માતરંશ્રેયસીં તાત પિતૃનન્યે તુ મેનિરે। દુષ્કરં કુરુતે માતા વિવર્ધયતિ યા પ્રજાઃ
કેટલાંક લોકો માતાને શ્રેષ્ઠ માને છે, હે પ્રિય, જ્યારે બીજાં પિતાને શ્રેષ્ઠ માને છે. કારણ કે માતા સંતાનને ઉછેરવાનું બહુ જ મુશ્કેલ કામ કરે છે.
તપસા દેવતેજ્યાભિર્વન્દનેન તિતિક્ષયા। સુપ્રશસ્તૈરુપાયૈશ્ચાપીહન્તે પિતરઃ સુતાન્
પિતા પણ તપ, દેવોની પૂજા, વંદન, સહનશક્તિ અને અન્ય ઉત્તમ ઉપાયો દ્વારા પોતાના પુત્રનું કલ્યાણ કરવા પ્રયત્ન કરે છે.
એવં કૃચ્છ્રેણ મહતા પુત્રં પ્રાપ્ય સુદુર્લભમ્। ચિન્તયન્તિ સદા વીર કીદૃશોઽયં ભવિષ્યતિ
આ રીતે, મોટા પરિશ્રમથી દુર્લભ પુત્ર મળ્યા પછી, માતા-પિતા હંમેશા વિચારતા રહે છે, હે વીર, કે આ પુત્ર કયો પ્રકારનો બનશે.
આશંસતે હિ પુત્રેષુ પિતા માતા ચ ભારત। યશઃ કીર્તિમથૈશ્વર્યં તેજો ધર્મં તથૈવ ચ
હે ભરતવંશી, પિતા અને માતા પોતાના પુત્રોમાંથી યશ, કીર્તિ, સંપત્તિ, તેજ અને ધર્મની આશા રાખે છે.
માતુઃ પિતુશ્ચ રાજેન્દ્ર સતતં હિતકારિંણોઃ'। તયોરાશાં તુ સફલાં યઃ કરોતિ સ ધર્મવિત્
હે રાજા, જે પુત્ર હંમેશા પોતાની માતા અને પિતાના કલ્યાણની ઈચ્છા પૂર્ણ કરે છે, એ સાચો ધર્મને જાણનાર છે.
પિતા માતા ચ રાજેન્દ્ર તુષ્યતો યસ્ નિત્યશઃ। ઇહ પ્રેત્ય ચ તસ્યાથ કીર્તિર્ધર્મશ્ર શાશ્વતઃ
હે રાજેન્દ્ર, જેને પિતા અને માતા હંમેશા પ્રસન્ન રહે છે, તેને આ લોકમાં અને પરલોકમાં કાયમી કીર્તિ અને ધર્મ મળે છે.
નૈવ યજ્ઞક્રિયાઃ કાશ્ચિન્ન શ્રાદ્ધં નોપવાસકમ્। યા તુ ભર્તરિ શુશ્રૂષા તયા સ્વર્ગં જયત્યુત
પતિની સેવા જે રીતે સ્વર્ગ અપાવે છે, એ રીતે કોઈ યજ્ઞ, શ્રાદ્ધ કે ઉપવાસ પણ સ્વર્ગ આપતા નથી.
એતત્પ્રકરણં રાજન્નધિકૃત્ય યુધિષ્ઠિર। પતિવ્રતાનાં નિયતં ધર્મં ચાવાહિતઃ શૃણુ
હે રાજા, આ વિષયને ધ્યાનમાં રાખી, હવે હું પતિવ્રતા સ્ત્રીઓના નિશ્ચિત ધર્મ વિશે કહું છું, હે યુધિષ્ઠિર, તું ધ્યાનથી સાંભળ.
કશ્ચિદ્દ્વિજાતિપ્રવરો વેદાધ્યાયી તપોધનઃ। તપસ્વી ધર્મશીલશ્ચ કૌશિકો નામ ભારત
એક વખત એક ઉત્તમ દ્વિજ, જે તપમાં ધનવાન અને વેદપારંગત હતો, ધર્મમાં સ્થિર અને તપસ્વી, તેનું નામ કૌશિક હતું, હે ભરતવંશી.
સાઙ્ગોપનિષદાન્વેદાનધીતે દ્વિજસત્તમઃ। સવૃક્ષમૂલે કસ્મિંશ્ચિદ્વેદાનુચ્ચારયન્સ્થિતઃ
એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ વેદો અને ઉપનિષદોનું અધ્યયન કરતો અને એક વૃક્ષ નીચે ઊભો રહી વેદોનું ઉચ્ચારણ કરતો હતો.
ઉપરિષ્ટાચ્ચ વૃક્ષસ્ય બલાકા સંન્યલીયત। તયા પુરીષમુત્સૃષ્ટં બ્રાહ્મણસ્ય તદોપરિ
એ વૃક્ષની ઉપર એક બગલો આવીને બેઠો હતો અને એ બગલાએ બ્રાહ્મણ પર માટી નાખી.
સમવેક્ષ્યતતઃ ક્રુદ્ધઃ સમમધ્યાયત દ્વિજઃ। `તાં બલકાં મહારાજ નિલીનાં નગમૂર્ધનિ
આ જોઈને, બ્રાહ્મણને ગુસ્સો આવ્યો અને એ વૃક્ષની ટોચે છુપાઈ બેઠેલા બગલાને તાકી રહ્યો.
ભૃશં ક્રોધાભિભૂતેન બલાકા સા નિરીક્ષિતા। અપધ્યાતા ચ વિપ્રેણ ન્યપતદ્ધરણીતલે
મોટા ક્રોધથી ભરાયેલા બ્રાહ્મણે બગલાને તાકી જોયું અને મનમાં વિચારતાં જ એ બગલો જમીન પર પડી ગયો.
બલાકાં પતિતાં દૃષ્ટ્વા ગતસત્વામચેતનામ્। કારુણ્યાદભિસંતપ્તઃ પર્યશોચત તાં દ્વિજઃ। અકાર્યં કૃતવાનસ્મિ દ્વેષરાગબલાત્કૃતઃ
બગલો પડીને મરી ગયો, એ જોઈને બ્રાહ્મણને ખૂબ જ પસ્તાવો થયો અને દયા આવી. એ દુઃખી થઈને બોલ્યો: 'હું ખોટું કામ કર્યું, ક્રોધ અને દ્વેષના વશ થઈ ગયો.'
ઇત્યુક્તાવ બહુશો વિદ્વાન્ગ્રામં ભૈક્ષાય સંશ્રિતઃ। ગ્રામે શુચીનિ પ્રચરન્કુલાનિ ભરતર્ષભ
આવી રીતે વારંવાર વિચારતો એ વિદ્વાન ભિક્ષા માટે ગામમાં ગયો અને શુદ્ધ કુટુંબોમાં ભિક્ષા માંગવા લાગ્યો, હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ.
દેહીતિ યાચમાનોઽસૌ તિષ્ઠેત્યુક્તઃ સ્ત્રિયા તતઃ। શૌચં તુ યાવત્કુરુતે ભાજનસ્ય કુટુમ્બિવી
જ્યારે એ ભિક્ષા માંગતો હતો, ત્યારે એક ગૃહિણીએ તેને કહ્યું: 'થેર, થોડી વાર રાહ જો.' એવાં કહેતાં, એ ઘરવાળી વાસણ ધોઈ રહી હતી.
એતસ્મિન્નન્તરે રાજન્ક્ષુધાસંપીડિતો ભૃશમ્। ભર્તા પ્રવિષ્ટઃ સહસા તસ્યા ભરતસત્તમ
એવામાં, રાજા, તેના પતિને ભારે ભૂખ લાગી હતી અને તે અચાનક અંદર આવી ગયો, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
સા તુ દૃષ્ટ્વા પતિં સાધ્વી બ્રાહ્મણં વ્યપહાય તમ્। પાદ્યમાચમનીયં વૈ દદૌ ભર્તુસ્તથાઽઽસનમ્
પતિને આવતાં જોઈ, તે સતી સ્ત્રીએ બ્રાહ્મણને બાજુએ રાખી દીધો અને પતિને પગ ધોવા માટે પાણી, પીવા માટે પાણી અને બેસવા માટે આસન આપ્યું.
પ્રહ્વા પર્યચરચ્ચાપિ ભર્તારમસિતેક્ષણા। આહારેણાથ ભક્ષ્યૈશ્ચ વાક્યૈઃ સુમધુરૈસ્તથા
કાળી આંખોવાળી તે સ્ત્રી નમ્રતાથી પતિની સેવા કરતી રહી, તેને ખાવાનું, સ્વાદિષ્ટ વાનગીઓ અને મીઠાં વચનોથી ખુશ કરી.
ઉચ્છિષ્ટં ભાવિતા ભર્તુર્ભુઙ્ક્તે નિત્યં યુધિષ્ઠિર। દૈવતં ચ પતિં મેને ભર્તુશ્ચિત્તાનુસારિણી
યુધિષ્ઠિર, એ સ્ત્રી હંમેશાં પતિના બચેલા જમવાનું જમતી, પતિને દેવ સમાન માનતી અને તેની ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલતી.
કર્મણા મનસા વાચા નાત્યશ્નાન્નાપિ ચાપિવત્। તં સર્વભાવોપગતા પતિશુશ્રૂષણે રતા
કર્મથી, મનથી અને વાણીથી, એ સ્ત્રી કદી વધારે કે ઓછી જમતી નહીં, અને હંમેશાં સર્વ રીતે પતિની સેવા કરવા તત્પર રહેતી.
સાધ્વાચારા શુચિર્દક્ષા કુટુમ્બસ્ય હિતૈષિણી। ભર્તુશ્ચાપિ હિતં યત્તત્સતતં સાઽનુવર્તતે
એ સ્ત્રી સારા આચરણવાળી, શુદ્ધ, કુશળ અને ઘરનાં હિતમાં લાગેલી હતી; પતિના હિતમાં જે હોય તે હંમેશાં અનુસરે છે.
દેવતાતિથિભૃત્યાનાં શ્વશ્રૂશ્વશુરયોસ્તથા। શુશ્રૂષણપરા નિત્યં સતતં સંયતેન્દ્રિયા
એ હંમેશાં ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખતી, દેવો, મહેમાનો, નોકરો અને સાસુ-સસરાની સેવા કરવા તત્પર રહેતી.
સા બ્રાહ્મણં તદા દૃષ્ટ્વા સંસ્થિતં ભૈક્ષકાઙ્ક્ષિણમ્। કુર્વતી પતિશુશ્રૂષાં સસ્મારાથ શુભેક્ષણા
પછી, પતિની સેવા કરતી વખતે, ભિક્ષા માંગતો બ્રાહ્મણ ઉભો છે એ જોઈ, શુભ દ્રષ્ટિવાળી એ સ્ત્રીને તેની યાદ આવી.
વ્રીડિતા સાઽભવત્સાધ્વી તદા ભરતસત્તમ। ભિક્ષામાદાય વિપ્રાય નિર્જગામ યશસ્વિની
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એ સતી સ્ત્રી થોડું શરમાઈ, ભિક્ષા લઈને પ્રસિદ્ધ બ્રાહ્મણ પાસે બહાર ગઈ.
કિમિદં ભવતિ ત્વં માં તિષ્ઠેત્યુક્ત્વા વરાઙ્ગને। ઉપરોધં કૃતવતી ન વિસર્જિતવત્યસિ
"આ શું, ભણેલી સ્ત્રી? તું મને ઊભો રહેવા કહ્યું, પણ પછી મને મોકલ્યું નહીં અને વિલંબ કર્યો," એમ તેણે કહ્યું.
બ્રાહ્મણં ક્રોધસંતપ્તં જ્વલન્તમિવ તેજસા। દૃષ્ટ્વા સાધ્વી મનુષ્યેન્દ્રસાન્ત્વપૂર્વં વચોઽબ્રવીત્
ક્રોધથી ધગતા અને તેજથી પ્રગટ બ્રાહ્મણને જોઈ, એ સતી સ્ત્રીએ સૌપ્રથમ મીઠાં શબ્દોથી તેને શાંત પાડવાનો પ્રયાસ કર્યો.
ક્ષમસ્વવિપ્રપ્રવર ક્ષમસ્વ સ્ત્રીજડાત્મતામ્। પ્રસીદ ભગવન્મહ્યં કૃપાં કુરુ મયિ દ્વિજ
"મને માફ કરો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, સ્ત્રીની મંદ બુદ્ધિને માફ કરો; કૃપા કરો, ભગવાન, મારા પર દયા કરો, હે દ્વિજ."
ક્ષન્તુમર્હસિ મે વિદ્વન્ભર્તા મે દૈવતં મહત્। સ ચાપિ ક્ષુધિતઃ શ્રાન્તઃ પ્રાપ્તઃ શુશ્રૂષિતોમયા
"મને માફ કરો, હે વિદ્વાન; મારા પતિ મારા માટે મહાન દેવ છે. તેઓ ભૂખ્યા અને થાકેલા આવ્યા હતા, એટલે હું તેમની સેવા કરવી પડી."
બ્રાહ્મણઆ ન ગરીયાંસો ગરીયાંસ્તે પતિઃ કૃતઃ। ગૃહસ્થધર્મે વર્તન્તી બ્રાહ્મણાનવમન્યસે
"બ્રાહ્મણો પતિ કરતાં મોટા નથી; મારા માટે તો પતિ જ સર્વોપરી છે. ગૃહસ્થ ધર્મમાં રહી, હું બ્રાહ્મણોની અવગણના કરતી નથી."