યોગી યોગેન સૃષ્ટં સ સમયિત્વા ચ વારિણા। બ્રહ્માસ્ત્રેણ તતો રાજા દૈત્યંક્રૂરપરાક્રમમ્। દદાહ ભરતશ્રેષ્ઠ સર્વલોકભવાય વૈ
યોગી રાજાએ યોગબળથી પાણી ઉત્પન્ન કરી તેને શાંત કર્યો અને પછી, ભલભલાના ભલાને દહન કરનાર બ્રહ્માસ્ત્રથી, તે ભયાનક દૈત્યને સર્વલોકના કલ્યાણ માટે ભસ્મ કરી નાખ્યો.
સોઽસ્ત્રેણ દગ્ધ્વા રાજર્ષિઃ કુવલાશ્વો મહાસુરમ્। સુરશત્રુમમિત્રઘ્નસ્ત્રૈલોક્યેશ ઇવાપરઃ
એ શસ્ત્રથી મહાસુરને દહન કર્યા પછી, રાજર્ષિ કુવલાશ્વ, દુશ્મનોના વિનાશક અને દેવશત્રુઓના પણ શત્રુ, જાણે ત્રિલોકના સ્વામી બની ગયો.
ધુન્ધોર્વધાત્તદા રાજા કુવલાશ્વો મહામનાઃ। ધુન્ધુમાર ઇતિખ્યાતો નામ્ના સમભવત્તતઃ
ધુંધુના વધ પછી, ઉદારહૃદય રાજા કુવલાશ્વ પછીથી 'ધુંધુમાર' નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
પ્રીતૈશ્ચ ત્રેદશૈઃ સર્વૈર્મહર્ષિમસિતૈસ્તદા। પરં વૃણીષ્વત્યુક્તઃ સ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતસ્તદા। અતીવ મુદિતો રાજન્નિદંવચનમબ્રવીત્
પછી, બધા પ્રસન્ન દેવતાઓ અને મહર્ષિઓએ તેને કહ્યું: 'શ્રેષ્ઠ વર માંગ', ત્યારે તે હાથ જોડીને, નમ્રતાથી અને અત્યંત આનંદથી બોલ્યો.
દદ્યાં વિત્તં દ્વિજાગ્ર્યેભ્યઃ શત્રૂણાં ચાપિ દુર્જયઃ। સખ્યં ચ વિષ્ણુના મે સ્યાદ્ભૂતેષ્વદ્રોહ એવ ચ। ધર્મે રતિશ્ સતતં સ્વર્ગે વાસસ્તથાઽક્ષયઃ
હું શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ધન આપી શકું, દુશ્મનોને અપરાજિત રહી શકું, વિષ્ણુ સાથે મારો મિત્રભાવ રહે, સર્વ જીવો પ્રત્યે મારો કોઈ દ્વેષ ન રહે, હંમેશા ધર્મમાં રુચિ રહે અને સ્વર્ગમાં ચિરકાળ વાસ મળે—એવો વર મળે.
તથાઽસ્ત્વિતિ તતો દેવૈઃ પ્રીતૈરુક્તઃ સ પાર્થિવઃ। ઋષિભિશ્ચ સગન્ધર્વૈરુદઙ્કેન ચ ધીમતા
પછી પ્રસન્ન દેવતાઓએ, ઋષિઓ, ગંધર્વો અને બુદ્ધિશાળી ઉદંક સાથે, રાજાને કહ્યું: 'તેમ જ થાવા દઈએ'.
સંભાષ્ય ચૈનં વિવિધૈરાશીર્વાદૈસ્તતો નૃષમ્। દેવા મહર્ષયશ્ચાપિ સ્વાનિ સ્તાનાનિ ભેજિરે
પછી તેમને અનેક આશીર્વાદ આપી, દેવતાઓ અને મહર્ષિઓ પોતાના પોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા.
તસ્ય પુત્રાસ્ત્રયઃ શિષ્ટા યુધિષ્ઠિર તદાઽભવન્। દૃઢાશ્વઃ કપિલાશ્વશ્ચ ભદ્રાશ્વશ્ચૈવ ભારત
યુધિષ્ઠિર, ત્યારે તેના ત્રણ પુત્રો બચ્યા: દૃઢાશ્વ, કપિલાશ્વ અને ભદ્રાશ્વ, હે ભારત.
તેભ્યઃ પરમ્પરા રાજન્નિક્ષ્વાકૂણાં મહાત્મનામ્। [વંશસ્ય સુમહાભાગ રાજ્ઞામમિતતેજસામ્]
હે રાજા, એમાંથી મહાત્મા ઇક્ષ્વાકુઓની મહાન વંશ પરંપરા ચાલી, જે રાજાઓ અતિ તેજસ્વી અને પુણ્યશાળી હતા.
એવંસં નિહતસ્તેન કુવલાશ્વેન સત્તમ। ધુન્ધુર્નામ મહાદૈત્યો મધુકૈટભયોઃ સુતઃ
આ રીતે, હે ઉત્તમ, મધુ અને કૈટભના પુત્ર એવા મહાદૈત્ય ધુંધુને કુવલાશ્વે સંહાર્યો.
કુવલાશ્વશ્ચ નૃપતિર્ધુન્ધુમાર ઇતિ સ્મૃતઃ। નામ્ના ચ ગુણયુક્તેન તદાપ્રભૃતિ સોઽભવત્
કુવલાશ્વ રાજાએ ધુંધુમાર નામ પામ્યું અને તે દિવસથી તે ગુણોથી યુક્ત એવા નામથી ઓળખાયો.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ। ધૌન્ધુમારમુપાખ્યાનં પ્રથિતં યસ્ય કર્મણા
તમે જે પૂછ્યું તે ધુંધુમારનું પ્રસિદ્ધ કથા અને તેના વિખ्यात કાર્યો બધું મેં તમને કહી દીધું.
ઇદં તુ પુણ્યમાખ્યાનં વિષ્ણોઃ સમનુકીર્તનમ્। શૃણુયાદ્યઃ સ ધર્માત્મા પુત્રવાંશ્ચ ભવેન્નરઃ
વિષ્ણુના મહિમાનું આ પવિત્ર કથન જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળે છે, એ ધર્મનિષ્ઠ પુરુષને સંતાનપ્રાપ્તિ થાય છે.
આયુષ્માન્ભૂતિમાંશ્ચૈવ શ્રુત્વા ભવતિ પર્વસુ। ન ચ વ્યાધિભંયકિંચિત્પ્રાપ્નોતિ વિગતજ્વરઃ
યોગ્ય સમયે આ કથા સાંભળવાથી મનુષ્ય દીર્ઘાયુ અને સુખી થાય છે, અને તેને કોઈ રોગ કે તાવ લાગતો નથી.
તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા માર્કણ્ડેયં મહાદ્યુતિમ્। પ્રપચ્છ ભરતશ્રેષ્ઠ ધર્મપ્રશ્નં સ દુર્વચમ્
પછી યુધિષ્ઠિર રાજાએ તેજસ્વી માર્કંડેયને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ધર્મ વિષયક એક મુશ્કેલ પ્રશ્ન પૂછ્યો.
શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવન્સ્ત્રીણાં માહાતમ્યમુત્તમમ્। કથ્યમાનં ત્વયા વિપ્ર સૂક્ષ્મં ધર્મ્યં ચ તત્ત્વતઃ
હે મહાત્મા, હું તમારી પાસે સ્ત્રીઓનું ઉત્તમ મહાત્મ્ય, જે સૂક્ષ્મ અને ધાર્મિક છે, એ સાચી રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
પ્રત્યક્ષમિહ વિપ્રર્ષે દેવા દૃશ્યન્તિ સત્તમ। સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વાયુઃ પૃથિવી વહ્નિરેવ ચ
હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, અહીં દેવતાઓ, જેમ કે સૂર્ય, ચંદ્ર, વાયુ, પૃથ્વી અને અગ્નિ, સીધા નજરે જોવા મળે છે.
પિતા માતા ચ ભગવાન્ગાવ એવ ચ સત્તમ। યચ્ચાન્યદેવ વિહિતં તચ્ચાપિ ભૃગુનન્દન
પિતા, માતા અને ગાય પણ, હે પૂજ્ય, અને બીજું જે કંઈ નિયમિત છે, હે ભૃગુનંદન, તે પણ અહીં માન્ય છે.
મન્યેઽહં ગુરુવત્સર્વમેકપત્ન્યસ્તથા સ્ત્રિયઃ। પતિવ્રતાનાં શુશ્રૂષા દુષ્કરા પ્રતિભાતિ મે। પતિવ્રતાનાં મહાત્મ્યં વક્તુમર્હસિ નઃ પ્રભો
હું બધાને ગુરુ સમાન માનું છું અને એકપતિવ્રતા સ્ત્રીઓને પણ. પતિવ્રતાઓ દ્વારા પતિની સેવા કરવી બહુ જ મુશ્કેલ લાગે છે. હે પ્રભુ, પતિવ્રતાનો મહિમા તમે અમને કહો.
નિરુધ્ય ચેન્દ્રિયગ્રામં મનઃ સંરુધ્ય ચાનઘ। પતિં દૈવતવચ્ચાપિ ચિન્તયન્ત્ય સ્થિતા હિ યા
જે સ્ત્રી પોતાના ઇન્દ્રિયો અને મનને વશમાં રાખી, પતિને દેવતાની જેમ માને છે અને સતત તેની ચિંતામાં રહે છે, એનું જીવન સાચું કહેવાય છે, હે નિર્દોષ.
ભગવન્દુષ્કરં ત્વેતત્પ્રતિભાતિ મમ પ્રભો। માતાપિત્રોશ્ચ શુશ્રૂષા સ્ત્રીણાં ભર્તરિ ચ દ્વિજ
હે પ્રભુ, સ્ત્રીઓ માટે માતા-પિતા અને પતિની સેવા કરવી પણ બહુ જ મુશ્કેલ લાગે છે, હે દ્વિજ.
સ્ત્રીણાં ધર્માત્સુઘોરાદ્ધિ નાન્યં પશ્યામિ દુષ્કરમ્। સાધ્વાચારાઃ સ્ત્રિયો બ્ર્હમન્કુર્વન્તીહ સદાદૃતાઃ
હું સ્ત્રીઓના ધર્મથી વધુ કઠિન બીજું કંઈ નથી માનતો. સારા વર્તનવાળી સ્ત્રીઓ હંમેશાં આ ધર્મને માનથી પાળે છે, હે બ્રાહ્મણ.
દુષ્કરં ખલુ કુર્વન્તિ પિતરો માતરશ્ચ વૈ। એકપત્ન્યશ્ચ યા નાર્યો યાશ્ સત્યં વદન્ત્યુત
પિતા-માતા પણ કઠિન કાર્ય કરે છે અને જે સ્ત્રીઓ એકપતિવ્રતા છે અને સત્ય બોલે છે, તે પણ.
કુક્ષિણા દશમાસાંશ્ચ ગર્ભં સંધારયન્તિ યાઃ। નાર્યઃ કાલેન સંબૂય કિમદ્ભુતતરં તતઃ
સ્ત્રીઓ દસ મહિના સુધી ગર્ભ ધારણ કરે છે અને યોગ્ય સમયે સંતાનને જન્મ આપે છે—આથી વધુ આશ્ચર્યજનક બીજું શું હોઈ શકે?
સંશયં પરમં પ્રાપ્ય વેદનામતુલામપિ। પ્રજાયન્તે સુતાન્નાર્યો દુઃખેન મહતા વિભો
અતિશય સંશય અને અસહ્ય પીડા સહન કરીને, સ્ત્રીઓ મહાન દુઃખથી સંતાનને જન્મ આપે છે, હે મહાબળવાન.
પુષ્ણન્તિ ચાપિ મહતા સ્નેહેન દ્વિજપુઙ્ગવ। `ચિન્તયન્તિ તતશ્ચાપિ કિંશીલોઽયંભવિષ્યતિ
પછી એ સ્ત્રીઓ મોટા પ્રેમથી સંતાનને પોષે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અને પછી ચિંતિત રહે છે કે, 'આ બાળકનું સ્વભાવ કેવું હશે?'
યાશ્ચ ક્રૂરેષુ સર્વેષુ વર્તમાના જુગુપ્સિતાઃ। સ્વકર્મ કુર્વન્તિ સદા દુષ્કરં તચ્ચ મે મતમ્
અને જે સ્ત્રીઓ ક્રૂરતા અને અપમાન વચ્ચે રહીને પણ હંમેશાં પોતાનું કર્તવ્ય નિભાવે છે, એ પણ મારા મતે બહુ જ કઠિન કાર્ય છે.
ક્ષત્રધર્મસમાચારતત્ત્વં વ્યાખ્યાહિ મે દ્વિજ। ધર્મઃ સુદુર્લભો વિપ્ર નૃશંસેન મહાત્મના
હે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય ધર્મ અને આચરણનું સાચું તત્વ મને સમજાવો. કારણ કે, હે વિદ્વાન, ક્રૂર મનુષ્ય—even મહાન આત્માવાળો હોય—ધર્મ પાળવો બહુ જ દુર્લભ છે.
એતદિચ્છામિ ભગવન્પ્રશ્નં પ્રશ્નવિદાંવર। શ્રોતું ભૃગુકુલશ્રેષ્ઠ શુશ્રૂષે તવ સુવ્રત
હે ભગવન, પ્રશ્નો જાણનારા સર્વમાં શ્રેષ્ઠ, હું તમારી પાસે આ પ્રશ્ન સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે ભૃગુકુળના શ્રેષ્ઠ, કારણ કે હું ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવા આતુર છું, હે સુવ્રત.
હન્ત તેઽહં સમાખ્યાસ્યે પ્રશ્નમેતં સુદુર્વચમ્। તત્ત્વેન ભરતશ્રેષ્ઠ ગદતસ્તન્નિબોધ મે
ચાલો, હવે હું તને આ પ્રશ્ન સમજાવીશ, જે કહેવું બહુ જ મુશ્કેલ છે. હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, હું સાચું કહું છું, તું ધ્યાનથી સાંભળ.