કથં સા દ્રૌપદી કૃષ્ણા ક્લિશ્યમાના દુરાત્મભિઃ। શક્તા સતી ધાર્તરાષ્ટ્રાન્નાદહત્ક્રોધચક્ષુષા
કૃષ્ણા દ્રૌપદી, જે સતી અને પવિત્ર હતી, દુષ્ટો દ્વારા પીડાતા છતાં ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો પર ક્રોધથી નજર કેમ ન કરી શકી?
કથં વ્યસનિનં દ્યૂતે પાર્થૌ માદ્રીસુતૌ તદા। અન્વયુસ્તે નરવ્યાઘ્રા બાધ્યમાના દુરાત્મભિઃ
માદ્રીપુત્રો, જે વીર અને પાંડવો હતા, દુષ્ટો દ્વારા પીડાતા છતાં, એ સમયે જુગારમાં આસક્ત પાર્થેનું અનુસરણ કેમ કર્યું?
કથં ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠઃ સુતો ધર્મસ્ય ધર્મવિત્। અનર્હઃ પરમં ક્લેશં સોઢવાન્સ યુધિષ્ઠિરઃ
યુધિષ્ઠિર, જે ધર્મના ઉત્તમ પાલક અને ધર્મપુત્ર હતા, અને ધર્મને જાણનારા હતા, તેમણે અયોગ્ય હોવા છતાં એ અતિ દુઃખ કેવી રીતે સહન કર્યું?
કથં ચ બહુલાઃ સેનાઃ પાણ્ડવઃ કૃષ્ણસારથિઃ। અસ્યન્નેકોઽનયત્સર્વાઃ પિતૃલોકં ધનંજયઃ
પાંડવ ધનંજયે, શ્રીકૃષ્ણને રથચાલક રાખીને, અનેક સેનાઓને એકલાએ જ હરાવીને બધાને પિતૃલોકમાં કેવી રીતે મોકલ્યા?
એતદાચક્ષ્વ મે સર્વં યથાવૃત્તં તપોધન। યદ્યચ્ચ કૃતવન્તસ્તે તત્રતત્ર મહારથાઃ
હે તપસ્વી, આ બધું જેવું બન્યું તેમ મને કહો અને મહારથીઓએ જ્યાં જ્યાં જે કર્યું તે પણ કહો.
ક્ષણં કુરુ મહારાજ વિપુલોઽયમનુક્રમઃ। પુણ્યાખ્યાનસ્ય વક્તવ્યઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનેરિતઃ
હે મહારાજ, થોડી વાર થાંભો, કેમ કે આ કથા બહુ વિશાળ છે; કૃષ્ણ દ્વૈપાયન દ્વારા કહેલી પવિત્ર કથા કહેવાની છે.
મહર્ષેઃ સર્વલોકેષુ પૂજિતસ્ય મહાત્મનઃ। પ્રવક્ષ્યામિ મતં કૃત્સ્નં વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ
જે મહર્ષિ વ્યાસ સર્વ લોકોએ પૂજાતા અને અપરિમિત તેજ ધરાવતા છે, તેમનું સમગ્ર મત હું હવે કહું છું.
ઇદં શતસહસ્રં હિ શ્લોકાનાં પુણ્યકર્મણામ્। સત્યવત્યાત્મજેનેહ વ્યાખ્યાતમમિતૌજસા
સત્યવતીપુત્ર વ્યાસે, અનંત શક્તિ ધરાવતા, અહીં પુણ્યકર્મોવાળી એક લાખ શ્લોકોની આ કથા સમજાવી છે.
ઉપાખ્યાનૈઃ સહ જ્ઞેયં શ્રાવ્યં ભારતમુત્તમમ્। સંક્ષેપેણ તુ વક્ષ્યામિ સર્વમેતન્નરાધિપ
કથાઓ સાથે મળીને, મહાભારત શ્રેષ્ઠ ગ્રંથ છે, જેને જાણવું અને સાંભળવું જોઈએ; પણ હમણાં, રાજા, હું આ બધું ટૂંકમાં કહીશ.
અધ્યાયાનાં સહસ્રે દ્વે પર્વણાં શતમેવ ચ। શ્લોકાનાં તુ સહસ્રાણિ નવતિશ્ચ દશૈવ ચ। તતોઽષ્ટાદશભિઃ પર્વૈઃ સંગૃહીતં મહર્ષિણા
આમાં બે હજાર અધ્યાયો અને સો વિભાગો છે; અને નવ્વે હજાર દસ શ્લોકો છે. મહર્ષીએ આ મહાભારતને અઢીશ વિભાગોમાં ગોઠવી છે.
ય ઇદં શ્રાવયેદ્વિદ્વાન્યે ચેદં શૃણુયુર્નરાઃ। તે બ્રહ્મણઃ સ્થાનમેત્ય પ્રાપ્નુયુર્દેવતુલ્યતામ્
જે વિદ્વાન આ મહાભારતનું પઠન કરે છે અને જે લોકો તેને શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે, તેઓ બ્રહ્મલોકને પામે છે અને દેવતાસમાન બની જાય છે.
ઇદં હિ વેદૈઃ સમિતં પવિત્રમપિ ચોત્તમમ્। શ્રાવ્યાણામુત્તમં ચેદં પુરાણમૃષિસંસ્તુતમ્
આ મહાભારત વેદો જેટલું પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ છે; સાંભળવા જેવી વાતોમાં આ સર્વોત્તમ છે અને પ્રાચીન ઋષિઓએ તેની પ્રશંસા કરી છે.
અસ્મિન્નર્થશ્ચ કામશ્ચ નિખિલેનોપદેક્ષ્યતે। ઇતિહાસે મહાપુણ્યે બુદ્ધિશ્ચ પરિનૈષ્ઠિકી
આ પવિત્ર ઇતિહાસમાં ધર્મ અને કામ બંનેની સંપૂર્ણ રીતે સમજ આપવામાં આવી છે અને સાથે સ્થિર બુદ્ધિ પણ શીખવવામાં આવી છે.
અક્ષુદ્રાન્દાનશીલાંશ્ચ સત્યશીલાનનાસ્તિકાન્। કાર્ષ્ણં વેદમિમં વિદ્વાઞ્છ્રાવયિત્વાઽર્થમશ્નુતે
જે વિદ્વાન મહાન અને સત્યવંત લોકો, જે દાનમાં કંજુષ નથી અને અસ્તિત્વને માને છે, તેમને આ કૃષ્ણવેદ સાંભળાવે છે, તે તેના ફળને પામે છે.
ભ્રૂણહત્યાકૃતં ચાપિ પાપં જહ્યાદસંશયમ્। ઇતિહાસમિમં શ્રુત્વા પુરુષોઽપિ સુદારુણઃ
જે માણસે ગર્ભહત્યા જેવું ભયાનક પાપ પણ કર્યું હોય, તે પણ આ મહાભારત સાંભળવાથી નિશ્ચયે પાપમુક્ત થઈ જાય છે.
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો રાહુણા ચન્દ્રમા યથા। જયો નામેતિહાસોઽયં શ્રોતવ્યો વિજિગીષુણા
મહાભારત સાંભળવાથી માણસ બધા પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે, જેમ ચંદ્ર રાહુથી છૂટે છે; વિજય ઈચ્છનારને આ 'જય' ઇતિહાસ જરૂર સાંભળવો જોઈએ.
મહીં વિજયતે રાજા શત્રૂંશ્ચાપિ પરાજયેત્। ઇદં પુંસવનં શ્રેષ્ઠમિદં સ્વસ્ત્યયનં મહત્
રાજા આ મહાભારતના શ્રવણથી ધરતી પર વિજય મેળવે છે અને દુશ્મનોને હરાવે છે; આ પુત્રપ્રાપ્તિ માટે શ્રેષ્ઠ અને મહાન શુભકાર્ય છે.
મહિષીયુવરાજાભ્યાં શ્રોતવ્યં બહુશસ્તથા। વીરં જનયતે પુત્રં કન્યાં વા રાજ્યભાગિનીમ્
મુખ્ય રાણી અને યુવરાજે આ વારંવાર સાંભળવું જોઈએ; એથી વીર પુત્ર કે રાજ્યની હકદાર દીકરી જન્મે છે.
ધર્મશાસ્ત્રમિદં પુણ્યમર્થશાસ્ત્રમિદં પરમ્। મોક્ષશાસ્ત્રમિદં પ્રોક્તં વ્યાસેનામિતબુદ્ધિના
આ ધર્મશાસ્ત્ર પવિત્ર છે, આ અર્થશાસ્ત્ર સર્વોત્તમ છે અને વ્યાસજી જેવી અપરિમિત બુદ્ધિ ધરાવતા ઋષિએ આને મોક્ષશાસ્ત્ર પણ કહ્યું છે.
ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ મોક્ષે ચ ભરતર્ષભ। યદિહાસ્તિ તદન્યત્ર યન્નેહાસ્તિ ન કુત્રચિત્। ઇદં હિ બ્રાહ્મણૈર્લોકે આખ્યાતં બ્રાહ્મણેષ્વિહ
હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષમાં જે અહીં છે એ બીજે પણ મળે છે; પણ જે અહીં નથી, એ ક્યાંય નથી. આ વાત બ્રાહ્મણોએ જગતમાં અને અહીં બ્રાહ્મણોમાં જાહેર કરી છે.
સંપ્રત્યાચક્ષતે ચેદં તથા શ્રોષ્યન્તિ ચાપરે। પુત્રાઃ શુશ્રૂષવઃ સન્તિ પ્રેષ્યાશ્ચ પ્રિયકારિણઃ
હવે, બીજાઓ પણ આ મહાભારતનું પઠન કરશે અને બીજા તેને સાંભળશે; પુત્રો સેવા કરવા ઉત્સુક છે અને દાસો પ્રેમથી કામ કરે છે.
ભરતાનાં મહજ્જન્મ શૃણ્વતામનસૂયતામ્। નાસ્તિ વ્યાધિભયં તેષાં પરલોકભયં કુતઃ
જે લોકો ભરતવંશના મહાન જન્મની વાર્તા ઈર્ષ્યા વિના સાંભળે છે, તેમને રોગનો કોઈ ભય રહેતો નથી, તો પછી પરલોકનો તો પ્રશ્ન જ નથી.
શરીરેણ કૃતં પાપં વાચા ચ મનસૈવ ચ। સર્વં સંત્યજતિ ક્ષિપ્રં ય ઇદં શૃણુયાન્નરઃ
માણસે શરીર, વાણી કે મનથી જે પણ પાપ કર્યું હોય, તે બધું ઝડપથી છોડી દે છે જો એ આ મહાભારતને શ્રદ્ધાથી સાંભળે.
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં સ્વર્ગ્યં તથૈવ ચ। કૃષ્ણદ્વૈપાયનેનેદં કૃતં પુણ્યચિકીર્ષુણા
કૃષ્ણ દ્વૈપાયનએ પુણ્યની ઈચ્છાથી આ મહાભારત રચ્યું છે; એ ધન્યતા, યશ, આયુષ્ય, પુણ્ય અને સ્વર્ગ આપે છે.
કીર્તિં પ્રથયતા લોકે પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્। અન્યેષાં ક્ષત્રિયાણાં ચ ભૂરિદ્રવિણતેજસામ્
પાંડવો જેવા મહાન આત્માઓનું યશ જગતમાં પ્રસરે અને અન્ય ધન અને તેજથી સમૃદ્ધ ક્ષત્રિયોનુ પણ યશ ફેલાય.
સર્વવિદ્યાવદાતાનાં લોકે પ્રથિતકર્મણામ્। ય ઇદં માનવો લોકે પુણ્યાર્થે બ્રાહ્મણાઞ્છુચીન્
જગતમાં સર્વજ્ઞ અને પવિત્ર કર્મોથી પ્રસિદ્ધ એવા બ્રાહ્મણોને, જે માણસ પુણ્ય માટે આ મહાભારત સાંભળાવે...
શ્રાવયેત મહાપુણ્યં તસ્ય ધર્મઃ સનાતનઃ। કુરૂણાં પ્રથિતં વંશં કીર્તયન્સતતં શુચિઃ
જે પવિત્ર અને શાશ્વત ધર્મ છે, તે મહાપુણ્યવંત કથા સતત શુદ્ધ ચિત્તથી સંભળાવવી જોઈએ અને કુરુઓના પ્રસિદ્ધ વંશની વાર્તા વારંવાર ગાવવી જોઈએ.
વંશમાપ્નોતિ વિપુલં લોકે પૂજ્યતમો ભવેત્। યોઽધીતે ભારતં પુમ્યં બ્રાહ્મણો નિયતવ્રતઃ
જે બ્રાહ્મણ નિયમિત વ્રત રાખીને પવિત્ર મહાભારતનો અભ્યાસ કરે છે, તેને વિશાળ વંશ પ્રાપ્ત થાય છે અને દુનિયામાં સૌથી વધુ પૂજનીય બને છે.
ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાન્સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે। વિજ્ઞેયઃ સ ચ વેદાનાં પારગો ભારતં પઠન્
જે માણસ મહાભારતનું પઠન કરે છે, તે ચાર માસ પછી બધા પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે અને તે વેદોના તટ પર પહોંચેલો માનવો કહેવાય છે.
દેવા રાજર્ષયો હ્યત્ર પુણ્યા બ્રહ્મર્ષયસ્તથા। કીર્ત્યન્તે ધૂતપાપ્માનઃ કીર્ત્યતે કેશવસ્તથા
અહીં દેવતાઓ, રાજર્ષિઓ અને પવિત્ર બ્રહ્મર્ષિઓનું ગૌરવગાન થાય છે, તેઓ બધા પાપમુક્ત છે; અને અહીં કેશવનું પણ ગુણગાન થાય છે.