નગરાણિ સમૃદ્ધાનિ ઘેટાઞ્જનપદાંસ્તથા। પ્રજાપાલનદક્ષાંશ્ચ નરેન્દ્રાન્ધર્મચારિણઃ
તેણે સમૃદ્ધ શહેરો, ગામો અને વસાહતો તથા પ્રજાની રક્ષા કરવા કુશળ અને ધર્મનિષ્ઠ રાજાઓને જોયા.
ઉદપાનં પ્રપા વાપી તટાકાનિ સરાંસિ ચ। નાનાબ્રહ્રહ્મસમાચારૈઃ સેવિતાનિ દ્વિજોતતમૈઃ
તેણે કૂવા, પાણી પીવાના સ્થળો, વાવ, તળાવ અને સરોવર જોયાં, જ્યાં શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ વિવિધ બ્રાહ્મણ સંસ્કારો કરતા હતા.
તતોઽવતીર્ય રમ્યાયાં પૃથ્વ્યાં રાજઞ્છતક્રતુઃ। તત્ર રમ્યે શિવે દેશે બહુવૃક્ષસમાકુલે
પછી શતક્રતુ દેવરાજ સુંદર વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા મનોહર અને પવિત્ર પ્રદેશમાં ધરતી પર ઊતર્યા.
પૂર્વસ્યાં દિશિ રમ્યાયાં સમુદ્રાભ્યાશતો નૃપ। તત્રાશ્રમપદં રમ્યં મૃગદ્વિજનિષેવિતમ્। તત્રાશ્રમપદે રમ્યે બકં પશ્યતિ દેવરાટ્
પૂર્વ દિશામાં, દરિયા પાસે, રાજા, એક સુંદર આશ્રમ હતો, જ્યાં હરણ અને પક્ષીઓ રહેતા; ત્યાં જ દેવરાજે બકને જોયો.
બકસ્તુ દૃષ્ટ્વા દેવેન્દ્રં દૃઢં પ્રીતમનાઽભવત્। પાદ્યાસનાર્થદાનેન ફલમૂલૈરથાર્ચયત્
બકે ઇન્દ્રને જોઈને દિલથી આનંદ અનુભવો અને પાદ્ય, આસન અને ફળમૂળથી તેની પૂજા કરી.
સુખોપવિષ્ટો વરદસ્તતસ્તુ બલસૂદનઃ। તતઃ પ્રશ્નં બકં દેવં ઉવાચ ત્રિદશેશ્વરઃ
પછી બલવિજયી દેવરાજ આરામથી બેઠા અને બકને પ્રશ્ન પૂછ્યો.
શતં વર્ષસહસ્રાણિ મુને જાતસ્ય તેઽનઘ। સમાખ્યાહિ મમ બ્રહ્મન્કિં દુઃખં ચિરજીવિનામ્
મુનિ, પવિત્ર આત્મા, તને જન્મ્યા પછી લાખ વર્ષ થઈ ગયા છે; હે બ્રાહ્મણ, લાંબાજીવોને શું દુઃખ હોય છે, એ મને કહો.
અપ્રિયૈઃ સહ સંવાસઃ પ્રિયૈશ્ચાપિ વિનાભવઃ। અસદ્ભિઃ સંપ્રયોગશ્ચ તદ્દુઃખં ચિરજીવિનામ્
અપ્રિય લોકો સાથે રહેવું, પ્રિયજનોથી વિયોગ અને દુષ્ટો સાથે સંસર્ગ—આ બધું લાંબાજીવોનું દુઃખ છે.
પુત્રદારવિનાશોઽત્ર જ્ઞાતીનાં સુહૃદામપિ। પરેષ્વાયત્તતા કૃચ્છ્રં કિંનુ દુઃખતરં તતઃ
આ દુનિયામાં પુત્ર, પત્ની, સગા અને મિત્રોની વિદાય તથા પરાધીન થવું – એથી વધુ દુઃખ શું હોઈ શકે?
નાન્યદ્દુઃખતરં કિંચિલ્લોકેષુ પ્રતિભાતિ મે। અર્થૈર્વિહીનઃ પુરુષઃ એરૈઃ સંપરિભૂયતે
મને તો દુનિયામાં એથી વધારે દુઃખદ કંઈ લાગતું નથી કે, જે માણસ પાસે ધન નથી, તેને લોકો હલકું ગણે છે.
અકુલાનાં કુલે ભાવં કુલીનાનાં કુલક્ષયમ્। સંયોગં વિપ્રયોગં ચ પશ્યન્તિ ચિરજીવિનઃ
જે લાંબું જીવે છે, એ ઓછા કુળના લોકોનું ઊંચા કુળમાં સ્થાન, અને ઊંચા કુળનો નાશ, મળાપટ અને વિયોગ – બધું જ જોઈ લે છે.
અપિપ્રત્યક્ષમેવૈતત્તવ દેઘ શતક્રતો। અકુલાનાં સમૃદ્ધાનાં કથં કુલવિપર્યયઃ
શતક્રતુ, આ બધું તો તારી સામે સ્પષ્ટ છે – સમૃદ્ધ અને અસમૃદ્ધ કુળોમાં આવું ઉથલપાથલ કેમ થાય છે?
દેવદાનવગન્ધર્વમનુષ્યોરગરાક્ષસાઃ। પ્રાપ્નુવન્તિ વિપર્યાસં કિંનુ દુઃખતરં તતઃ
દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, માનવ, સાપ અને રાક્ષસ – બધાને જીવનમાં ઉથલપાથલ ભોગવવી પડે છે; એથી વધારે દુઃખ શું હોઈ શકે?
કુલે જાતાશ્ ક્લિશ્યન્તે દૌષ્કુલેયવશાનુગાઃ। આઢ્યૈર્દરિદ્રાઽવમતાઃ કિંનુ દુઃખતરં તતઃ
ઉચ્ચ કુળમાં જન્મેલા પણ નીચ કુળના સગાંના વશમાં આવી દુઃખ ભોગવે છે; ગરીબને અમીર હલકું ગણે છે – એથી વધારે દુઃખ શું હોઈ શકે?
લોકે વૈધર્મ્યમેતત્તુ દૃશ્તે બહુવિસ્તરમ્। હીનજ્ઞાનાશ્ચ હૃષ્યન્તે ક્લિશ્યન્તે પ્રાજ્ઞકોવિદાઃ। બહુદુઃખપરિક્લેશં માનુષ્યમિહ દૃશ્યતે
આ દુનિયામાં મોટું વિસંગતિ જોવા મળે છે – અજ્ઞાનીઓ આનંદ કરે છે અને જ્ઞાની-વિદ્વાન દુઃખી રહે છે; માનવ જીવનમાં અનેક દુઃખ અને પીડા જોવા મળે છે.
પુનરેવ મહાભાગ દેવર્ષિગણસેવિત। સમાખ્યાહિ મમ બ્રહ્મન્કિં સુખં ચિરજીવિનામ્
હે મહાભાગ્યશાળી, દેવઋષિગણની સેવા કરનારા બ્રાહ્મણ, ફરી એકવાર મને કહો કે લાંબું જીવનારા માટે સાચું સુખ શું છે.
અષ્ટમે દ્વાદશે વાઽપિ શાકં યઃ પચતે ગૃહે। કુમિત્રાણ્યનપાશ્રિત્ કિં વૈ સુખતરં તતઃ
જે માણસ દિવસના આઠમા કે બારમા ભાગે પોતાના ઘરમાં શાક રાંધે છે અને ખોટા મિત્રો પર આધાર રાખતો નથી – એથી વધારે સુખ શું હોઈ શકે?
યત્રાહાનિ ન ગણ્યન્તે નૈનમાહુર્મહાશનમ્। અપિ શાકં પચાનસ્ય સુખં વૈ મઘવન્ગૃહે
જે ઘરમાં દિવસો ગણાતા નથી, અને કોઈને મોટો ખાવાનો કહાતો નથી, ત્યાં—even શાક રાંધીને—સાચું સુખ મળે છે, હે મઘવન.
આર્જિતં સ્વેન વીર્યેણ નાપ્યપાશ્રિત્ય કંચન। ફલશાકમપિ શ્રેયો ભોક્તું હ્યકૃપણં ગૃહે
પોતાના પરિશ્રમથી મેળવેલું—even ફળ કે શાક—કોઈની ઉપર આધાર રાખ્યા વિના, અને કંજૂસી વિના, પોતાના ઘરમાં ખાવું – એ જ શ્રેષ્ઠ છે.
પરસ્ય તુ ગૃહે ભોક્તુઃ પરિભૂતસ્ નિત્યશઃ। સુમૃષ્ટમપિ ન શ્રેયો વિકલ્પોઽયમતઃ સતામ્
પરના ઘરમાં જઇને સતત અપમાન સહન કરીને—even ઉત્તમ ભોજન ખાવું—એ શ્રેષ્ઠ નથી; સજ્જનો માટે આ જ સાચો માર્ગ છે.
શ્વવદ્ધિ લોલુપો યસ્તુ પરાન્નં ભોક્તુમિચ્છતિ। ધિગસ્તુ તસ્ય તદ્ભુક્તં કૃપણસ્ દુરાત્મનઃ
જે માણસ લોભથી પરનું ભોજન ખાવાની ઈચ્છા રાખે છે, એ તો શ્વાન જેવો છે; આવાં દુર્બળ અને નીચ આત્માવાળાએ જે ખાધું, એ શરમજનક છે.
યો દત્ત્વાઽતિથિભૃત્યેભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ચ દ્વિજોત્તમઃ। શિષ્ટાન્યન્નાનિ યો ભુઙ્ક્તે કિં વૈ સુખતરં તતઃ
જે માણસ પહેલા મહેમાન, સેવક, પિતૃ અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન આપે છે અને પછી પોતે બચેલું ખાય છે – એથી વધારે સુખ શું હોઈ શકે?
અતો મૃષ્ટતરં નાન્યત્પૂતં કિંચિતચ્છતક્રતો। દત્ત્વા યસ્ત્વતિથિભ્યોઽન્નં ભુઙ્ક્તે તેનૈવ નિત્યશઃ
હે શતક્રતુ, મહેમાનોને ભોજન આપીને પછી પોતે એ જ ભોજન નિયમિત રીતે ખાય છે – એ કરતાં શુદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી.
તાવતાં ગોસહસ્રાણાં ફલં પ્રાપ્નોતિ દાયકઃ। યદેનો યૌવનકૃતંતત્સર્વં નશ્યતે ધ્રુવમ્
દાતા હજારો ગાયો જેટલું ફળ પામે છે; યુવાનીમાં થયેલા બધા પાપો નિશ્ચયે નાશ પામે છે.
રસદક્ષિણસ્ ભુક્તસ્ દ્વિજસ્ય તુ કરે ગતમ્। યદ્વારિ વારિણા સિઞ્ચેત્તદ્ધ્યેનસ્તરતે ક્ષણાત્
બ્રાહ્મણને આપેલું ભોજન કે તેના હાથે પાણી રેડવું – એ પાપને તરત જ દૂર કરી દે છે, જેમ પાણીથી મેલ ધોવાઈ જાય છે.
એતાશ્ચાન્યાશ્ચ વૈ બહ્વીઃ કથયિત્વા કથાઃ શુભાઃ। બકેન સહ દેવેન્દ્ર આપૃચ્છ્ય ત્રિદિવં ગતઃ
આવી અને ઘણી શુભ વાર્તાઓ કહીને, ઇન્દ્ર બકાને વિદાય લઈને સ્વર્ગે ચાલ્યા ગયા.
ઇદમન્યચ્છ્રૂતાં યયાતિર્નાહુષો રાજા રાજ્યસ્થઃ પૌરજનાવૃત આસાંચક્રે ।। ગુર્વર્થી બ્રાહ્મણ ઉપેત્યાબ્રવીત્ ભો રાજન્ગુર્વર્થં ભિક્ષેયં સમયાદિતિ રાજોવાચ
આ પણ સાંભળો: નાહુષપુત્ર યયાતિ રાજા, જ્યારે રાજગાદી પર બેઠો હતો અને પ્રજાજનોથી ઘેરાયેલો હતો, ત્યારે એક બ્રાહ્મણ ગુરુ માટે કંઈક માગવા આવ્યો અને કહ્યું: 'હે રાજન, હું મારા ગુરુ માટે ભિક્ષા માગવા આવ્યો છું; તમે જે કહેશો એ પ્રમાણે આપશો.' રાજાએ જવાબ આપ્યો:
બ્રવીતુ ભગવાન્સમયમિતિ
'હું સંમતિ શું છે એ સાંભળવા ઇચ્છું છું, મહાત્મા, તમે કહો.'
વિદ્વેષણં પરમં જીવલોકે કુર્યાન્નરઃ પાર્થિવ યાચ્યમાનઃ। તં ત્વાં પૃચ્છામિ કથં તુ રાજ- ન્દદ્યાદ્વાન્દયિતં ચ મેઽદ્ય
'હે રાજા, જીવજગતમાં દુશ્મનાવટ સૌથી મોટું દુઃખ છે; જ્યારે કોઈ માગે ત્યારે રાજાએ એ દુઃખ ન વધારવું જોઈએ. એટલે હું પૂછું છું, રાજન, આપવું કેમ જોઈએ અને આજે હું જે ઈચ્છું તે કેવી રીતે લઉં?'
નચાનુકીર્તયે દદ્ય દત્ત્વા અયાચ્યમર્થં ન ચ સંશૃણોમિ। પ્રાપ્યમર્થં ચ સંશ્રુત્ય તં ચાપિ દત્ત્વા સુસુખી ભવામિ
'હું આપ્યા પછી તેની વાત ફેલાવતો નથી, અને જે માગ્યું નથી એ આપતો પણ નથી, એવું સાંભળતો પણ નથી. જે મળવા જેવું છે એ આપવાનું વચન આપું છું અને આપી દઈને મનથી ખુશ રહું છું.'