શ્વવદ્ધિ લોલુપો યસ્તુ પરાન્નં ભોક્તુમિચ્છતિ। ધિગસ્તુ તસ્ય તદ્ભુક્તં કૃપણસ્ દુરાત્મનઃ
જે માણસ લોભથી પરનું ભોજન ખાવાની ઈચ્છા રાખે છે, એ તો શ્વાન જેવો છે; આવાં દુર્બળ અને નીચ આત્માવાળાએ જે ખાધું, એ શરમજનક છે.
યો દત્ત્વાઽતિથિભૃત્યેભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ચ દ્વિજોત્તમઃ। શિષ્ટાન્યન્નાનિ યો ભુઙ્ક્તે કિં વૈ સુખતરં તતઃ
જે માણસ પહેલા મહેમાન, સેવક, પિતૃ અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન આપે છે અને પછી પોતે બચેલું ખાય છે – એથી વધારે સુખ શું હોઈ શકે?
અતો મૃષ્ટતરં નાન્યત્પૂતં કિંચિતચ્છતક્રતો। દત્ત્વા યસ્ત્વતિથિભ્યોઽન્નં ભુઙ્ક્તે તેનૈવ નિત્યશઃ
હે શતક્રતુ, મહેમાનોને ભોજન આપીને પછી પોતે એ જ ભોજન નિયમિત રીતે ખાય છે – એ કરતાં શુદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી.
તાવતાં ગોસહસ્રાણાં ફલં પ્રાપ્નોતિ દાયકઃ। યદેનો યૌવનકૃતંતત્સર્વં નશ્યતે ધ્રુવમ્
દાતા હજારો ગાયો જેટલું ફળ પામે છે; યુવાનીમાં થયેલા બધા પાપો નિશ્ચયે નાશ પામે છે.
રસદક્ષિણસ્ ભુક્તસ્ દ્વિજસ્ય તુ કરે ગતમ્। યદ્વારિ વારિણા સિઞ્ચેત્તદ્ધ્યેનસ્તરતે ક્ષણાત્
બ્રાહ્મણને આપેલું ભોજન કે તેના હાથે પાણી રેડવું – એ પાપને તરત જ દૂર કરી દે છે, જેમ પાણીથી મેલ ધોવાઈ જાય છે.
એતાશ્ચાન્યાશ્ચ વૈ બહ્વીઃ કથયિત્વા કથાઃ શુભાઃ। બકેન સહ દેવેન્દ્ર આપૃચ્છ્ય ત્રિદિવં ગતઃ
આવી અને ઘણી શુભ વાર્તાઓ કહીને, ઇન્દ્ર બકાને વિદાય લઈને સ્વર્ગે ચાલ્યા ગયા.
ઇદમન્યચ્છ્રૂતાં યયાતિર્નાહુષો રાજા રાજ્યસ્થઃ પૌરજનાવૃત આસાંચક્રે ।। ગુર્વર્થી બ્રાહ્મણ ઉપેત્યાબ્રવીત્ ભો રાજન્ગુર્વર્થં ભિક્ષેયં સમયાદિતિ રાજોવાચ
આ પણ સાંભળો: નાહુષપુત્ર યયાતિ રાજા, જ્યારે રાજગાદી પર બેઠો હતો અને પ્રજાજનોથી ઘેરાયેલો હતો, ત્યારે એક બ્રાહ્મણ ગુરુ માટે કંઈક માગવા આવ્યો અને કહ્યું: 'હે રાજન, હું મારા ગુરુ માટે ભિક્ષા માગવા આવ્યો છું; તમે જે કહેશો એ પ્રમાણે આપશો.' રાજાએ જવાબ આપ્યો:
બ્રવીતુ ભગવાન્સમયમિતિ
'હું સંમતિ શું છે એ સાંભળવા ઇચ્છું છું, મહાત્મા, તમે કહો.'
વિદ્વેષણં પરમં જીવલોકે કુર્યાન્નરઃ પાર્થિવ યાચ્યમાનઃ। તં ત્વાં પૃચ્છામિ કથં તુ રાજ- ન્દદ્યાદ્વાન્દયિતં ચ મેઽદ્ય
'હે રાજા, જીવજગતમાં દુશ્મનાવટ સૌથી મોટું દુઃખ છે; જ્યારે કોઈ માગે ત્યારે રાજાએ એ દુઃખ ન વધારવું જોઈએ. એટલે હું પૂછું છું, રાજન, આપવું કેમ જોઈએ અને આજે હું જે ઈચ્છું તે કેવી રીતે લઉં?'
નચાનુકીર્તયે દદ્ય દત્ત્વા અયાચ્યમર્થં ન ચ સંશૃણોમિ। પ્રાપ્યમર્થં ચ સંશ્રુત્ય તં ચાપિ દત્ત્વા સુસુખી ભવામિ
'હું આપ્યા પછી તેની વાત ફેલાવતો નથી, અને જે માગ્યું નથી એ આપતો પણ નથી, એવું સાંભળતો પણ નથી. જે મળવા જેવું છે એ આપવાનું વચન આપું છું અને આપી દઈને મનથી ખુશ રહું છું.'
દદામિ તે રોહિણીનાં સહસ્રં પ્રિયો હિ મે બ્રાહ્મણો યાચમાનઃ। ન મે મનઃ કુપ્યતિ યાચમાને દત્તં ન શોચામિ કદાચિદર્થમ્
'હું તને રોહિણી જાતની હજાર ગાય આપું છું, કેમ કે માગનાર બ્રાહ્મણ મને ખૂબ પ્રિય છે. કોઈ માગે ત્યારે મને કદી ગુસ્સો આવતો નથી અને જે આપ્યું છે એની કદી ખોટ પણ લાગતી નથી.'
ઇત્યુક્ત્વા બ્રાહ્મણા રાજા ગોસહસ્રં દદૌ। પ્રાપ્તવાંશ્ચ ગવાં સહસ્રં બ્રાહ્મણ ઇતિ
આવી રીતે કહીને રાજાએ બ્રાહ્મણને હજાર ગાય આપી. બ્રાહ્મણે પણ એ હજાર ગાય મેળવી લીધી.
દેવાનાં કથા સંજાતા મહીતલં ગત્વા મહીપતિં શિબિમૌશીનરં સાધ્વેનં શિબિં જિજ્ઞાસ્યામ ઇતિ ।। એવં ભો ઇત્યુક્ત્વા અગ્નીન્દ્રાવુપતિષ્ઠેતામ્
દેવતાઓએ એક વાર્તા ઊપજાવી: પૃથ્વી પર આવીને એમણે કહ્યું, 'ચાલો, ઉશીનર વંશના સારા રાજા શિબીને પરખીએ.' આમ કહીને અગ્નિ અને ઇન્દ્ર એમની પાસે ગયા.
અગ્નિઃ કપોતરૂપેણ તમભ્યધાવદામિષાર્થમિન્દ્રઃ શ્યેનરૂપેણ
અગ્નિએ કબૂતરના રૂપ ધારણ કરીને માંસ માટે દોડી આવ્યો અને ઇન્દ્રે ગરુડનું રૂપ લીધું.
અથ કપોતો રાજ્ઞો દિવ્યાસનાસીનસ્યોત્સઙ્ગં ન્યપતત્
પછી કબૂતર રાજાના દિવ્ય સિંહાસન પર બેઠેલા રાજાના ગોદમાં પડી ગયો.
અથ પુરોહિતો રાજાનમબ્રવીત્ ।। પ્રાણરક્ષાર્થં શ્યેનાદ્ભીતો ભવન્તં પ્રાણાર્થી પ્રપદ્યતે
પછી રાજપુરોહિતે રાજાને કહ્યું: 'પ્રાણ બચાવવા માટે, ગરુડથી ડરીને, આ કબૂતર આપની પાસે આશ્રય માંગે છે.'
વસુ દદાતુ અન્તવાન્પાર્થિવોઽસ્ય નિષ્કૃતિં કુર્યાત્ ઘોરં કપોતસ્ય નિપાતમાહુઃ
'રાજાએ ધન આપવું જોઈએ; કબૂતરના અંત બદલ યોગ્ય વળતર આપવું જોઈએ. લોકો કહે છે કે કબૂતરનું મૃત્યુ ભયાનક છે.'
અથ કપોતો રાજાનમબ્રવીત્ ।। પ્રાણરક્ષણાર્થં શ્યેનાદ્ભીતો ભવન્તં પ્રાણાર્થી પ્રપદ્યે અઙ્ગૈરઙ્ગાનિ પ્રાપ્યાર્થી મુનિર્ભૂત્વા પ્રાણાંસ્ત્વાં પ્રપદ્યે
પછી કબૂતરે રાજાને કહ્યું: 'પ્રાણ બચાવવા માટે, ગરુડથી ડરીને, હું આપની પાસે આશ્રય માગું છું. મારા અંગોથી આશા રાખીને, મૌન રહીને, હું મારા પ્રાણ આપને સોંપું છું.'
સ્વાધ્યાયેન કર્શિતં બ્રહ્મચારિણં માં વિદ્ધિ ।। તપસા દમેન યુક્તમાચાર્યસ્યાપ્રતિકૂલભાષિણમ્ ।। એવંયુક્તમપાપં માં વિદ્ધિ
'મને એવા બ્રહ્મચારી તરીકે જાણો, જે સ્વાધ્યાયથી ક્ષીણ થયો છે, તપ અને સંયમ ધરાવે છે, ગુરુના વિરુદ્ધ કદી બોલતો નથી. આવો નિર્દોષ અને પવિત્ર છું.'
ગદામિ વેદાનવિચિનોમિ છન્દઃ સર્વેવેદા અક્ષરશો મે અધીતાઃ। ન સાધુ દાનં શ્રોત્રિયસ્ય પ્રદાનં મા પ્રાદાઃ શ્યેનાય ન કપોતોઽસ્મિ
'હું વેદોનું પાઠન કરું છું, છંદ શોધું છું; બધા વેદો મેં અક્ષરશઃ શીખ્યા છે. શિષ્ટ બ્રાહ્મણને દાન આપવું યોગ્ય નથી; મને ગરુડને આપશો નહીં, કેમ કે હું માત્ર કબૂતર નથી.'
અથ શ્યેનો રાજાનમબ્રવીત્
પછી ગરુડે રાજાને કહ્યું:
પર્યાયેણ વસતિર્વા ભવેષુ સર્ગે જાતઃ પૂર્વમસ્માત્કપોતાત્। ત્વમાદદાનોઽથ કપોતમેનં મા ત્વં રાજન્વિઘ્નકર્તા ભવેથાઃ
'પ્રાણીઓમાં એક પછી એક વસવાટ થાય છે; હું આ કબૂતર કરતાં પહેલો જન્મ્યો છું. જો તમે આ કબૂતરને મારી પાસેથી લઈ જશો, રાજા, તો તમે અવરોધ ન બનો.'
કેનેદૃશી જાતુ પરા હિ દૃષ્ટા વાગુચ્યમાના શકનેન સંસ્કૃતા। યાં વૈ કપોતો વદતે યાં ચ શ્યેન ઉભૌ વિદિત્વા કથમસ્તુ સાધુ
'ક્યારેય આવી ભાષા સાંભળવામાં આવી છે કે જે કબૂતર અને ગરુડ બોલે છે અને સુંદર રીતે ગૂંથાયેલી હોય? બંનેનું જ્ઞાન રાખીને પણ, એ યોગ્ય કે અયોગ્ય કેવી રીતે નક્કી કરવું?'
નાસ્ય વર્ષં વર્ષતિ વર્ષકાલે નાસ્ય બીજં રોહતિ કાલ ઉપ્તમ્। ભીતં પ્રપન્નં યો હિ દદાતિ શત્રવે ન ત્રાણં લભેત્રાણમિચ્છન્સ કાલે
'જે વ્યક્તિ ડરેલા આશ્રયાર્થીને તેના દુશ્મનને સોંપે છે, એના માટે ઋતુમાં વરસાદ પડતો નથી, અને યોગ્ય સમયે બીજ ઉગતું નથી. એવો માણસ જ્યારે પોતે બચાવ માંગે ત્યારે કદી બચાવ પામતો નથી.'
જાતા હ્રસ્વા પ્રજા પ્રમીયતે સદા ન વાસં પિતરોઽસ્ય કુર્વતે। ભીતં પ્રપન્નં યો હિ દદાતિ શત્રવે નાસ્ય દેવાઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ હવ્યમ્
જે મનુષ્યના સંતાન નબળા જન્મે છે અને વંશ ધીમે ધીમે ઘટી જાય છે, જેના પૂર્વજો ક્યારેય તેની પાસે રહેતા નથી—અને જે ભયભીત અને આશ્રય લીધેલા માણસને પોતાના દુશ્મનને સોંપે છે, તેના હવન દેવતાઓ સ્વીકારતા નથી.
મોઘમન્નં વિન્દતિ ચાપ્રચેતાઃ સ્વર્ગાલ્લોકાદ્ધશ્યતિ શીઘ્રમેવ। ભીતં પ્રપન્નં યો હિ દદાતિ શત્રવે સેન્દ્રા દેવાઃ પ્રહરન્ત્યસ્ય વજ્રમ્
મૂર્ખ માણસને ખોરાક વ્યર્થ મળે છે અને તે જલ્દી સ્વર્ગ અને લોકમાંથી પડી જાય છે; કારણ કે જે ભયભીત અને આશ્રય લીધેલા માણસને પોતાના દુશ્મનને સોંપે છે, તેને દેવતાઓ અને ઇન્દ્ર મળીને વજ્રથી દંડ આપે છે.
ઉક્ષાણં પક્ત્વા સહ ઓદનેન અસ્માત્કપોતાત્પ્રતિ તે નયન્તુ। યસ્મિન્દેશે રમસેઽતીવ શ્યેન તત્રમાંસં શિવયસ્તે વહન્તુ
આ કબૂતરની જગ્યાએ, તને વાછરડું ભાત સાથે રાંધીને આપી દેવામાં આવે; હંસ, તને જે સ્થળે ખાસ આનંદ આવે છે, ત્યાં તને કલ્યાણદાયક માંસ પહોંચાડવામાં આવે.
નોક્ષાણો રાજન્પ્રાર્થયેયં ન ચાન્ય દસ્માન્માંસમધિકં વા કપોતાત્। દેવૈર્દત્તઃ સોઽદ્ય મમૈષ ભક્ષ- સ્તન્મે દદસ્વ શકુનાનામભાવાત્
રાજા, હું ન તો વાછરડું માગું છું, ન બીજું કંઈ, અને કબૂતર કરતાં વધારે માંસ પણ નથી ઈચ્છતો; આજે દેવોએ મને આ કબૂતર ભોજન માટે આપ્યું છે—મને એ આપી દે, કારણ કે બીજા પક્ષી ક્યાંય નથી.
ઉક્ષાણં વેહતમનૂનં નયન્તુ તે પશ્યન્તુ પુરુષા મમૈવ। ભયાહિતસ્ દાયં મમાન્તિકાત્ત્વાં પ્રત્યામ્નાયં તુ ત્વં હ્યેનં મા હિંસીઃ
વાછરડું, જે કબૂતર જેટલું જ વજન ધરાવે છે, લાવવું જોઈએ અને લોકો જોઈ શકે કે એ ખરેખર મારું છે; પણ તું મારા પાસે ભયથી આવ્યો છે, એટલે હું તને પાછો આપું છું—તને નુકસાન ન થાય.
ત્યજે પ્રાણાનનૈવ દદ્યાં કપોતં સૌમ્યો હ્યયં કિં ન જાનાસિ શ્યેન। યથા ક્લેશં મા કુરુષ્વેહ સૌમ્ય નાહં કપોતમર્પયિષ્યે કથંચિત્
હું પોતાનો જીવ આપી દઉં પણ કબૂતરને નહિ આપું; હંસ, તને સમજાતું નથી? કૃપા કરીને મને અહીં દુઃખ ન આપ—કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં હું કબૂતરને નહિ સોંપું.