ભગવન્દુષ્કરં ત્વેતત્પ્રતિભાતિ મમ પ્રભો। માતાપિત્રોશ્ચ શુશ્રૂષા સ્ત્રીણાં ભર્તરિ ચ દ્વિજ
હે પ્રભુ, સ્ત્રીઓ માટે માતા-પિતા અને પતિની સેવા કરવી પણ બહુ જ મુશ્કેલ લાગે છે, હે દ્વિજ.
સ્ત્રીણાં ધર્માત્સુઘોરાદ્ધિ નાન્યં પશ્યામિ દુષ્કરમ્। સાધ્વાચારાઃ સ્ત્રિયો બ્ર્હમન્કુર્વન્તીહ સદાદૃતાઃ
હું સ્ત્રીઓના ધર્મથી વધુ કઠિન બીજું કંઈ નથી માનતો. સારા વર્તનવાળી સ્ત્રીઓ હંમેશાં આ ધર્મને માનથી પાળે છે, હે બ્રાહ્મણ.
દુષ્કરં ખલુ કુર્વન્તિ પિતરો માતરશ્ચ વૈ। એકપત્ન્યશ્ચ યા નાર્યો યાશ્ સત્યં વદન્ત્યુત
પિતા-માતા પણ કઠિન કાર્ય કરે છે અને જે સ્ત્રીઓ એકપતિવ્રતા છે અને સત્ય બોલે છે, તે પણ.
કુક્ષિણા દશમાસાંશ્ચ ગર્ભં સંધારયન્તિ યાઃ। નાર્યઃ કાલેન સંબૂય કિમદ્ભુતતરં તતઃ
સ્ત્રીઓ દસ મહિના સુધી ગર્ભ ધારણ કરે છે અને યોગ્ય સમયે સંતાનને જન્મ આપે છે—આથી વધુ આશ્ચર્યજનક બીજું શું હોઈ શકે?
સંશયં પરમં પ્રાપ્ય વેદનામતુલામપિ। પ્રજાયન્તે સુતાન્નાર્યો દુઃખેન મહતા વિભો
અતિશય સંશય અને અસહ્ય પીડા સહન કરીને, સ્ત્રીઓ મહાન દુઃખથી સંતાનને જન્મ આપે છે, હે મહાબળવાન.
પુષ્ણન્તિ ચાપિ મહતા સ્નેહેન દ્વિજપુઙ્ગવ। `ચિન્તયન્તિ તતશ્ચાપિ કિંશીલોઽયંભવિષ્યતિ
પછી એ સ્ત્રીઓ મોટા પ્રેમથી સંતાનને પોષે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અને પછી ચિંતિત રહે છે કે, 'આ બાળકનું સ્વભાવ કેવું હશે?'
યાશ્ચ ક્રૂરેષુ સર્વેષુ વર્તમાના જુગુપ્સિતાઃ। સ્વકર્મ કુર્વન્તિ સદા દુષ્કરં તચ્ચ મે મતમ્
અને જે સ્ત્રીઓ ક્રૂરતા અને અપમાન વચ્ચે રહીને પણ હંમેશાં પોતાનું કર્તવ્ય નિભાવે છે, એ પણ મારા મતે બહુ જ કઠિન કાર્ય છે.
ક્ષત્રધર્મસમાચારતત્ત્વં વ્યાખ્યાહિ મે દ્વિજ। ધર્મઃ સુદુર્લભો વિપ્ર નૃશંસેન મહાત્મના
હે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય ધર્મ અને આચરણનું સાચું તત્વ મને સમજાવો. કારણ કે, હે વિદ્વાન, ક્રૂર મનુષ્ય—even મહાન આત્માવાળો હોય—ધર્મ પાળવો બહુ જ દુર્લભ છે.
એતદિચ્છામિ ભગવન્પ્રશ્નં પ્રશ્નવિદાંવર। શ્રોતું ભૃગુકુલશ્રેષ્ઠ શુશ્રૂષે તવ સુવ્રત
હે ભગવન, પ્રશ્નો જાણનારા સર્વમાં શ્રેષ્ઠ, હું તમારી પાસે આ પ્રશ્ન સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે ભૃગુકુળના શ્રેષ્ઠ, કારણ કે હું ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવા આતુર છું, હે સુવ્રત.
હન્ત તેઽહં સમાખ્યાસ્યે પ્રશ્નમેતં સુદુર્વચમ્। તત્ત્વેન ભરતશ્રેષ્ઠ ગદતસ્તન્નિબોધ મે
ચાલો, હવે હું તને આ પ્રશ્ન સમજાવીશ, જે કહેવું બહુ જ મુશ્કેલ છે. હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, હું સાચું કહું છું, તું ધ્યાનથી સાંભળ.
માતરંશ્રેયસીં તાત પિતૃનન્યે તુ મેનિરે। દુષ્કરં કુરુતે માતા વિવર્ધયતિ યા પ્રજાઃ
કેટલાંક લોકો માતાને શ્રેષ્ઠ માને છે, હે પ્રિય, જ્યારે બીજાં પિતાને શ્રેષ્ઠ માને છે. કારણ કે માતા સંતાનને ઉછેરવાનું બહુ જ મુશ્કેલ કામ કરે છે.
તપસા દેવતેજ્યાભિર્વન્દનેન તિતિક્ષયા। સુપ્રશસ્તૈરુપાયૈશ્ચાપીહન્તે પિતરઃ સુતાન્
પિતા પણ તપ, દેવોની પૂજા, વંદન, સહનશક્તિ અને અન્ય ઉત્તમ ઉપાયો દ્વારા પોતાના પુત્રનું કલ્યાણ કરવા પ્રયત્ન કરે છે.
એવં કૃચ્છ્રેણ મહતા પુત્રં પ્રાપ્ય સુદુર્લભમ્। ચિન્તયન્તિ સદા વીર કીદૃશોઽયં ભવિષ્યતિ
આ રીતે, મોટા પરિશ્રમથી દુર્લભ પુત્ર મળ્યા પછી, માતા-પિતા હંમેશા વિચારતા રહે છે, હે વીર, કે આ પુત્ર કયો પ્રકારનો બનશે.
આશંસતે હિ પુત્રેષુ પિતા માતા ચ ભારત। યશઃ કીર્તિમથૈશ્વર્યં તેજો ધર્મં તથૈવ ચ
હે ભરતવંશી, પિતા અને માતા પોતાના પુત્રોમાંથી યશ, કીર્તિ, સંપત્તિ, તેજ અને ધર્મની આશા રાખે છે.
માતુઃ પિતુશ્ચ રાજેન્દ્ર સતતં હિતકારિંણોઃ'। તયોરાશાં તુ સફલાં યઃ કરોતિ સ ધર્મવિત્
હે રાજા, જે પુત્ર હંમેશા પોતાની માતા અને પિતાના કલ્યાણની ઈચ્છા પૂર્ણ કરે છે, એ સાચો ધર્મને જાણનાર છે.
પિતા માતા ચ રાજેન્દ્ર તુષ્યતો યસ્ નિત્યશઃ। ઇહ પ્રેત્ય ચ તસ્યાથ કીર્તિર્ધર્મશ્ર શાશ્વતઃ
હે રાજેન્દ્ર, જેને પિતા અને માતા હંમેશા પ્રસન્ન રહે છે, તેને આ લોકમાં અને પરલોકમાં કાયમી કીર્તિ અને ધર્મ મળે છે.
નૈવ યજ્ઞક્રિયાઃ કાશ્ચિન્ન શ્રાદ્ધં નોપવાસકમ્। યા તુ ભર્તરિ શુશ્રૂષા તયા સ્વર્ગં જયત્યુત
પતિની સેવા જે રીતે સ્વર્ગ અપાવે છે, એ રીતે કોઈ યજ્ઞ, શ્રાદ્ધ કે ઉપવાસ પણ સ્વર્ગ આપતા નથી.
એતત્પ્રકરણં રાજન્નધિકૃત્ય યુધિષ્ઠિર। પતિવ્રતાનાં નિયતં ધર્મં ચાવાહિતઃ શૃણુ
હે રાજા, આ વિષયને ધ્યાનમાં રાખી, હવે હું પતિવ્રતા સ્ત્રીઓના નિશ્ચિત ધર્મ વિશે કહું છું, હે યુધિષ્ઠિર, તું ધ્યાનથી સાંભળ.
કશ્ચિદ્દ્વિજાતિપ્રવરો વેદાધ્યાયી તપોધનઃ। તપસ્વી ધર્મશીલશ્ચ કૌશિકો નામ ભારત
એક વખત એક ઉત્તમ દ્વિજ, જે તપમાં ધનવાન અને વેદપારંગત હતો, ધર્મમાં સ્થિર અને તપસ્વી, તેનું નામ કૌશિક હતું, હે ભરતવંશી.
સાઙ્ગોપનિષદાન્વેદાનધીતે દ્વિજસત્તમઃ। સવૃક્ષમૂલે કસ્મિંશ્ચિદ્વેદાનુચ્ચારયન્સ્થિતઃ
એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ વેદો અને ઉપનિષદોનું અધ્યયન કરતો અને એક વૃક્ષ નીચે ઊભો રહી વેદોનું ઉચ્ચારણ કરતો હતો.
ઉપરિષ્ટાચ્ચ વૃક્ષસ્ય બલાકા સંન્યલીયત। તયા પુરીષમુત્સૃષ્ટં બ્રાહ્મણસ્ય તદોપરિ
એ વૃક્ષની ઉપર એક બગલો આવીને બેઠો હતો અને એ બગલાએ બ્રાહ્મણ પર માટી નાખી.
સમવેક્ષ્યતતઃ ક્રુદ્ધઃ સમમધ્યાયત દ્વિજઃ। `તાં બલકાં મહારાજ નિલીનાં નગમૂર્ધનિ
આ જોઈને, બ્રાહ્મણને ગુસ્સો આવ્યો અને એ વૃક્ષની ટોચે છુપાઈ બેઠેલા બગલાને તાકી રહ્યો.
ભૃશં ક્રોધાભિભૂતેન બલાકા સા નિરીક્ષિતા। અપધ્યાતા ચ વિપ્રેણ ન્યપતદ્ધરણીતલે
મોટા ક્રોધથી ભરાયેલા બ્રાહ્મણે બગલાને તાકી જોયું અને મનમાં વિચારતાં જ એ બગલો જમીન પર પડી ગયો.
બલાકાં પતિતાં દૃષ્ટ્વા ગતસત્વામચેતનામ્। કારુણ્યાદભિસંતપ્તઃ પર્યશોચત તાં દ્વિજઃ। અકાર્યં કૃતવાનસ્મિ દ્વેષરાગબલાત્કૃતઃ
બગલો પડીને મરી ગયો, એ જોઈને બ્રાહ્મણને ખૂબ જ પસ્તાવો થયો અને દયા આવી. એ દુઃખી થઈને બોલ્યો: 'હું ખોટું કામ કર્યું, ક્રોધ અને દ્વેષના વશ થઈ ગયો.'
ઇત્યુક્તાવ બહુશો વિદ્વાન્ગ્રામં ભૈક્ષાય સંશ્રિતઃ। ગ્રામે શુચીનિ પ્રચરન્કુલાનિ ભરતર્ષભ
આવી રીતે વારંવાર વિચારતો એ વિદ્વાન ભિક્ષા માટે ગામમાં ગયો અને શુદ્ધ કુટુંબોમાં ભિક્ષા માંગવા લાગ્યો, હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ.
દેહીતિ યાચમાનોઽસૌ તિષ્ઠેત્યુક્તઃ સ્ત્રિયા તતઃ। શૌચં તુ યાવત્કુરુતે ભાજનસ્ય કુટુમ્બિવી
જ્યારે એ ભિક્ષા માંગતો હતો, ત્યારે એક ગૃહિણીએ તેને કહ્યું: 'થેર, થોડી વાર રાહ જો.' એવાં કહેતાં, એ ઘરવાળી વાસણ ધોઈ રહી હતી.
એતસ્મિન્નન્તરે રાજન્ક્ષુધાસંપીડિતો ભૃશમ્। ભર્તા પ્રવિષ્ટઃ સહસા તસ્યા ભરતસત્તમ
એવામાં, રાજા, તેના પતિને ભારે ભૂખ લાગી હતી અને તે અચાનક અંદર આવી ગયો, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
સા તુ દૃષ્ટ્વા પતિં સાધ્વી બ્રાહ્મણં વ્યપહાય તમ્। પાદ્યમાચમનીયં વૈ દદૌ ભર્તુસ્તથાઽઽસનમ્
પતિને આવતાં જોઈ, તે સતી સ્ત્રીએ બ્રાહ્મણને બાજુએ રાખી દીધો અને પતિને પગ ધોવા માટે પાણી, પીવા માટે પાણી અને બેસવા માટે આસન આપ્યું.
પ્રહ્વા પર્યચરચ્ચાપિ ભર્તારમસિતેક્ષણા। આહારેણાથ ભક્ષ્યૈશ્ચ વાક્યૈઃ સુમધુરૈસ્તથા
કાળી આંખોવાળી તે સ્ત્રી નમ્રતાથી પતિની સેવા કરતી રહી, તેને ખાવાનું, સ્વાદિષ્ટ વાનગીઓ અને મીઠાં વચનોથી ખુશ કરી.
ઉચ્છિષ્ટં ભાવિતા ભર્તુર્ભુઙ્ક્તે નિત્યં યુધિષ્ઠિર। દૈવતં ચ પતિં મેને ભર્તુશ્ચિત્તાનુસારિણી
યુધિષ્ઠિર, એ સ્ત્રી હંમેશાં પતિના બચેલા જમવાનું જમતી, પતિને દેવ સમાન માનતી અને તેની ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલતી.