શ્વેતઃ કૃતયુગે વર્ણઃ પીતસ્ત્રેતાયુગે મમ। શ્યામો દ્વાપરમાસાદ્ય કૃષ્ણઃ કલિયુગે તથા
કૃતયુગમાં મારું વર્ણ સફેદ હોય છે, ત્રેતાયુગમાં પીળું, દ્વાપરયુગમાં શ્યામ અને કળિયુગમાં કાળું થાય છે.
ત્રયો ભાગા હ્યધર્મસ્ તસ્મિન્કાલે ભવનતિ ચ। `યદા ભવતિ મે વર્ણઃ કૃષ્ણો વૈ દ્વિજસત્તમ્
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, જ્યારે મારું વર્ણ કાળું થાય છે, ત્યારે એ સમયમાં અધર્મ ત્રણ ભાગે વધે છે.
અન્તકાલે ચ સંપ્રાપ્તે કાલો ભૂત્વાઽતિદારુણઃ। ત્રૈલોક્યં નાશયામ્યેકઃ કૃત્સ્નં સ્થાવરજઙ્ગમમ્
અને જ્યારે અંતનો સમય આવે છે, ત્યારે હું જ ભયાનક કાળ બનીને, ત્રણેય લોક અને બધું જ ચાલતું-અચલતું નાશ કરી દઉં છું.
અહં ત્રિવર્ત્મા વિશ્વાત્મા સર્વલોકસુખાવહઃ। અજિતઃ સર્વગોઽનન્તો હૃષીકેશ ઉરુક્રમઃ। કાલચક્રં નયામ્યેકો બ્રહ્મન્નહમરૂપકમ્
હું ત્રણ માર્ગે ચાલનાર, સમગ્ર જગતનો આત્મા, સર્વ લોકને સુખ આપનાર છું; મને કોઈ જીતે નહીં, હું સર્વત્ર વ્યાપેલો, અનંત, હૃષીકેશ અને વિશાળ પગલાં ભરનાર છું; હે બ્રાહ્મણ, હું જ એકલો કાળના ચક્રને ચલાવું છું, હું સ્વરૂપથી રહિત છું.
શમનં સર્વભૂતાનાં સર્વકાલકૃતોદ્યમમ્। એવં પ્રણિહિતઃ સમ્યઙ્માયયા મુનિસત્તમ। સર્વભૂતેષુ વિપ્રેન્દ્ર ન ચ માં વેત્તિ કશ્ચન
હું સર્વ જીવોને શાંત કરનાર અને દરેક સમયે સર્વ ક્રિયાઓને ચલાવનાર છું; હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, મારી માયાથી સર્વ જીવોમાં વ્યાપી રહ્યો છું, છતાં કોઈ પણ મને સાચે ઓળખી શકતો નથી.
સર્વલોકે ચ માં ભક્તાઃ પૂજયન્તિ ચ સર્વશઃ
અને સર્વ લોકમાં મારા ભક્તો દરેક રીતે મારી પૂજા કરે છે.
યચ્ચ કિંચિત્ત્વયા પ્રાપ્તં મયિ ક્લેશાત્મકં દ્વિજ। સુખોદયાય તત્સર્વં શ્રેયસે ચ તવાનઘ
હે બ્રાહ્મણ, તું મારા સંબંધે જે કષ્ટ ભોગવ્યું છે, એ બધું તારા સુખ અને શ્રેય માટે જ થયું છે, હે નિર્દોષ.
યચ્ચ કિંચિત્ત્વયા લોકે દૃષ્ટં સ્થાવરજઙ્ગમમ્। વિહિત સર્વથૈવાસૌ મમાત્મા ભૂતભાવનઃ
હે બ્રાહ્મણ, તું જગતમાં જે કંઈ ચાલતું કે અચલતું જોયું છે, એ બધું મારા દ્વારા જ સ્થાપિત છે; હું સર્વ જીવનો આત્મા અને સર્વનું સર્જન કરનાર છું.
અર્ધં મમ શરીરસ્ય સર્વલોકપિતામહઃ। અહં નારાયણો નામ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ
મારા શરીરનું અડધું ભાગ સર્વ લોકના પિતામહ છે; હું નારાયણ નામે ઓળખાવું છું, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરું છું.
યાવદ્યુગાનાં વિપ્રર્ષે સહસ્રપરિવર્તનમ્। તાવત્સ્વપિમિ વિશ્વાત્મા સર્વલોકપિતામહઃ
હે બ્રાહ્મણ મુનિ, જેટલાંયુગોના હજારો ફેરફાર થાય છે, તેટલો સમય હું, સર્વ જગતનો આત્મા અને સર્વ લોકના પિતામહ, ઊંઘતો રહું છું.
એવં સર્વમહં કાલમિહાસે મુનિસત્તમ। અશિશુઃ શિશુરૂપેણ યાવદ્બ્રહ્મા ન બુધ્યતે
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, એ સમય સુધી હું અહીં બાળકના રૂપે રહેું છું, જ્યાં સુધી બ્રહ્મા જાગે નહીં.
મયા ચ દત્તો વિપ્રાગ્ર્ય વરસ્તે બ્રહ્મરૂપિણા। અસકૃત્પરિતષ્ટેન વિપ્રર્ષિગણપૂજિત
અને, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મેં તને જે સર્વોચ્ચ વરદાન બ્રહ્મા સ્વરૂપે આપ્યું છે, જે અનેકવાર બ્રાહ્મણ મુનિઓએ પૂજ્યું છે, એ તને પ્રાપ્ત થયું છે.
સર્વમેકાર્ણવં દૃષ્ટ્વા નષ્ટં સ્થાવરજઙ્ગમમ્। વિક્લબોસિ મયા જ્ઞાતસ્તતસ્તે દર્શિતં જગત્
જ્યારે તું બધું એક મહાસાગર અને ચાલતું-અચલતું બધું નષ્ટ થયેલું જોયું, ત્યારે તું નિરાશ થયો; એ જાણીને, મેં તને જગત દર્શાવ્યું.
અભ્યન્તરં શરીરસ્ય પ્રવિષ્ટોસિ યદા મમ। દૃષ્ટ્વા લોકં સમસ્તં ચ વિસ્મિતો નાવબુધ્યસે
જ્યારે તું મારા શરીરમાં પ્રવેશ્યો અને આખું જગત જોયું, ત્યારે તું આશ્ચર્યચકિત થયો અને સમજતો રહ્યો નહીં.
તતોસિ વક્રાદ્વિપ્રર્ષે દ્રુતં નિઃસારિતો મયા। આખ્યાતસ્તે મયા ચાત્મા દુર્જ્ઞે યોપિ સુરાસુરૈઃ
પછી, હે બ્રાહ્મણ મુનિ, મેં તને મારા વક્ર અંગમાંથી તરત બહાર કાઢ્યો; અને હું જે દેવો અને દાનવો માટે પણ દુર્લભ છું, એ મારો સ્વરૂપ તને દર્શાવ્યું.
યાવત્સ ભગવાન્બ્રહ્મા ન બુધ્યેત મહાતપાઃ। તાવત્ત્વમિહ વિપ્રર્ષે વિસ્રબ્ધશ્ચર વૈ સુખમ્
જ્યાં સુધી મહાતપસ્વી બ્રહ્મા જાગે નહીં, ત્યાં સુધી, હે બ્રાહ્મણ મુનિ, તું અહીં નિર્ભય અને સુખથી રહી શકીશ.
તતો વિબુદ્ધે તસ્મિંસ્તુ સર્વલોકપિતામહે। એકીભૂતઃ પ્રવેક્ષ્યામિ શરીરાણિ દ્વિજોત્તમ
પછી, જ્યારે બધા લોકના પિતામહ જાગી ગયા, ત્યારે હું એકરૂપ થઈને બધા શરીરોમાં પ્રવેશીશ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
આકાશં પૃથિવીં જ્યોતિર્વાયું સલિલમેવ ચ। લોકે યચ્ચ ભવેચ્છેષમિહ સ્થાવરજઙ્ગમમ્
આકાશ, પૃથ્વી, અગ્નિ, વાયુ, પાણી અને જગતમાં જે કંઈ સ્થાવર-જંગમ છે, તે બધામાં પણ.
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્હિતસ્તાત સ દેવઃ પરમાદ્ભુતઃ। પ્રજાશ્ચેમાઃ પ્રપશ્યામિ વિચિત્રા વિવિધાઃ કૃતાઃ
આ રીતે કહીને, હે પ્રિય, તે અદ્ભુત દેવ અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને હું જુએ છું કે આ સર્વ પ્રજાઓ કેટલાય પ્રકારની અને વિવિધ રીતે સર્જાઈ છે.
એવં દૃષ્ટં મયા રાજંસ્તસ્મિન્પ્રાપ્તે યુગક્ષયે। આશ્ચર્યં ભરતશ્રેષ્ઠ સર્વધર્મભૃતાંવરઃ
એ રીતે મેં, હે રાજા, યુગના અંતે એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું, હે ભરતકુલના શ્રેષ્ઠ અને સર્વધર્મ પાળનારા.
યઃ સ દેવો મયા દૃષ્ટઃ પુરા પદ્માયતેક્ષણઃ। સ એષ પુરુષવ્યાઘ્ર સંબન્ધી તે જનાર્દનઃ
જે ભગવાનને મેં પહેલાં કમળની જેમ આંખો ધરાવતા જોયા હતા, એ જ પુરુષવ્યાઘ્ર, તારો સગો જનાર્દન છે.
અસ્યૈવ વરદાનાદ્ધિ સ્મૃતિર્ન પ્રજહાતિ મામ્। દીર્ગમાયુશ્ચ કૌન્તેય સ્વચ્છન્દમરણં મમ
એ ભગવાને આપેલા વરદાનથી મારી સ્મૃતિ ક્યારેય છૂટતી નથી; અને, હે કુંતીપુત્ર, મને દીર્ઘ આયુષ્ય અને મરવાની સ્વેચ્છા મળી છે.
સ એષ કૃષ્ણો વાર્ષ્ણેય પુરાણપુરુષો વિભુઃ। આસ્તે હરિરચિન્ત્યાત્મા ક્રીડન્નિવ મહાભુજઃ
આ કૃષ્ણ, વૃષ્ણિવંશના વંશજ, પ્રાચીન અને મહાન છે; એ હરિ, અપરિમિત સ્વરૂપ ધરાવે છે અને મહાબાહુ છે, રમ્યા કરે છે.
એષ ધાતા વિધાતા ચ સંહર્તા ચૈવ શાશ્વતઃ। શ્રીવત્સવક્ષા ગોવિન્દઃ પ્રજાપતિપતિઃ પ્રભુઃ
એ જ સર્વનો સર્જનહાર, નિયમનહાર અને શાશ્વત સંહારક છે; શ્રીવત્સ ચિહ્ન ધરાવતા, ગોવિંદ, પ્રજાપતિના સ્વામી અને પ્રભુ છે.
દૃષ્ટ્વેમં વૃષ્ણિપ્રવરં સ્મૃતિર્મામિયમાગતા। આદિદેવમયં જિષ્ણું પુરુષં પીતવાસસમ્
આ વૃષ્ણિમાં શ્રેષ્ઠને જોઈને મારી સ્મૃતિ પાછી આવી છે—આ પ્રાચીન વિજયી દેવ, પીળા વસ્ત્રધારી પુરુષ.
સર્વેષામેવ ભૂતાનાં પિતા માતા ચ માધવઃ। ગચ્છધ્વમેનં શરણં શરણ્યં કૌરવર્ષભાઃ
માધવ સર્વ જીવનો પિતા અને માતા છે; હે કૌરવોમાં શ્રેષ્ઠો, refuges આપનાર એ ભગવાન પાસે જાઓ.
એવમુક્તાસ્ચ તે પાર્તા યમૌ ચ પુરુષર્ષભૌ। દ્રૌપદ્યા સહિતાઃ સર્વે નમશ્ચક્રુર્જનાર્દનમ્
આ રીતે કહેતાં, પૃથાપુત્રો અને યમના બે પુત્રો, સૌ દ્રૌપદી સાથે મળીને જનાર્દનને વંદન કર્યું.
સ ચૈતાન્પુરુષવ્યાઘ્ર સામ્ના પરમવલ્ગુના। સાન્ત્વયામાસ માનાર્હો મન્યમાનો યથાવિધિ
અને એ પુરુષવ્યાઘ્રે ખૂબ જ સૌમ્યતાથી, યોગ્ય રીતે માન આપીને, તેમને શાંતવના આપી.
યુધિષ્ઠિરસ્તુ કૌન્તેયો માર્કણ્ડેયં મહામુનિમ્। પુન- પપ્રચ્છ સામાત્યો ભવિષ્યાં જગતો ગતિમ્
યુધિષ્ઠિરે, કુંતીપુત્રે, પોતાના મંત્રીઓ સાથે મહામુનિ માર્કંડેયને ફરીથી પુછ્યું કે, જગતની આગાહી શું છે.
આશ્ચર્યભૂતં ભવતઃ શ્રુતં નો વદતાંવર। મુને ભાર્ગવ યદ્વૃત્તં યુગાદૌ પ્રભવાપ્યયૌ
હું તમારી પાસેથી અદ્ભુત વાતો સાંભળી છે, હે શ્રેષ્ઠ વક્તા; હે ભાર્ગવ મુનિ, યુગના આરંભ અને અંતે શું બન્યું તે કહો.