ન હિ ધુન્ધુર્મહાતેજાસ્તેજસાઽલ્પેન શક્યતે। નિર્દગ્ધું પૃથિવીપાલ સ હિ વર્ષશતૈરપિ
પૃથ્વીપતિ, ધુંધુ જે મહાન તેજસ્વી છે, તેને થોડા તેજથી તો સદાય નાશી શકાય નહીં—even સો વર્ષમાં પણ નહીં.
ધુન્ધુર્નામ મહારાજ તયોઃ પુત્રો મહાદ્યુતિઃ। સ તપોઽતપ્યત મહન્મહાવીર્યપરાક્રમઃ
એ મહારાજા, ધુંધુ નામનો એક મહાપ્રભાવી દાનવ, એ બંનેનો પુત્ર હતો; એ મહાન બળ અને પરાક્રમથી તપસ્યા કરતો હતો.
અતિષ્ઠદેકપાદેન કૃશો ધમનિસંતતઃ। તસ્મૈ બ્રહ્મા દદૌ પ્રીતો વરં વવ્રે સ ચ પ્રભુમ્
એ એક પગે ઊભો રહીને, દુર્બળ અને ધમનીઓ દેખાતી, તપ કરતો હતો. ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા બ્રહ્માએ તેને વર આપ્યો અને એએ ભગવાનને પસંદ કર્યો.
દેવદાનવયક્ષાણાં સર્પગન્ધર્વરક્ષસામ્। અવધ્યોઽહં ભવેયં વૈ વર એષ વૃતો મયા
દેવ, દાનવ, યક્ષ, સાપ, ગંધર્વ અને રાક્ષસ—મારે એ બધાથી અવિનાશી થવાનો વર માગ્યો છે.
એવં ભવતુ ગચ્છેતિ તમુવાચ પિતામહઃ। સ એવમુક્તસ્તત્પાદૌ મૂર્ધ્ના સ્પૃષ્ટ્વા જગામ હ
પિતામહે કહ્યું: 'જેમ તેવું, હવે તું જા.' એ રીતે કહ્યું ત્યારે તેણે તેમના પગને માથાથી સ્પર્શ કર્યા અને પછી ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
સતુ ધુન્ધુર્વરં લબ્ધ્વા મહવીર્યપરાક્રમઃ। અનુસ્મરન્પિતૃવધં દ્રુતં વિષ્ણુમુપાગમત્
તે મહાબળવાને ધુંધુ પાસેથી વરદાન મેળવી, પિતાના મૃત્યુને યાદ કરીને ઝડપથી વિષ્ણુ પાસે ગયો.
સતુ દેવાન્સગન્ધર્વાઞ્જિત્વા ધુન્ધુરમર્ષણઃ। બબાધ સર્વાનસકૃદ્વિષ્ણું દેવાંશ્ચ વૈ ભૃશમ્
તે ધુંધુ, ક્રોધથી ભરેલો, દેવો અને ગંધર્વોને હરાવીને વારંવાર વિષ્ણુ અને દેવોને ખૂબ જ ત્રાસ આપતો રહ્યો.
સમુદ્રવાલુકાપૂર્ણે ઉજ્જાનક ઇતિ સ્મૃતે। આગમ્ય ચ સ દુષ્ટાત્મા તં દેશં ભરતર્ષભ। બાધતેસ્મ પરં શક્ત્યા તમુદઙ્કાશ્રમં વિભો
ભરત વંશના શ્રેષ્ઠ, સમુદ્રની રેતીથી ભરેલા અને ઉજ્જાનક તરીકે ઓળખાતા સ્થળે, તે દુષ્ટ મનનો ધુંધુ આવ્યો અને પોતાની મહાશક્તિથી ઉદંકના આશ્રમને ત્રાસ આપવા લાગ્યો.
અન્તર્ભૂમિગતસ્તત્ર વાલુકાન્તર્હિતસ્તથા। મધુકૈટભયોઃ પુત્રો ધુન્ધુર્ભીમપરાક્રમઃ
ત્યાં, જમીન નીચે રેતીમાં છુપાયેલો, મધુ અને કૈટભનો પુત્ર, ભયંકર બળ ધરાવતો ધુંધુ પડ્યો હતો.
શેતે લોકવિનાશાય તપોબલમુપાશ્રિતઃ। ઉદઙ્કસ્યાશ્રમાભ્યાશે નિઃશ્વસન્પાવકાર્ચિષઃ
તે ત્યાં ઉદંકના આશ્રમની નજીક, તપશ્ચર્યાની શક્તિ પર આધાર રાખીને, અગ્નિ જેવી શ્વાસે, સંસારના વિનાશ માટે સૂતો હતો.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ રાજા સબલવાહનઃ। કુવલાશ્વો નરપતિરન્વિતો બલશાલિનામ્
એ જ સમયે, બુદ્ધિશાળી રાજા કુવલાશ્વ પોતાની સેના અને રથો સાથે, શક્તિશાળી લોકો સાથે નીકળી પડ્યા.
સહસ્રૈરેકવિંશત્યા પુત્રાણામરિમર્દનઃ। પ્રાયાદુદઙ્કસહિતો ધુન્ધોસ્તસ્ય વધાય વૈ
શત્રુઓને હરાવનાર રાજાએ એકવીસ હજાર પુત્રો અને ઉદંક સાથે મળીને ધુંધુના સંહાર માટે પ્રસ્થાન કર્યું.
તમાવિશત્તતો વિષ્ણુર્ભગવાંસ્તેજસા પ્રભુઃ। ઉદઙ્કસ્ નિયોગેન લોકાનાં હિતકામ્યયા
પછી ભગવાન વિષ્ણુ, તેજથી ભરેલા, ઉદંકના આદેશથી, લોકકલ્યાણની ઇચ્છાથી, રાજામાં પ્રવેશ્યા.
તસ્મિન્પ્રયાતે દુર્ધર્ષે દિવિ શબ્દો મહાનભૂત્। એષ શ્રીમાન્નૃપસુતો ધુન્ધુમારો ભવિષ્યતિ
જ્યારે તે અજેય રાજા નીકળી પડ્યો, ત્યારે આકાશમાં મહાન ધ્વનિ થયો: 'આ મહાન રાજકુમાર ધુંધુનો વિનાશક બનશે.'
દિવ્યૈશ્ચ પુષ્પૈસ્તં દેવાઃ સમન્તાત્પર્યવાકિરન્। દેવદુન્દુભયશ્ચાપિ નેદુઃ સ્વયમનીરિતાઃ
દેવતાઓએ ચારે બાજુથી દૈવી ફૂલો વરસાવ્યા અને આપમેળે દેવદુંદુભિઓ વાગવા લાગી.
શીતશ્ચ વાયુઃ પ્રવવૌ પ્રયાણે તસ્ય ધીમતઃ। વિપાંસુલાં મહીં કુર્વન્વવર્ષ ચ સુરેશ્વરઃ। `પ્રદક્ષિણાશ્ચાપ્યભવન્વન્યાસ્તં સમૃગદ્વિજાઃ
તે બુદ્ધિશાળી રાજાના પ્રસ્થાન સમયે ઠંડો પવન ફૂંકાયો, ધરતી ધૂળરહિત બની, દેવરાજે વરસાદ વરસાવ્યો. જંગલી પશુઓ અને પક્ષીઓએ તેની પરિક્રમા કરી.
અન્તરિક્ષે વિમાનાનિ દેવતાનાં યુધિષ્ઠિર। તત્રૈવ સમદૃશ્યન્ત ધુન્ધુર્યત્ર મહાસુરઃ
યુધિષ્ઠિર, જ્યાં ધુંધુ મહાસુર હતો, ત્યાં જ આકાશમાં દેવતાઓના વિમાનો દેખાયા.
કુવલાશ્વસ્ય ધુન્યોશ્ચ યુદ્ધકૌતૂહલાન્વિતાઃ। દેવગન્ધર્વસહિતાઃ સમવૈક્ષન્મહર્ષયઃ
કુવલાશ્વ અને ધુંધુ વચ્ચેના યુદ્ધને જોવાની ઉત્સુકતા સાથે મહર્ષિઓએ દેવો અને ગંધર્વો સાથે એકત્રિત થઈને નિહાળ્યું.
નારાયણેન કૌરવ્ય તેજસાઽઽપ્યાયિતસ્તદા। સ ગતો નૃપતિઃ ક્ષિપ્રં પુત્રૈસ્તૈઃ સર્વતો દિશમ્
કૌરવ, નારાયણના તેજથી ભરાયેલા રાજાએ પોતાના પુત્રો સાથે ઝડપથી સર્વ દિશામાં ગતિ કરી.
અર્ણવં સ્વાનયામાસ કુવલાશ્વો મહીપતિઃ। `હિતાર્તં સર્વલોકાનામુદઙ્કસ્ય વશે સ્થિતઃ
કુવલાશ્વે સર્વલોકોના હિત માટે અને ઉદંકના માર્ગદર્શન હેઠળ પોતાની સેના લઈને સમુદ્ર તરફ પ્રયાણ કર્યું.
કુવલાશ્વસ્ પુત્રૈશ્ચ તસ્મિન્વૈ વાલુકાર્ણવે। સપ્તભિર્દિવસૈઃ સ્વાત્વા દૃષ્ટો ધુન્ધુર્મહાબલઃ
તે રેતાળ સમુદ્રમાં, કુવલાશ્વ અને તેના પુત્રોએ સાત દિવસ ખોદ્યા પછી, મહાબળવાન ધુંધુને જોયો.
આસીદ્ધોરં વપુસ્તસ્ય વાલુકાન્તર્હિતં મહત્। દીપ્યમાનં યથા સૂર્યસ્તેજસા ભરતર્ષભ
તેનું ભયાનક અને વિશાળ રૂપ, રેતીમાં છુપાયેલું, સૂર્યની જેમ તેજસ્વી લાગતું હતું, હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ.
તતો ધુન્ધુર્મહારાજ દિશમાવૃત્ય પશ્ચિમામ્। સુપ્તોઽભૂદ્રાજશાર્દૂલ કાલાનલસમદ્યુતિઃ
પછી, મહારાજ, ધુંધુએ પશ્ચિમ દિશામાં મોઢું ફેરવીને સૂઈ ગયો, તેની કાંતિ પ્રલયના અગ્નિ જેવી તેજસ્વી હતી.
કુવલાશ્વસ્ય પુત્રૈસ્તુ સર્વતઃ પરિવારિતઃ। અભિદ્રુતઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ગદાભિર્મુસલૈરપિ
કુવલાશ્વના પુત્રોએ તેને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધો અને તીક્ષ્ણ બાણો, ગદા અને મસાલાઓથી હુમલો કર્યો.
પ્ટસૈઃ પરિધૈઃ પ્રાસૈઃ ખઙ્ગૈશ્ વિમલૈઃ શિતૈઃ। સવધ્યમાનઃ સંક્રુદ્ધઃ સમુત્તસ્થૌ મહાબલઃ
પટાસ, અગ્નિશળા, ભાલા અને તીક્ષ્ણ, ચળકતા તલવારોથી ઘાયલ થતાં, તે મહાબલી રાક્ષસ ગુસ્સે થઈને ઊભો થયો.
ક્રુદ્ધશ્ચાભક્ષયત્તેષાં શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ। આસ્યાદ્વમન્પાવકં સ સંવર્તકસમં તદા
ગૂસ્સે થઈ, તેણે તેમના વિવિધ શસ્ત્રો ગળી લીધા અને પછી તેના મોઢામાંથી પ્રલય સમાન અગ્નિ ઉગાળી.
તાન્સર્વાન્નૃપતેઃ પુત્રાનદહત્સ્વેન તેજસા। મુખજેનાગ્નિના ક્રુદ્ધો લોકાનુદ્વર્તયન્નિવ
મહારાજના બધા પુત્રોને તેણે પોતાના તેજથી, મોઢામાંથી નીકળતા અગ્નિથી ગુસ્સે થઈ બળી નાખ્યા, જાણે આખા લોકને ઉથલાવી નાખે છે એમ.
ક્ષણેન રાજશાર્દૂલ પુરેવ કપિલઃ પ્રભુઃ। સગરસ્યાત્મજાન્ક્રુદ્ધસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, જેમ કપિલે શહેરમાં ગુસ્સે થઈને સાગરના પુત્રોને બળી નાખ્યા હતા, એમ જ એક પળમાં એ અદ્ભુત ઘટના બની.
તેષુ ક્રોધાગ્નિદગ્ધેષુ તદા ભરતસત્તમ। તં પ્રબુદ્ધં મહાત્માનં કુમ્ભકર્ણમિવાપરમ્। આસસાદ મહાતેજાઃ કુવલાશ્વો મહીપતિઃ
જ્યારે એ પુત્રો ગુસ્સાના અગ્નિમાં બળી ગયા, ત્યારે, ભારત શ્રેષ્ઠ, મહાતેજસ્વી કુવલાશ્વ, જાણે જાગેલો બીજો કુંભકર્ણ હોય એમ, તેની સામે ગયો.
તસ્ય વારિમહારાજ સુસ્રાવ બહુ દેહતઃ। તત્તદાપીયતેતેજો રાજ્ઞા વારિમયં નૃપ
મહારાજ, તેના શરીરમાંથી ઘણું પાણી વહાવા લાગ્યું અને રાજાએ તે પાણીમાં પોતાનું તેજ પી જઈને તેને પી જતું કર્યું.