ઉપરિષ્ટાચ્ચ વૃક્ષસ્ય બલાકા સંન્યલીયત। તયા પુરીષમુત્સૃષ્ટં બ્રાહ્મણસ્ય તદોપરિ
એ વૃક્ષની ઉપર એક બગલો આવીને બેઠો હતો અને એ બગલાએ બ્રાહ્મણ પર માટી નાખી.
સમવેક્ષ્યતતઃ ક્રુદ્ધઃ સમમધ્યાયત દ્વિજઃ। `તાં બલકાં મહારાજ નિલીનાં નગમૂર્ધનિ
આ જોઈને, બ્રાહ્મણને ગુસ્સો આવ્યો અને એ વૃક્ષની ટોચે છુપાઈ બેઠેલા બગલાને તાકી રહ્યો.
ભૃશં ક્રોધાભિભૂતેન બલાકા સા નિરીક્ષિતા। અપધ્યાતા ચ વિપ્રેણ ન્યપતદ્ધરણીતલે
મોટા ક્રોધથી ભરાયેલા બ્રાહ્મણે બગલાને તાકી જોયું અને મનમાં વિચારતાં જ એ બગલો જમીન પર પડી ગયો.
બલાકાં પતિતાં દૃષ્ટ્વા ગતસત્વામચેતનામ્। કારુણ્યાદભિસંતપ્તઃ પર્યશોચત તાં દ્વિજઃ। અકાર્યં કૃતવાનસ્મિ દ્વેષરાગબલાત્કૃતઃ
બગલો પડીને મરી ગયો, એ જોઈને બ્રાહ્મણને ખૂબ જ પસ્તાવો થયો અને દયા આવી. એ દુઃખી થઈને બોલ્યો: 'હું ખોટું કામ કર્યું, ક્રોધ અને દ્વેષના વશ થઈ ગયો.'
ઇત્યુક્તાવ બહુશો વિદ્વાન્ગ્રામં ભૈક્ષાય સંશ્રિતઃ। ગ્રામે શુચીનિ પ્રચરન્કુલાનિ ભરતર્ષભ
આવી રીતે વારંવાર વિચારતો એ વિદ્વાન ભિક્ષા માટે ગામમાં ગયો અને શુદ્ધ કુટુંબોમાં ભિક્ષા માંગવા લાગ્યો, હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ.
દેહીતિ યાચમાનોઽસૌ તિષ્ઠેત્યુક્તઃ સ્ત્રિયા તતઃ। શૌચં તુ યાવત્કુરુતે ભાજનસ્ય કુટુમ્બિવી
જ્યારે એ ભિક્ષા માંગતો હતો, ત્યારે એક ગૃહિણીએ તેને કહ્યું: 'થેર, થોડી વાર રાહ જો.' એવાં કહેતાં, એ ઘરવાળી વાસણ ધોઈ રહી હતી.
એતસ્મિન્નન્તરે રાજન્ક્ષુધાસંપીડિતો ભૃશમ્। ભર્તા પ્રવિષ્ટઃ સહસા તસ્યા ભરતસત્તમ
એવામાં, રાજા, તેના પતિને ભારે ભૂખ લાગી હતી અને તે અચાનક અંદર આવી ગયો, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
સા તુ દૃષ્ટ્વા પતિં સાધ્વી બ્રાહ્મણં વ્યપહાય તમ્। પાદ્યમાચમનીયં વૈ દદૌ ભર્તુસ્તથાઽઽસનમ્
પતિને આવતાં જોઈ, તે સતી સ્ત્રીએ બ્રાહ્મણને બાજુએ રાખી દીધો અને પતિને પગ ધોવા માટે પાણી, પીવા માટે પાણી અને બેસવા માટે આસન આપ્યું.
પ્રહ્વા પર્યચરચ્ચાપિ ભર્તારમસિતેક્ષણા। આહારેણાથ ભક્ષ્યૈશ્ચ વાક્યૈઃ સુમધુરૈસ્તથા
કાળી આંખોવાળી તે સ્ત્રી નમ્રતાથી પતિની સેવા કરતી રહી, તેને ખાવાનું, સ્વાદિષ્ટ વાનગીઓ અને મીઠાં વચનોથી ખુશ કરી.
ઉચ્છિષ્ટં ભાવિતા ભર્તુર્ભુઙ્ક્તે નિત્યં યુધિષ્ઠિર। દૈવતં ચ પતિં મેને ભર્તુશ્ચિત્તાનુસારિણી
યુધિષ્ઠિર, એ સ્ત્રી હંમેશાં પતિના બચેલા જમવાનું જમતી, પતિને દેવ સમાન માનતી અને તેની ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલતી.
કર્મણા મનસા વાચા નાત્યશ્નાન્નાપિ ચાપિવત્। તં સર્વભાવોપગતા પતિશુશ્રૂષણે રતા
કર્મથી, મનથી અને વાણીથી, એ સ્ત્રી કદી વધારે કે ઓછી જમતી નહીં, અને હંમેશાં સર્વ રીતે પતિની સેવા કરવા તત્પર રહેતી.
સાધ્વાચારા શુચિર્દક્ષા કુટુમ્બસ્ય હિતૈષિણી। ભર્તુશ્ચાપિ હિતં યત્તત્સતતં સાઽનુવર્તતે
એ સ્ત્રી સારા આચરણવાળી, શુદ્ધ, કુશળ અને ઘરનાં હિતમાં લાગેલી હતી; પતિના હિતમાં જે હોય તે હંમેશાં અનુસરે છે.
દેવતાતિથિભૃત્યાનાં શ્વશ્રૂશ્વશુરયોસ્તથા। શુશ્રૂષણપરા નિત્યં સતતં સંયતેન્દ્રિયા
એ હંમેશાં ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખતી, દેવો, મહેમાનો, નોકરો અને સાસુ-સસરાની સેવા કરવા તત્પર રહેતી.
સા બ્રાહ્મણં તદા દૃષ્ટ્વા સંસ્થિતં ભૈક્ષકાઙ્ક્ષિણમ્। કુર્વતી પતિશુશ્રૂષાં સસ્મારાથ શુભેક્ષણા
પછી, પતિની સેવા કરતી વખતે, ભિક્ષા માંગતો બ્રાહ્મણ ઉભો છે એ જોઈ, શુભ દ્રષ્ટિવાળી એ સ્ત્રીને તેની યાદ આવી.
વ્રીડિતા સાઽભવત્સાધ્વી તદા ભરતસત્તમ। ભિક્ષામાદાય વિપ્રાય નિર્જગામ યશસ્વિની
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એ સતી સ્ત્રી થોડું શરમાઈ, ભિક્ષા લઈને પ્રસિદ્ધ બ્રાહ્મણ પાસે બહાર ગઈ.
કિમિદં ભવતિ ત્વં માં તિષ્ઠેત્યુક્ત્વા વરાઙ્ગને। ઉપરોધં કૃતવતી ન વિસર્જિતવત્યસિ
"આ શું, ભણેલી સ્ત્રી? તું મને ઊભો રહેવા કહ્યું, પણ પછી મને મોકલ્યું નહીં અને વિલંબ કર્યો," એમ તેણે કહ્યું.
બ્રાહ્મણં ક્રોધસંતપ્તં જ્વલન્તમિવ તેજસા। દૃષ્ટ્વા સાધ્વી મનુષ્યેન્દ્રસાન્ત્વપૂર્વં વચોઽબ્રવીત્
ક્રોધથી ધગતા અને તેજથી પ્રગટ બ્રાહ્મણને જોઈ, એ સતી સ્ત્રીએ સૌપ્રથમ મીઠાં શબ્દોથી તેને શાંત પાડવાનો પ્રયાસ કર્યો.
ક્ષમસ્વવિપ્રપ્રવર ક્ષમસ્વ સ્ત્રીજડાત્મતામ્। પ્રસીદ ભગવન્મહ્યં કૃપાં કુરુ મયિ દ્વિજ
"મને માફ કરો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, સ્ત્રીની મંદ બુદ્ધિને માફ કરો; કૃપા કરો, ભગવાન, મારા પર દયા કરો, હે દ્વિજ."
ક્ષન્તુમર્હસિ મે વિદ્વન્ભર્તા મે દૈવતં મહત્। સ ચાપિ ક્ષુધિતઃ શ્રાન્તઃ પ્રાપ્તઃ શુશ્રૂષિતોમયા
"મને માફ કરો, હે વિદ્વાન; મારા પતિ મારા માટે મહાન દેવ છે. તેઓ ભૂખ્યા અને થાકેલા આવ્યા હતા, એટલે હું તેમની સેવા કરવી પડી."
બ્રાહ્મણઆ ન ગરીયાંસો ગરીયાંસ્તે પતિઃ કૃતઃ। ગૃહસ્થધર્મે વર્તન્તી બ્રાહ્મણાનવમન્યસે
"બ્રાહ્મણો પતિ કરતાં મોટા નથી; મારા માટે તો પતિ જ સર્વોપરી છે. ગૃહસ્થ ધર્મમાં રહી, હું બ્રાહ્મણોની અવગણના કરતી નથી."
ઇન્દ્રોઽપ્યેષાં પ્રણમતે કિં પુનર્માનવો ભુવિ। અવલિપ્તે ન જાનીષે વૃદ્ધાનાં ન શ્રુતં ત્વયા
"દેવરાજ પણ એમના ચરણોમાં મસ્તક નમાવે છે; તો પૃથ્વી પરના મનુષ્યોની શું વાત? પણ તું અભિમાનમાં આવીને વડીલોનું શીખવણ સાંભળ્યું નથી."
બ્રાહ્મણા હ્યગ્નિસદૃશા દહેયુઃ પૃથિવીમપિ। `સપર્વતવનદ્વીપાં ક્ષિપ્રમેવાવમાનિતાઃ
"બ્રાહ્મણો અગ્નિ સમાન છે; જો અવગણના થાય તો, પર્વતો, વન અને દ્વીપોવાળી પૃથ્વી પણ તરત જ દહાવી શકે."
[નાહં બલાકા વિપ્રર્ષે ત્યજ ક્રોધં તપોધન। અનયા ક્રુદ્ધયા દૃષ્ટ્યા ક્રુદ્ધઃ કિં માં કરિષ્યસિ]
"હું બળાક નથી, હે બ્રાહ્મણ ઋષિ; તું તારો ક્રોધ છોડ, હે તપસ્વી. આ ક્રોધી નજરથી તું મને શું કરી શકીશ?"
નાવજાનામ્યહં વિપ્રાન્દેવૈસ્તુલ્યાન્મનસ્વિનઃ। અપરાધમિમં વિપ્ર ક્ષન્તુમર્હસિ મેઽનઘ
"હું બ્રાહ્મણોને દેવ સમાન માનું છું, તેમને કદી અવગણતી નથી. હે નિર્દોષ, મારા આ અપરાધને માફ કરો."
જાનામિ તેજો વિપ્રાણઆં મહાભાગ્યં ચ ધીમતામ્। અપેયઃ સાગરઃ ક્રોધાત્કૃતો હિ લવણોદકઃ
હું બ્રાહ્મણોનું બળ અને વિદ્વાનોનું મહાન સૌભાગ્ય જાણું છું; સમુદ્ર, જેને કોઈ જીતી શકતો નથી, તે પણ તેમના ક્રોધથી ખારું પાણી બની ગયો હતો.
તથૈવ દીપ્તતપસાં મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્। યેષાં ક્રોધાગ્નિરદ્યાપિ સમુદ્રે નોપશામ્યતિ। `કસ્તાન્પરિભવેન્મૂઢો બ્રાહ્મણાનમિતૌજસઃ
એ જ રીતે, જેમના તપ તેજથી પ્રગટ છે અને જેમના મન શુદ્ધ છે એવા ઋષિઓના ક્રોધની આગ આજે પણ સમુદ્રમાં શમાઈ નથી; અનંત શક્તિ ધરાવતા બ્રાહ્મણોને કોણ મૂર્ખ અપમાન કરશે?
બ્રાહ્મણાનાં પરિભવાદ્વાતાપિઃ સુદુરાત્મવાન્। અગસ્ત્યમૃષિમાસાદ્ય જીર્ણઃ ક્રૂરો મહાસુરઃ
બ્રાહ્મણોનું અપમાન કરવાને કારણે, દુષ્ટ અને ક્રૂર વાટાપી નામનો દૈત્ય અગસ્ત્ય ઋષિ સાથે સંવાદ થતાં નાશ પામ્યો હતો.
બહુપ્રભાવાઃ શ્રૂયન્તે બ્રાહ્મણાનાં મહાત્મનામ્। ક્રોધઃ સુવિપુલો બ્રહ્મન્પ્રસાદશ્ચ મહાત્મનામ્। અસ્મિંસ્ત્વતિક્રમે બ્રહ્મન્ક્ષન્તુમર્હસિ મેઽનઘ
મહાન આત્માવાળા બ્રાહ્મણોના અનેક અદ્ભુત પ્રભાવો સાંભળવા મળે છે; તેમની ક્રોધશક્તિ પણ વિશાળ છે અને કૃપા પણ મહાન છે. હે નિર્દોષ, મારા આ અપરાધને માફ કરો.
પતિશુશ્રૂષયા ધર્મો ય સ મે રોચતે દ્વિજ। દૈવતેષ્વપિ સર્વેષુ ભર્તા મે દૈવતં પરમ્
પતિની સેવા કરવાથી જે ધર્મ મળે છે, એ જ મને પ્રિય છે, હે બ્રાહ્મણ; બધા દેવોમાં મારા પતિ જ મારા માટે સર્વોચ્ચ દેવ છે.
અવિશેષેણ તસ્યાહં કુર્યાં ધર્મં દ્વિજોત્તમ। શુશ્રૂષાયાઃ ફલં પશ્ય પત્યુર્બ્રાહ્મણ યાદૃશમ્
હું કોઈ ભેદભાવ વિના મારા પતિની સેવા કરું છું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ; પતિની સેવા કરવાથી જે ફળ મળે છે, એ જુઓ.