કુવલાશ્વશ્ચ નૃપતિર્ધુન્ધુમાર ઇતિ સ્મૃતઃ। નામ્ના ચ ગુણયુક્તેન તદાપ્રભૃતિ સોઽભવત્
કુવલાશ્વ રાજાએ ધુંધુમાર નામ પામ્યું અને તે દિવસથી તે ગુણોથી યુક્ત એવા નામથી ઓળખાયો.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ। ધૌન્ધુમારમુપાખ્યાનં પ્રથિતં યસ્ય કર્મણા
તમે જે પૂછ્યું તે ધુંધુમારનું પ્રસિદ્ધ કથા અને તેના વિખ्यात કાર્યો બધું મેં તમને કહી દીધું.
ઇદં તુ પુણ્યમાખ્યાનં વિષ્ણોઃ સમનુકીર્તનમ્। શૃણુયાદ્યઃ સ ધર્માત્મા પુત્રવાંશ્ચ ભવેન્નરઃ
વિષ્ણુના મહિમાનું આ પવિત્ર કથન જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળે છે, એ ધર્મનિષ્ઠ પુરુષને સંતાનપ્રાપ્તિ થાય છે.
આયુષ્માન્ભૂતિમાંશ્ચૈવ શ્રુત્વા ભવતિ પર્વસુ। ન ચ વ્યાધિભંયકિંચિત્પ્રાપ્નોતિ વિગતજ્વરઃ
યોગ્ય સમયે આ કથા સાંભળવાથી મનુષ્ય દીર્ઘાયુ અને સુખી થાય છે, અને તેને કોઈ રોગ કે તાવ લાગતો નથી.
તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા માર્કણ્ડેયં મહાદ્યુતિમ્। પ્રપચ્છ ભરતશ્રેષ્ઠ ધર્મપ્રશ્નં સ દુર્વચમ્
પછી યુધિષ્ઠિર રાજાએ તેજસ્વી માર્કંડેયને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ધર્મ વિષયક એક મુશ્કેલ પ્રશ્ન પૂછ્યો.
શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવન્સ્ત્રીણાં માહાતમ્યમુત્તમમ્। કથ્યમાનં ત્વયા વિપ્ર સૂક્ષ્મં ધર્મ્યં ચ તત્ત્વતઃ
હે મહાત્મા, હું તમારી પાસે સ્ત્રીઓનું ઉત્તમ મહાત્મ્ય, જે સૂક્ષ્મ અને ધાર્મિક છે, એ સાચી રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
પ્રત્યક્ષમિહ વિપ્રર્ષે દેવા દૃશ્યન્તિ સત્તમ। સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વાયુઃ પૃથિવી વહ્નિરેવ ચ
હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, અહીં દેવતાઓ, જેમ કે સૂર્ય, ચંદ્ર, વાયુ, પૃથ્વી અને અગ્નિ, સીધા નજરે જોવા મળે છે.
પિતા માતા ચ ભગવાન્ગાવ એવ ચ સત્તમ। યચ્ચાન્યદેવ વિહિતં તચ્ચાપિ ભૃગુનન્દન
પિતા, માતા અને ગાય પણ, હે પૂજ્ય, અને બીજું જે કંઈ નિયમિત છે, હે ભૃગુનંદન, તે પણ અહીં માન્ય છે.
મન્યેઽહં ગુરુવત્સર્વમેકપત્ન્યસ્તથા સ્ત્રિયઃ। પતિવ્રતાનાં શુશ્રૂષા દુષ્કરા પ્રતિભાતિ મે। પતિવ્રતાનાં મહાત્મ્યં વક્તુમર્હસિ નઃ પ્રભો
હું બધાને ગુરુ સમાન માનું છું અને એકપતિવ્રતા સ્ત્રીઓને પણ. પતિવ્રતાઓ દ્વારા પતિની સેવા કરવી બહુ જ મુશ્કેલ લાગે છે. હે પ્રભુ, પતિવ્રતાનો મહિમા તમે અમને કહો.
નિરુધ્ય ચેન્દ્રિયગ્રામં મનઃ સંરુધ્ય ચાનઘ। પતિં દૈવતવચ્ચાપિ ચિન્તયન્ત્ય સ્થિતા હિ યા
જે સ્ત્રી પોતાના ઇન્દ્રિયો અને મનને વશમાં રાખી, પતિને દેવતાની જેમ માને છે અને સતત તેની ચિંતામાં રહે છે, એનું જીવન સાચું કહેવાય છે, હે નિર્દોષ.
ભગવન્દુષ્કરં ત્વેતત્પ્રતિભાતિ મમ પ્રભો। માતાપિત્રોશ્ચ શુશ્રૂષા સ્ત્રીણાં ભર્તરિ ચ દ્વિજ
હે પ્રભુ, સ્ત્રીઓ માટે માતા-પિતા અને પતિની સેવા કરવી પણ બહુ જ મુશ્કેલ લાગે છે, હે દ્વિજ.
સ્ત્રીણાં ધર્માત્સુઘોરાદ્ધિ નાન્યં પશ્યામિ દુષ્કરમ્। સાધ્વાચારાઃ સ્ત્રિયો બ્ર્હમન્કુર્વન્તીહ સદાદૃતાઃ
હું સ્ત્રીઓના ધર્મથી વધુ કઠિન બીજું કંઈ નથી માનતો. સારા વર્તનવાળી સ્ત્રીઓ હંમેશાં આ ધર્મને માનથી પાળે છે, હે બ્રાહ્મણ.
દુષ્કરં ખલુ કુર્વન્તિ પિતરો માતરશ્ચ વૈ। એકપત્ન્યશ્ચ યા નાર્યો યાશ્ સત્યં વદન્ત્યુત
પિતા-માતા પણ કઠિન કાર્ય કરે છે અને જે સ્ત્રીઓ એકપતિવ્રતા છે અને સત્ય બોલે છે, તે પણ.
કુક્ષિણા દશમાસાંશ્ચ ગર્ભં સંધારયન્તિ યાઃ। નાર્યઃ કાલેન સંબૂય કિમદ્ભુતતરં તતઃ
સ્ત્રીઓ દસ મહિના સુધી ગર્ભ ધારણ કરે છે અને યોગ્ય સમયે સંતાનને જન્મ આપે છે—આથી વધુ આશ્ચર્યજનક બીજું શું હોઈ શકે?
સંશયં પરમં પ્રાપ્ય વેદનામતુલામપિ। પ્રજાયન્તે સુતાન્નાર્યો દુઃખેન મહતા વિભો
અતિશય સંશય અને અસહ્ય પીડા સહન કરીને, સ્ત્રીઓ મહાન દુઃખથી સંતાનને જન્મ આપે છે, હે મહાબળવાન.
પુષ્ણન્તિ ચાપિ મહતા સ્નેહેન દ્વિજપુઙ્ગવ। `ચિન્તયન્તિ તતશ્ચાપિ કિંશીલોઽયંભવિષ્યતિ
પછી એ સ્ત્રીઓ મોટા પ્રેમથી સંતાનને પોષે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અને પછી ચિંતિત રહે છે કે, 'આ બાળકનું સ્વભાવ કેવું હશે?'
યાશ્ચ ક્રૂરેષુ સર્વેષુ વર્તમાના જુગુપ્સિતાઃ। સ્વકર્મ કુર્વન્તિ સદા દુષ્કરં તચ્ચ મે મતમ્
અને જે સ્ત્રીઓ ક્રૂરતા અને અપમાન વચ્ચે રહીને પણ હંમેશાં પોતાનું કર્તવ્ય નિભાવે છે, એ પણ મારા મતે બહુ જ કઠિન કાર્ય છે.
ક્ષત્રધર્મસમાચારતત્ત્વં વ્યાખ્યાહિ મે દ્વિજ। ધર્મઃ સુદુર્લભો વિપ્ર નૃશંસેન મહાત્મના
હે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય ધર્મ અને આચરણનું સાચું તત્વ મને સમજાવો. કારણ કે, હે વિદ્વાન, ક્રૂર મનુષ્ય—even મહાન આત્માવાળો હોય—ધર્મ પાળવો બહુ જ દુર્લભ છે.
એતદિચ્છામિ ભગવન્પ્રશ્નં પ્રશ્નવિદાંવર। શ્રોતું ભૃગુકુલશ્રેષ્ઠ શુશ્રૂષે તવ સુવ્રત
હે ભગવન, પ્રશ્નો જાણનારા સર્વમાં શ્રેષ્ઠ, હું તમારી પાસે આ પ્રશ્ન સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે ભૃગુકુળના શ્રેષ્ઠ, કારણ કે હું ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવા આતુર છું, હે સુવ્રત.
હન્ત તેઽહં સમાખ્યાસ્યે પ્રશ્નમેતં સુદુર્વચમ્। તત્ત્વેન ભરતશ્રેષ્ઠ ગદતસ્તન્નિબોધ મે
ચાલો, હવે હું તને આ પ્રશ્ન સમજાવીશ, જે કહેવું બહુ જ મુશ્કેલ છે. હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, હું સાચું કહું છું, તું ધ્યાનથી સાંભળ.
માતરંશ્રેયસીં તાત પિતૃનન્યે તુ મેનિરે। દુષ્કરં કુરુતે માતા વિવર્ધયતિ યા પ્રજાઃ
કેટલાંક લોકો માતાને શ્રેષ્ઠ માને છે, હે પ્રિય, જ્યારે બીજાં પિતાને શ્રેષ્ઠ માને છે. કારણ કે માતા સંતાનને ઉછેરવાનું બહુ જ મુશ્કેલ કામ કરે છે.
તપસા દેવતેજ્યાભિર્વન્દનેન તિતિક્ષયા। સુપ્રશસ્તૈરુપાયૈશ્ચાપીહન્તે પિતરઃ સુતાન્
પિતા પણ તપ, દેવોની પૂજા, વંદન, સહનશક્તિ અને અન્ય ઉત્તમ ઉપાયો દ્વારા પોતાના પુત્રનું કલ્યાણ કરવા પ્રયત્ન કરે છે.
એવં કૃચ્છ્રેણ મહતા પુત્રં પ્રાપ્ય સુદુર્લભમ્। ચિન્તયન્તિ સદા વીર કીદૃશોઽયં ભવિષ્યતિ
આ રીતે, મોટા પરિશ્રમથી દુર્લભ પુત્ર મળ્યા પછી, માતા-પિતા હંમેશા વિચારતા રહે છે, હે વીર, કે આ પુત્ર કયો પ્રકારનો બનશે.
આશંસતે હિ પુત્રેષુ પિતા માતા ચ ભારત। યશઃ કીર્તિમથૈશ્વર્યં તેજો ધર્મં તથૈવ ચ
હે ભરતવંશી, પિતા અને માતા પોતાના પુત્રોમાંથી યશ, કીર્તિ, સંપત્તિ, તેજ અને ધર્મની આશા રાખે છે.
માતુઃ પિતુશ્ચ રાજેન્દ્ર સતતં હિતકારિંણોઃ'। તયોરાશાં તુ સફલાં યઃ કરોતિ સ ધર્મવિત્
હે રાજા, જે પુત્ર હંમેશા પોતાની માતા અને પિતાના કલ્યાણની ઈચ્છા પૂર્ણ કરે છે, એ સાચો ધર્મને જાણનાર છે.
પિતા માતા ચ રાજેન્દ્ર તુષ્યતો યસ્ નિત્યશઃ। ઇહ પ્રેત્ય ચ તસ્યાથ કીર્તિર્ધર્મશ્ર શાશ્વતઃ
હે રાજેન્દ્ર, જેને પિતા અને માતા હંમેશા પ્રસન્ન રહે છે, તેને આ લોકમાં અને પરલોકમાં કાયમી કીર્તિ અને ધર્મ મળે છે.
નૈવ યજ્ઞક્રિયાઃ કાશ્ચિન્ન શ્રાદ્ધં નોપવાસકમ્। યા તુ ભર્તરિ શુશ્રૂષા તયા સ્વર્ગં જયત્યુત
પતિની સેવા જે રીતે સ્વર્ગ અપાવે છે, એ રીતે કોઈ યજ્ઞ, શ્રાદ્ધ કે ઉપવાસ પણ સ્વર્ગ આપતા નથી.
એતત્પ્રકરણં રાજન્નધિકૃત્ય યુધિષ્ઠિર। પતિવ્રતાનાં નિયતં ધર્મં ચાવાહિતઃ શૃણુ
હે રાજા, આ વિષયને ધ્યાનમાં રાખી, હવે હું પતિવ્રતા સ્ત્રીઓના નિશ્ચિત ધર્મ વિશે કહું છું, હે યુધિષ્ઠિર, તું ધ્યાનથી સાંભળ.
કશ્ચિદ્દ્વિજાતિપ્રવરો વેદાધ્યાયી તપોધનઃ। તપસ્વી ધર્મશીલશ્ચ કૌશિકો નામ ભારત
એક વખત એક ઉત્તમ દ્વિજ, જે તપમાં ધનવાન અને વેદપારંગત હતો, ધર્મમાં સ્થિર અને તપસ્વી, તેનું નામ કૌશિક હતું, હે ભરતવંશી.
સાઙ્ગોપનિષદાન્વેદાનધીતે દ્વિજસત્તમઃ। સવૃક્ષમૂલે કસ્મિંશ્ચિદ્વેદાનુચ્ચારયન્સ્થિતઃ
એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ વેદો અને ઉપનિષદોનું અધ્યયન કરતો અને એક વૃક્ષ નીચે ઊભો રહી વેદોનું ઉચ્ચારણ કરતો હતો.