કુવલાશ્વસ્ પુત્રૈશ્ચ તસ્મિન્વૈ વાલુકાર્ણવે। સપ્તભિર્દિવસૈઃ સ્વાત્વા દૃષ્ટો ધુન્ધુર્મહાબલઃ
તે રેતાળ સમુદ્રમાં, કુવલાશ્વ અને તેના પુત્રોએ સાત દિવસ ખોદ્યા પછી, મહાબળવાન ધુંધુને જોયો.
આસીદ્ધોરં વપુસ્તસ્ય વાલુકાન્તર્હિતં મહત્। દીપ્યમાનં યથા સૂર્યસ્તેજસા ભરતર્ષભ
તેનું ભયાનક અને વિશાળ રૂપ, રેતીમાં છુપાયેલું, સૂર્યની જેમ તેજસ્વી લાગતું હતું, હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ.
તતો ધુન્ધુર્મહારાજ દિશમાવૃત્ય પશ્ચિમામ્। સુપ્તોઽભૂદ્રાજશાર્દૂલ કાલાનલસમદ્યુતિઃ
પછી, મહારાજ, ધુંધુએ પશ્ચિમ દિશામાં મોઢું ફેરવીને સૂઈ ગયો, તેની કાંતિ પ્રલયના અગ્નિ જેવી તેજસ્વી હતી.
કુવલાશ્વસ્ય પુત્રૈસ્તુ સર્વતઃ પરિવારિતઃ। અભિદ્રુતઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ગદાભિર્મુસલૈરપિ
કુવલાશ્વના પુત્રોએ તેને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધો અને તીક્ષ્ણ બાણો, ગદા અને મસાલાઓથી હુમલો કર્યો.
પ્ટસૈઃ પરિધૈઃ પ્રાસૈઃ ખઙ્ગૈશ્ વિમલૈઃ શિતૈઃ। સવધ્યમાનઃ સંક્રુદ્ધઃ સમુત્તસ્થૌ મહાબલઃ
પટાસ, અગ્નિશળા, ભાલા અને તીક્ષ્ણ, ચળકતા તલવારોથી ઘાયલ થતાં, તે મહાબલી રાક્ષસ ગુસ્સે થઈને ઊભો થયો.
ક્રુદ્ધશ્ચાભક્ષયત્તેષાં શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ। આસ્યાદ્વમન્પાવકં સ સંવર્તકસમં તદા
ગૂસ્સે થઈ, તેણે તેમના વિવિધ શસ્ત્રો ગળી લીધા અને પછી તેના મોઢામાંથી પ્રલય સમાન અગ્નિ ઉગાળી.
તાન્સર્વાન્નૃપતેઃ પુત્રાનદહત્સ્વેન તેજસા। મુખજેનાગ્નિના ક્રુદ્ધો લોકાનુદ્વર્તયન્નિવ
મહારાજના બધા પુત્રોને તેણે પોતાના તેજથી, મોઢામાંથી નીકળતા અગ્નિથી ગુસ્સે થઈ બળી નાખ્યા, જાણે આખા લોકને ઉથલાવી નાખે છે એમ.
ક્ષણેન રાજશાર્દૂલ પુરેવ કપિલઃ પ્રભુઃ। સગરસ્યાત્મજાન્ક્રુદ્ધસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, જેમ કપિલે શહેરમાં ગુસ્સે થઈને સાગરના પુત્રોને બળી નાખ્યા હતા, એમ જ એક પળમાં એ અદ્ભુત ઘટના બની.
તેષુ ક્રોધાગ્નિદગ્ધેષુ તદા ભરતસત્તમ। તં પ્રબુદ્ધં મહાત્માનં કુમ્ભકર્ણમિવાપરમ્। આસસાદ મહાતેજાઃ કુવલાશ્વો મહીપતિઃ
જ્યારે એ પુત્રો ગુસ્સાના અગ્નિમાં બળી ગયા, ત્યારે, ભારત શ્રેષ્ઠ, મહાતેજસ્વી કુવલાશ્વ, જાણે જાગેલો બીજો કુંભકર્ણ હોય એમ, તેની સામે ગયો.
તસ્ય વારિમહારાજ સુસ્રાવ બહુ દેહતઃ। તત્તદાપીયતેતેજો રાજ્ઞા વારિમયં નૃપ
મહારાજ, તેના શરીરમાંથી ઘણું પાણી વહાવા લાગ્યું અને રાજાએ તે પાણીમાં પોતાનું તેજ પી જઈને તેને પી જતું કર્યું.
યોગી યોગેન સૃષ્ટં સ સમયિત્વા ચ વારિણા। બ્રહ્માસ્ત્રેણ તતો રાજા દૈત્યંક્રૂરપરાક્રમમ્। દદાહ ભરતશ્રેષ્ઠ સર્વલોકભવાય વૈ
યોગી રાજાએ યોગબળથી પાણી ઉત્પન્ન કરી તેને શાંત કર્યો અને પછી, ભલભલાના ભલાને દહન કરનાર બ્રહ્માસ્ત્રથી, તે ભયાનક દૈત્યને સર્વલોકના કલ્યાણ માટે ભસ્મ કરી નાખ્યો.
સોઽસ્ત્રેણ દગ્ધ્વા રાજર્ષિઃ કુવલાશ્વો મહાસુરમ્। સુરશત્રુમમિત્રઘ્નસ્ત્રૈલોક્યેશ ઇવાપરઃ
એ શસ્ત્રથી મહાસુરને દહન કર્યા પછી, રાજર્ષિ કુવલાશ્વ, દુશ્મનોના વિનાશક અને દેવશત્રુઓના પણ શત્રુ, જાણે ત્રિલોકના સ્વામી બની ગયો.
ધુન્ધોર્વધાત્તદા રાજા કુવલાશ્વો મહામનાઃ। ધુન્ધુમાર ઇતિખ્યાતો નામ્ના સમભવત્તતઃ
ધુંધુના વધ પછી, ઉદારહૃદય રાજા કુવલાશ્વ પછીથી 'ધુંધુમાર' નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
પ્રીતૈશ્ચ ત્રેદશૈઃ સર્વૈર્મહર્ષિમસિતૈસ્તદા। પરં વૃણીષ્વત્યુક્તઃ સ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતસ્તદા। અતીવ મુદિતો રાજન્નિદંવચનમબ્રવીત્
પછી, બધા પ્રસન્ન દેવતાઓ અને મહર્ષિઓએ તેને કહ્યું: 'શ્રેષ્ઠ વર માંગ', ત્યારે તે હાથ જોડીને, નમ્રતાથી અને અત્યંત આનંદથી બોલ્યો.
દદ્યાં વિત્તં દ્વિજાગ્ર્યેભ્યઃ શત્રૂણાં ચાપિ દુર્જયઃ। સખ્યં ચ વિષ્ણુના મે સ્યાદ્ભૂતેષ્વદ્રોહ એવ ચ। ધર્મે રતિશ્ સતતં સ્વર્ગે વાસસ્તથાઽક્ષયઃ
હું શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ધન આપી શકું, દુશ્મનોને અપરાજિત રહી શકું, વિષ્ણુ સાથે મારો મિત્રભાવ રહે, સર્વ જીવો પ્રત્યે મારો કોઈ દ્વેષ ન રહે, હંમેશા ધર્મમાં રુચિ રહે અને સ્વર્ગમાં ચિરકાળ વાસ મળે—એવો વર મળે.
તથાઽસ્ત્વિતિ તતો દેવૈઃ પ્રીતૈરુક્તઃ સ પાર્થિવઃ। ઋષિભિશ્ચ સગન્ધર્વૈરુદઙ્કેન ચ ધીમતા
પછી પ્રસન્ન દેવતાઓએ, ઋષિઓ, ગંધર્વો અને બુદ્ધિશાળી ઉદંક સાથે, રાજાને કહ્યું: 'તેમ જ થાવા દઈએ'.
સંભાષ્ય ચૈનં વિવિધૈરાશીર્વાદૈસ્તતો નૃષમ્। દેવા મહર્ષયશ્ચાપિ સ્વાનિ સ્તાનાનિ ભેજિરે
પછી તેમને અનેક આશીર્વાદ આપી, દેવતાઓ અને મહર્ષિઓ પોતાના પોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા.
તસ્ય પુત્રાસ્ત્રયઃ શિષ્ટા યુધિષ્ઠિર તદાઽભવન્। દૃઢાશ્વઃ કપિલાશ્વશ્ચ ભદ્રાશ્વશ્ચૈવ ભારત
યુધિષ્ઠિર, ત્યારે તેના ત્રણ પુત્રો બચ્યા: દૃઢાશ્વ, કપિલાશ્વ અને ભદ્રાશ્વ, હે ભારત.
તેભ્યઃ પરમ્પરા રાજન્નિક્ષ્વાકૂણાં મહાત્મનામ્। [વંશસ્ય સુમહાભાગ રાજ્ઞામમિતતેજસામ્]
હે રાજા, એમાંથી મહાત્મા ઇક્ષ્વાકુઓની મહાન વંશ પરંપરા ચાલી, જે રાજાઓ અતિ તેજસ્વી અને પુણ્યશાળી હતા.
એવંસં નિહતસ્તેન કુવલાશ્વેન સત્તમ। ધુન્ધુર્નામ મહાદૈત્યો મધુકૈટભયોઃ સુતઃ
આ રીતે, હે ઉત્તમ, મધુ અને કૈટભના પુત્ર એવા મહાદૈત્ય ધુંધુને કુવલાશ્વે સંહાર્યો.
કુવલાશ્વશ્ચ નૃપતિર્ધુન્ધુમાર ઇતિ સ્મૃતઃ। નામ્ના ચ ગુણયુક્તેન તદાપ્રભૃતિ સોઽભવત્
કુવલાશ્વ રાજાએ ધુંધુમાર નામ પામ્યું અને તે દિવસથી તે ગુણોથી યુક્ત એવા નામથી ઓળખાયો.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ। ધૌન્ધુમારમુપાખ્યાનં પ્રથિતં યસ્ય કર્મણા
તમે જે પૂછ્યું તે ધુંધુમારનું પ્રસિદ્ધ કથા અને તેના વિખ्यात કાર્યો બધું મેં તમને કહી દીધું.
ઇદં તુ પુણ્યમાખ્યાનં વિષ્ણોઃ સમનુકીર્તનમ્। શૃણુયાદ્યઃ સ ધર્માત્મા પુત્રવાંશ્ચ ભવેન્નરઃ
વિષ્ણુના મહિમાનું આ પવિત્ર કથન જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળે છે, એ ધર્મનિષ્ઠ પુરુષને સંતાનપ્રાપ્તિ થાય છે.
આયુષ્માન્ભૂતિમાંશ્ચૈવ શ્રુત્વા ભવતિ પર્વસુ। ન ચ વ્યાધિભંયકિંચિત્પ્રાપ્નોતિ વિગતજ્વરઃ
યોગ્ય સમયે આ કથા સાંભળવાથી મનુષ્ય દીર્ઘાયુ અને સુખી થાય છે, અને તેને કોઈ રોગ કે તાવ લાગતો નથી.
તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા માર્કણ્ડેયં મહાદ્યુતિમ્। પ્રપચ્છ ભરતશ્રેષ્ઠ ધર્મપ્રશ્નં સ દુર્વચમ્
પછી યુધિષ્ઠિર રાજાએ તેજસ્વી માર્કંડેયને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ધર્મ વિષયક એક મુશ્કેલ પ્રશ્ન પૂછ્યો.
શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવન્સ્ત્રીણાં માહાતમ્યમુત્તમમ્। કથ્યમાનં ત્વયા વિપ્ર સૂક્ષ્મં ધર્મ્યં ચ તત્ત્વતઃ
હે મહાત્મા, હું તમારી પાસે સ્ત્રીઓનું ઉત્તમ મહાત્મ્ય, જે સૂક્ષ્મ અને ધાર્મિક છે, એ સાચી રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
પ્રત્યક્ષમિહ વિપ્રર્ષે દેવા દૃશ્યન્તિ સત્તમ। સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વાયુઃ પૃથિવી વહ્નિરેવ ચ
હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, અહીં દેવતાઓ, જેમ કે સૂર્ય, ચંદ્ર, વાયુ, પૃથ્વી અને અગ્નિ, સીધા નજરે જોવા મળે છે.
પિતા માતા ચ ભગવાન્ગાવ એવ ચ સત્તમ। યચ્ચાન્યદેવ વિહિતં તચ્ચાપિ ભૃગુનન્દન
પિતા, માતા અને ગાય પણ, હે પૂજ્ય, અને બીજું જે કંઈ નિયમિત છે, હે ભૃગુનંદન, તે પણ અહીં માન્ય છે.
મન્યેઽહં ગુરુવત્સર્વમેકપત્ન્યસ્તથા સ્ત્રિયઃ। પતિવ્રતાનાં શુશ્રૂષા દુષ્કરા પ્રતિભાતિ મે। પતિવ્રતાનાં મહાત્મ્યં વક્તુમર્હસિ નઃ પ્રભો
હું બધાને ગુરુ સમાન માનું છું અને એકપતિવ્રતા સ્ત્રીઓને પણ. પતિવ્રતાઓ દ્વારા પતિની સેવા કરવી બહુ જ મુશ્કેલ લાગે છે. હે પ્રભુ, પતિવ્રતાનો મહિમા તમે અમને કહો.
નિરુધ્ય ચેન્દ્રિયગ્રામં મનઃ સંરુધ્ય ચાનઘ। પતિં દૈવતવચ્ચાપિ ચિન્તયન્ત્ય સ્થિતા હિ યા
જે સ્ત્રી પોતાના ઇન્દ્રિયો અને મનને વશમાં રાખી, પતિને દેવતાની જેમ માને છે અને સતત તેની ચિંતામાં રહે છે, એનું જીવન સાચું કહેવાય છે, હે નિર્દોષ.