અથ શ્યેનો રાજાનમબ્રવીત્
પછી ગરુડે રાજાને કહ્યું:
પર્યાયેણ વસતિર્વા ભવેષુ સર્ગે જાતઃ પૂર્વમસ્માત્કપોતાત્। ત્વમાદદાનોઽથ કપોતમેનં મા ત્વં રાજન્વિઘ્નકર્તા ભવેથાઃ
'પ્રાણીઓમાં એક પછી એક વસવાટ થાય છે; હું આ કબૂતર કરતાં પહેલો જન્મ્યો છું. જો તમે આ કબૂતરને મારી પાસેથી લઈ જશો, રાજા, તો તમે અવરોધ ન બનો.'
કેનેદૃશી જાતુ પરા હિ દૃષ્ટા વાગુચ્યમાના શકનેન સંસ્કૃતા। યાં વૈ કપોતો વદતે યાં ચ શ્યેન ઉભૌ વિદિત્વા કથમસ્તુ સાધુ
'ક્યારેય આવી ભાષા સાંભળવામાં આવી છે કે જે કબૂતર અને ગરુડ બોલે છે અને સુંદર રીતે ગૂંથાયેલી હોય? બંનેનું જ્ઞાન રાખીને પણ, એ યોગ્ય કે અયોગ્ય કેવી રીતે નક્કી કરવું?'
નાસ્ય વર્ષં વર્ષતિ વર્ષકાલે નાસ્ય બીજં રોહતિ કાલ ઉપ્તમ્। ભીતં પ્રપન્નં યો હિ દદાતિ શત્રવે ન ત્રાણં લભેત્રાણમિચ્છન્સ કાલે
'જે વ્યક્તિ ડરેલા આશ્રયાર્થીને તેના દુશ્મનને સોંપે છે, એના માટે ઋતુમાં વરસાદ પડતો નથી, અને યોગ્ય સમયે બીજ ઉગતું નથી. એવો માણસ જ્યારે પોતે બચાવ માંગે ત્યારે કદી બચાવ પામતો નથી.'
જાતા હ્રસ્વા પ્રજા પ્રમીયતે સદા ન વાસં પિતરોઽસ્ય કુર્વતે। ભીતં પ્રપન્નં યો હિ દદાતિ શત્રવે નાસ્ય દેવાઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ હવ્યમ્
જે મનુષ્યના સંતાન નબળા જન્મે છે અને વંશ ધીમે ધીમે ઘટી જાય છે, જેના પૂર્વજો ક્યારેય તેની પાસે રહેતા નથી—અને જે ભયભીત અને આશ્રય લીધેલા માણસને પોતાના દુશ્મનને સોંપે છે, તેના હવન દેવતાઓ સ્વીકારતા નથી.
મોઘમન્નં વિન્દતિ ચાપ્રચેતાઃ સ્વર્ગાલ્લોકાદ્ધશ્યતિ શીઘ્રમેવ। ભીતં પ્રપન્નં યો હિ દદાતિ શત્રવે સેન્દ્રા દેવાઃ પ્રહરન્ત્યસ્ય વજ્રમ્
મૂર્ખ માણસને ખોરાક વ્યર્થ મળે છે અને તે જલ્દી સ્વર્ગ અને લોકમાંથી પડી જાય છે; કારણ કે જે ભયભીત અને આશ્રય લીધેલા માણસને પોતાના દુશ્મનને સોંપે છે, તેને દેવતાઓ અને ઇન્દ્ર મળીને વજ્રથી દંડ આપે છે.
ઉક્ષાણં પક્ત્વા સહ ઓદનેન અસ્માત્કપોતાત્પ્રતિ તે નયન્તુ। યસ્મિન્દેશે રમસેઽતીવ શ્યેન તત્રમાંસં શિવયસ્તે વહન્તુ
આ કબૂતરની જગ્યાએ, તને વાછરડું ભાત સાથે રાંધીને આપી દેવામાં આવે; હંસ, તને જે સ્થળે ખાસ આનંદ આવે છે, ત્યાં તને કલ્યાણદાયક માંસ પહોંચાડવામાં આવે.
નોક્ષાણો રાજન્પ્રાર્થયેયં ન ચાન્ય દસ્માન્માંસમધિકં વા કપોતાત્। દેવૈર્દત્તઃ સોઽદ્ય મમૈષ ભક્ષ- સ્તન્મે દદસ્વ શકુનાનામભાવાત્
રાજા, હું ન તો વાછરડું માગું છું, ન બીજું કંઈ, અને કબૂતર કરતાં વધારે માંસ પણ નથી ઈચ્છતો; આજે દેવોએ મને આ કબૂતર ભોજન માટે આપ્યું છે—મને એ આપી દે, કારણ કે બીજા પક્ષી ક્યાંય નથી.
ઉક્ષાણં વેહતમનૂનં નયન્તુ તે પશ્યન્તુ પુરુષા મમૈવ। ભયાહિતસ્ દાયં મમાન્તિકાત્ત્વાં પ્રત્યામ્નાયં તુ ત્વં હ્યેનં મા હિંસીઃ
વાછરડું, જે કબૂતર જેટલું જ વજન ધરાવે છે, લાવવું જોઈએ અને લોકો જોઈ શકે કે એ ખરેખર મારું છે; પણ તું મારા પાસે ભયથી આવ્યો છે, એટલે હું તને પાછો આપું છું—તને નુકસાન ન થાય.
ત્યજે પ્રાણાનનૈવ દદ્યાં કપોતં સૌમ્યો હ્યયં કિં ન જાનાસિ શ્યેન। યથા ક્લેશં મા કુરુષ્વેહ સૌમ્ય નાહં કપોતમર્પયિષ્યે કથંચિત્
હું પોતાનો જીવ આપી દઉં પણ કબૂતરને નહિ આપું; હંસ, તને સમજાતું નથી? કૃપા કરીને મને અહીં દુઃખ ન આપ—કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં હું કબૂતરને નહિ સોંપું.
યથા માં વૈ સાધુવાદૈઃ પ્રસન્નાઃ પ્રશંસેયુઃ શિબયઃ કર્મણા તુ। યથા શ્યેન પ્રિયમેવ કુર્યાં પ્રશાધિ માં યદ્વદેસ્તત્કરોમિ
જેમ શિબી લોકો મારા સારા કર્મો માટે મને શુભ શબ્દોથી વખાણે, તેમ હું પણ તને પ્રસન્ન કરું; હંસ, તું જે કહેશે, હું એ જ કરીશ.
ઊરોર્દક્ષિણાદુત્કૃત્ય સ્વપિશિતં તાવદ્રાજન્યાવન્માંસં કપોતેન સમમ્ ।। તથા તસ્માત્સાધુ ત્રાતઃ કપોતઃ પ્રશંસેયુશ્ચ શિબય કૃતં ચ પ્રિયં સ્યાન્મમેતિ
પછી રાજાએ પોતાના જમણા પાંસળીમાંથી કબૂતર જેટલું માંસ કાપીને તુલામાં મૂક્યું; આમ, કબૂતર બચી ગયો, શિબી લોકોએ પ્રશંસા કરી અને જે મને પ્રિય હતું તે પૂર્ણ થયું.
અથ સ દક્ષિણાદૂરોરુત્કૃત્ય સ્વમાંસપેશીં તુલયાધારયત્ ।। ગુરુતર એવ કપોત આસીત્
પછી રાજાએ પોતાના જમણા પાંસળીમાંથી માંસ કાપીને તુલામાં મૂક્યું; છતાં કબૂતર વધારે જ ભારે રહ્યો.
પુનરન્યમુચ્ચકર્ત ગુરુતર એવ કપોતઃ ।। એવં સર્વં સમધિકૃત્ય શરીરં તુલાયામારોપયામાસ રતત્તથાપિ ગુરુતર એવ કપોત આસીત્
પછી ફરીથી વધુ માંસ કાપ્યું, પણ કબૂતર તો હજુ પણ વધારે જ ભારે રહ્યો; આખરે પોતાનું આખું શરીર તુલામાં મૂક્યું, છતાં કબૂતર વધુ જ ભારે રહ્યો.
અથ રાજા સ્વયમેવ તુલામારુરોહ ।। ન ચ વ્યલીકમાસીદ્રાજ્ઞ એતદ્વૃત્તાન્તં દૃષ્ટાવ ત્રાત ઇત્યુક્ત્વા પ્રાલીયત શ્યેનઃ અથ રાજા અબ્રવીત્
પછી રાજા પોતે જ તુલા પર ચઢી ગયો; રાજામાં કોઈ ખોટ નહોતી. આ ઘટના જોઈને હંસ બોલ્યો, 'તુ બચી ગયો,' અને અદૃશ્ય થઈ ગયો. પછી રાજાએ કહ્યું.
કપોતં વિદ્યુઃ શિવયસ્ત્વાં કપોત પૃચ્છામિ તે શકુને કો નુ શ્યેનઃ। નાનીશ્વર ઈદૃશં જાતુ કુર્યા- દેતં પ્રશ્નં ભગવન્મે વિચક્ષ્વ
શિબી લોકો તને કબૂતર જાણે છે, પણ હું તને પૂછું છું, પંખી, તું હકીકતમાં હંસ તરીકે કોણ છે? કોઈ દેવ તો આવું ક્યારેય ન કરે—હે મહાન, કૃપા કરીને આ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપો.
વૈશ્વાનરોઽહં જ્વલનો ધૂમકેતુ- રથૈવ શ્યેનો વજ્રહસ્તઃ શચીપતિઃ। સાધુ જ્ઞાતું ત્વામૃષભં સૌરથેય નૌ જિજ્ઞાસયા ત્વત્સકાશંપ્રપન્નૌ
હું વૈશ્વાનર, અગ્નિ, ધૂમ્રધ્વજ, અને એ હંસ પણ છું, વજ્રધારી, શચીપતિ; તને ઓળખવા માટે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, અમે જિજ્ઞાસાથી તારી પાસે આવ્યા છીએ.
યામેતાં પેશીં મમ નિષ્ક્રયાય પ્રાદાદ્ભવાનસિનોત્કૃત્ય રાજન્। એતદ્વો લક્ષ્મ શિવં કરોમિ હિરણ્યવર્ણં રુચિરં પુણ્યગન્ધમ્
રાજા, તું જે માંસ તારે મારી મુક્તિ માટે તારી તલવારથી કાપીને આપ્યું, એ હું તને આશીર્વાદરૂપે સોનાની જેમ તેજસ્વી અને સુગંધિત બનાવી દઉં.
એતાસાં પ્રજાનાં પાલયિતા યશસ્વી સુરર્ષીણામથ સંમતો ભૃશમ્। એતસ્માત્પાર્શ્વાત્પુરુષો જનિષ્યતિ કપોતરોમેતિ ચ તસ્ય નામ
તું આ પ્રજાઓનો યશસ્વી રક્ષક બનશે, દેવો અને ઋષિઓ તને બહુ માન આપશે; તારા વંશમાંથી એક પુત્ર જન્મશે, Kapotaroma નામે ઓળખાશે.
કપોતરોમાણં શિબિનૌદ્ભિદં પુત્રં પ્રાપ્સ્યસિ નૃપવૃષસંહનનં યશોદીપ્યમાનં દ્રષ્ટાસિ શૂરમૃષભં સૌરથાનામ્
તને શિબી વંશમાંથી જન્મેલો, રાજાઓમાં વાછરડાની જેમ બળવાન, યશથી તેજસ્વી અને શૂરવીર પુત્ર Kapotaroma મળશે, અને તું તેને જોઈશ, હે સૌરથ વંશના શ્રેષ્ઠ.
શ્રુત્વા સ રાજા રાજર્ષિરિન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય તત્તદા। માર્કણ્ડેયાન્મહાભાગાત્સ્વર્ગસ્ય પ્રતિપાદનમ્
પછી રાજા, રાજર્ષિ, મહાન ભાગ્યશાળી માર્કંડેય પાસેથી ઇન્દ્રદ્યુમ્ન અને તેના સ્વર્ગપ્રાપ્તિની વાત સાંભળી.
યુધિષ્ઠિરો મહારાજ પુનઃ પપ્રચ્છ તં મુનિમ્। કીદૃશીષુ હ્યવસ્થાસુ દત્ત્વા દાનં મહામુને। ઇન્દ્રલોકં ત્વનુભવેત્પુરુષસ્તદ્બ્રવીહિ મે
મહારાજ યુધિષ્ઠિરે ફરીથી એ ઋષિને પૂછ્યું: 'હે મહામુને, કઈ સ્થિતિઓમાં દાન આપ્યા પછી મનુષ્ય ઇન્દ્રલોક પામે છે? કૃપા કરીને મને કહો.'
ગાર્હસ્થ્યેઽપ્યથવા બાલ્યે યૌવને સ્થાવિરેઽપિ વા। યથા ફલં સમશ્નાતિ તથા ત્વં કથયસ્વ મે
ગૃહસ્થાશ્રમ હોય કે બાળપણ, યુવાની કે વૃદ્ધાવસ્થા — જેમ ફળ બધાએ સમાન રીતે ખાય છે, એમ તું પણ મને સાચું કહેજે.
વૃથા જન્માનિ ચત્વારિ વૃથા દાનાનિ ષોડશ। વૃથા જન્મ હ્યપુત્રસ્ યે ચ ધર્મબહિષ્કૃતાઃ
ચાર જન્મ વ્યર્થ જાય છે, અને સોળ દાન પણ વ્યર્થ થાય છે; જેનું સંતાન નથી એનો જન્મ નિષ્ફળ છે, અને જે ધર્મથી દૂર છે એ બધાનું જીવન પણ વ્યર્થ છે.
પરપાકં ચ યેઽશ્નન્તિ આત્માર્થં ચ પચેત્તુ યઃ। પર્યશ્નન્તિ વૃથા યત્ર તદસત્યં પ્રકીર્ત્યતે
જે લોકો બીજાના બનાવેલા ભોજન ખાય છે, કે પોતાનાં માટે જ રસોઈ કરે છે, અને જ્યાં બીજાઓ વ્યર્થમાં જમે છે, એ બધું ખોટું ગણાય છે.
આરૂઢપતિતે દત્તમન્યાયોપહૃતં ચ યત્। વ્યર્થં તુ પતિતે દાનં બ્રાહ્મણે તસ્કરે તથા
જે દાન ઊંટેલા માણસને આપવામાં આવે, અથવા અયોગ્ય રીતે મેળવવામાં આવે, એ વ્યર્થ જાય છે; એ જ રીતે, પતિત બ્રાહ્મણ કે ચોરને આપેલું દાન પણ નિષ્ફળ છે.
ગુરૌ ચાનૃતિકે પાપે કૃતઘ્ને ગ્રામયાજકે। વેદવિક્રયિણે દત્તં તથા વૃષલયાજકે
મિથ્યાવાદી ગુરુ, પાપી, કૃતઘ્ન, ગામના યાજક, વેદ વેચનાર કે વ્રુષલ માટે યજ્ઞ કરનારને આપેલું દાન પણ વ્યર્થ ગણાય છે.
બ્રહ્મબન્ધુષુ યદ્દત્તં યદ્દત્તં વૃષલીપતૌ। સ્ત્રીજિતેષુ ચ યદ્દત્તં વ્યાલગ્રાહે તથૈવ ચ
જે બ્રાહ્મણ માત્ર નામના છે, વ્રુષલના વડાને, સ્ત્રીઓના વશ થયેલા, કે સાપના પકડમાં આવેલા લોકોને આપેલું દાન પણ નિષ્ફળ જાય છે.
પરિચારકેષુ યદ્દત્તં વૃથા દાનાનિ ષોડશ। તમોવૃતસ્તુ યો દદ્યાદ્ભયાત્ક્રોધાત્તથૈવ ચ
નોકર-ચાકરને આપેલું દાન પણ સોળ વ્યર્થ દાનમાં આવે છે; અને જે ભય કે ક્રોધથી, અંધકારથી ઘેરાઈને દાન આપે છે, એનું દાન પણ વ્યર્થ જાય છે.
ભુઙ્ક્તે ચ દાનં તત્સર્વં ગર્ભસ્થસ્તુ નરઃ સદા। દદદ્દાનં દ્વિજાતિભ્યો વૃદ્ધભાવેન માનવઃ
માણસ ગર્ભમાં હોય ત્યારે પણ, એના બધા દાનનો લાભ મેળવે છે; માનવએ વડીલોના માન સાથે દ્વિજોને દાન આપવું જોઈએ.