વિપ્ર્રષભાશ્ચ તે સર્વે યે તત્રાસન્સમાગતાઃ। તથા કથાં શુભાં શ્રુત્વા રમાર્કણ્ડેયસ્ય ધમતઃ। વિસ્મિતા સમપદ્યન્ત પુરાણસ્ નિવેદનાત્
ત્યાં ભેગા થયેલા બધા વિદ્વાન બ્રાહ્મણોએ જ્યારે માર્કંડેયે કહેલી શુભ કથા સાંભળી, ત્યારે પુરાણકથાના વર્ણનથી તેઓ ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
માર્કણ્ડેયમૃષયો બ્રાહ્મણા યુધિષ્ઠિરશ્ચ। પર્યપૃચ્છન્નૃષિઃ કેન દીર્ઘાયુરાસીદ્બકઃ
માર્કંડેયને ઋષિઓ, બ્રાહ્મણો અને યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું: 'બક ઋષિએ લાંબું આયુષ્ય કેવી રીતે મેળવ્યું?'
માર્કણ્ડેયસ્તુ તાન્સર્વાન્પ્રત્યુવાચ મહાતપાઃ। દીર્ઘાયુશ્ચ બકોરાજન્નૃષિર્નાત્ર વિચારણા
મહાન તપસ્વી માર્કંડેયે બધાને ઉત્તર આપ્યો: 'રાજા, બક ઋષિ લાંબાજીવ હતો, એમાં કોઈ શંકા નથી.'
એતચ્છ્રુત્વા તુ કૌન્તેયો ભ્રાતૃભિઃ સહ ભારત। માર્કણ્ડેયં પર્યપૃચ્છદ્ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ
આ સાંભળીને કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે પોતાના ભાઈઓ સાથે ધર્મરાજ માર્કંડેયને ફરીથી પૂછ્યું.
બકદાલ્ભ્યૌ મહાત્માનૌ શ્રૂયેતે ચિરજીવિનૌ। સખાયૌ દેવરાજસ્ યતાવૃષી લોકસંમતૌ
કહવામાં આવે છે કે મહાત્મા બક અને દલભ્ય બંને લાંબાજીવ હતા, તેઓ દેવરાજના મિત્ર અને જગતમાં ઋષિ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા.
એતદિચ્છામિ ભગવન્બકશક્રસમાગમમ્। સુખદુઃખસમાયુક્તં તત્ત્વેન કથિતં ત્વયા
હે ભગવન, હું તમારી પાસેથી બક અને શક્રના મળવા અંગેની સાચી વાત, જેમાં સુખ અને દુઃખ બંને આવે છે, સાંભળવા ઇચ્છું છું.
વૃત્તે દેવાસુરે રાજન્સંગ્રામે રોમહર્ષણે। ત્રયાણામપિ લોકાનામિન્દ્રો લોકાધિપોઽભવત્
રાજા, જ્યારે દેવ અને અસુરો વચ્ચેનો ભયાનક યુદ્ધ પૂરું થયું, ત્યારે ત્રણેય લોકના સ્વામી ઇન્દ્રે સર્વે જીવો પર રાજ કર્યું.
સમ્યગ્વર્ષતિ પર્જન્યે સસ્યસંપદ ઉત્તમાઃ। નિરામયાઃ સુધર્મિષ્ઠાઃ પ્રજા ધર્મપરાયણાઃ। મુદિતશ્ચ જનઃ સર્વઃ સ્વધર્મેષુ વ્યવસ્થિતઃ
પવનપાણી યોગ્ય સમયે વરસ્યું, પાક સારી રીતે ઊગ્યા, લોકો સ્વસ્થ અને ધર્મમાં સ્થિર રહ્યા, બધા પોતાના કર્મમાં તત્પર અને આનંદિત હતા.
તાઃ પ્રજા મુદિતાઃ સર્વા દૃષ્ટ્રા બલનિષૂદનઃ। તતસ્તુ મુદિતોરાજન્દેવરાજઃ શતક્રતુઃ
બધી પ્રજાને ખુશ જોઈને દુશ્મનોને હરાવનાર દેવરાજ શતક્રતુ પણ આનંદથી ભરાઈ ગયા.
ઐરાવતં સમાસ્થાય અપશ્યન્મુદિતાઃ પ્રજાઃ। આશ્રમાંશ્ચ વિચિત્રાંશ્ નદીશ્ચ વિવિધાઃ શુભાઃ
એરાવત પર બેઠેલા ઇન્દ્રે ખુશ prજાને, વિવિધ આશ્રમો અને સુંદર નદીઓને જોયા.
નગરાણિ સમૃદ્ધાનિ ઘેટાઞ્જનપદાંસ્તથા। પ્રજાપાલનદક્ષાંશ્ચ નરેન્દ્રાન્ધર્મચારિણઃ
તેણે સમૃદ્ધ શહેરો, ગામો અને વસાહતો તથા પ્રજાની રક્ષા કરવા કુશળ અને ધર્મનિષ્ઠ રાજાઓને જોયા.
ઉદપાનં પ્રપા વાપી તટાકાનિ સરાંસિ ચ। નાનાબ્રહ્રહ્મસમાચારૈઃ સેવિતાનિ દ્વિજોતતમૈઃ
તેણે કૂવા, પાણી પીવાના સ્થળો, વાવ, તળાવ અને સરોવર જોયાં, જ્યાં શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ વિવિધ બ્રાહ્મણ સંસ્કારો કરતા હતા.
તતોઽવતીર્ય રમ્યાયાં પૃથ્વ્યાં રાજઞ્છતક્રતુઃ। તત્ર રમ્યે શિવે દેશે બહુવૃક્ષસમાકુલે
પછી શતક્રતુ દેવરાજ સુંદર વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા મનોહર અને પવિત્ર પ્રદેશમાં ધરતી પર ઊતર્યા.
પૂર્વસ્યાં દિશિ રમ્યાયાં સમુદ્રાભ્યાશતો નૃપ। તત્રાશ્રમપદં રમ્યં મૃગદ્વિજનિષેવિતમ્। તત્રાશ્રમપદે રમ્યે બકં પશ્યતિ દેવરાટ્
પૂર્વ દિશામાં, દરિયા પાસે, રાજા, એક સુંદર આશ્રમ હતો, જ્યાં હરણ અને પક્ષીઓ રહેતા; ત્યાં જ દેવરાજે બકને જોયો.
બકસ્તુ દૃષ્ટ્વા દેવેન્દ્રં દૃઢં પ્રીતમનાઽભવત્। પાદ્યાસનાર્થદાનેન ફલમૂલૈરથાર્ચયત્
બકે ઇન્દ્રને જોઈને દિલથી આનંદ અનુભવો અને પાદ્ય, આસન અને ફળમૂળથી તેની પૂજા કરી.
સુખોપવિષ્ટો વરદસ્તતસ્તુ બલસૂદનઃ। તતઃ પ્રશ્નં બકં દેવં ઉવાચ ત્રિદશેશ્વરઃ
પછી બલવિજયી દેવરાજ આરામથી બેઠા અને બકને પ્રશ્ન પૂછ્યો.
શતં વર્ષસહસ્રાણિ મુને જાતસ્ય તેઽનઘ। સમાખ્યાહિ મમ બ્રહ્મન્કિં દુઃખં ચિરજીવિનામ્
મુનિ, પવિત્ર આત્મા, તને જન્મ્યા પછી લાખ વર્ષ થઈ ગયા છે; હે બ્રાહ્મણ, લાંબાજીવોને શું દુઃખ હોય છે, એ મને કહો.
અપ્રિયૈઃ સહ સંવાસઃ પ્રિયૈશ્ચાપિ વિનાભવઃ। અસદ્ભિઃ સંપ્રયોગશ્ચ તદ્દુઃખં ચિરજીવિનામ્
અપ્રિય લોકો સાથે રહેવું, પ્રિયજનોથી વિયોગ અને દુષ્ટો સાથે સંસર્ગ—આ બધું લાંબાજીવોનું દુઃખ છે.
પુત્રદારવિનાશોઽત્ર જ્ઞાતીનાં સુહૃદામપિ। પરેષ્વાયત્તતા કૃચ્છ્રં કિંનુ દુઃખતરં તતઃ
આ દુનિયામાં પુત્ર, પત્ની, સગા અને મિત્રોની વિદાય તથા પરાધીન થવું – એથી વધુ દુઃખ શું હોઈ શકે?
નાન્યદ્દુઃખતરં કિંચિલ્લોકેષુ પ્રતિભાતિ મે। અર્થૈર્વિહીનઃ પુરુષઃ એરૈઃ સંપરિભૂયતે
મને તો દુનિયામાં એથી વધારે દુઃખદ કંઈ લાગતું નથી કે, જે માણસ પાસે ધન નથી, તેને લોકો હલકું ગણે છે.
અકુલાનાં કુલે ભાવં કુલીનાનાં કુલક્ષયમ્। સંયોગં વિપ્રયોગં ચ પશ્યન્તિ ચિરજીવિનઃ
જે લાંબું જીવે છે, એ ઓછા કુળના લોકોનું ઊંચા કુળમાં સ્થાન, અને ઊંચા કુળનો નાશ, મળાપટ અને વિયોગ – બધું જ જોઈ લે છે.
અપિપ્રત્યક્ષમેવૈતત્તવ દેઘ શતક્રતો। અકુલાનાં સમૃદ્ધાનાં કથં કુલવિપર્યયઃ
શતક્રતુ, આ બધું તો તારી સામે સ્પષ્ટ છે – સમૃદ્ધ અને અસમૃદ્ધ કુળોમાં આવું ઉથલપાથલ કેમ થાય છે?
દેવદાનવગન્ધર્વમનુષ્યોરગરાક્ષસાઃ। પ્રાપ્નુવન્તિ વિપર્યાસં કિંનુ દુઃખતરં તતઃ
દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, માનવ, સાપ અને રાક્ષસ – બધાને જીવનમાં ઉથલપાથલ ભોગવવી પડે છે; એથી વધારે દુઃખ શું હોઈ શકે?
કુલે જાતાશ્ ક્લિશ્યન્તે દૌષ્કુલેયવશાનુગાઃ। આઢ્યૈર્દરિદ્રાઽવમતાઃ કિંનુ દુઃખતરં તતઃ
ઉચ્ચ કુળમાં જન્મેલા પણ નીચ કુળના સગાંના વશમાં આવી દુઃખ ભોગવે છે; ગરીબને અમીર હલકું ગણે છે – એથી વધારે દુઃખ શું હોઈ શકે?
લોકે વૈધર્મ્યમેતત્તુ દૃશ્તે બહુવિસ્તરમ્। હીનજ્ઞાનાશ્ચ હૃષ્યન્તે ક્લિશ્યન્તે પ્રાજ્ઞકોવિદાઃ। બહુદુઃખપરિક્લેશં માનુષ્યમિહ દૃશ્યતે
આ દુનિયામાં મોટું વિસંગતિ જોવા મળે છે – અજ્ઞાનીઓ આનંદ કરે છે અને જ્ઞાની-વિદ્વાન દુઃખી રહે છે; માનવ જીવનમાં અનેક દુઃખ અને પીડા જોવા મળે છે.
પુનરેવ મહાભાગ દેવર્ષિગણસેવિત। સમાખ્યાહિ મમ બ્રહ્મન્કિં સુખં ચિરજીવિનામ્
હે મહાભાગ્યશાળી, દેવઋષિગણની સેવા કરનારા બ્રાહ્મણ, ફરી એકવાર મને કહો કે લાંબું જીવનારા માટે સાચું સુખ શું છે.
અષ્ટમે દ્વાદશે વાઽપિ શાકં યઃ પચતે ગૃહે। કુમિત્રાણ્યનપાશ્રિત્ કિં વૈ સુખતરં તતઃ
જે માણસ દિવસના આઠમા કે બારમા ભાગે પોતાના ઘરમાં શાક રાંધે છે અને ખોટા મિત્રો પર આધાર રાખતો નથી – એથી વધારે સુખ શું હોઈ શકે?
યત્રાહાનિ ન ગણ્યન્તે નૈનમાહુર્મહાશનમ્। અપિ શાકં પચાનસ્ય સુખં વૈ મઘવન્ગૃહે
જે ઘરમાં દિવસો ગણાતા નથી, અને કોઈને મોટો ખાવાનો કહાતો નથી, ત્યાં—even શાક રાંધીને—સાચું સુખ મળે છે, હે મઘવન.
આર્જિતં સ્વેન વીર્યેણ નાપ્યપાશ્રિત્ય કંચન। ફલશાકમપિ શ્રેયો ભોક્તું હ્યકૃપણં ગૃહે
પોતાના પરિશ્રમથી મેળવેલું—even ફળ કે શાક—કોઈની ઉપર આધાર રાખ્યા વિના, અને કંજૂસી વિના, પોતાના ઘરમાં ખાવું – એ જ શ્રેષ્ઠ છે.
પરસ્ય તુ ગૃહે ભોક્તુઃ પરિભૂતસ્ નિત્યશઃ। સુમૃષ્ટમપિ ન શ્રેયો વિકલ્પોઽયમતઃ સતામ્
પરના ઘરમાં જઇને સતત અપમાન સહન કરીને—even ઉત્તમ ભોજન ખાવું—એ શ્રેષ્ઠ નથી; સજ્જનો માટે આ જ સાચો માર્ગ છે.