સતતં ધાવમાનશ્ચ ચિન્તયાનો વિશાંપતે। `ભ્રમંસ્તત્ર મહીપાલ યદા વર્ષગણાન્બહૂન્'। આસાદયામિ નૈવાન્તં તસ્ય રાજન્મહાત્મનઃ
હે રાજા, સતત દોડતો અને વિચારતો રહ્યો, અનેક વર્ષો સુધી ત્યાં ભટકતો રહ્યો, છતાં એ મહાત્માનો અંત ક્યારેય પહોંચી શક્યો નહીં.
તતસ્તમેવ શરણં ગતોસ્મિ વિધિવત્તદા। વરેણ્યં વરદં દેવં મનસા કર્મણૈવ ચ
પછી મેં યોગ્ય રીતે મનથી અને કર્મથી, એ વરદાતા અને વરપાત્ર દેવમાં જ આશરો લીધો.
તતોઽહં સહસા રાજન્વાયુવેગેન નિઃસૃતઃ। મહાત્મનો મુખાત્તસ્ય વિવૃતાત્પુરુષોત્તમ
પછી, હે રાજા, અચાનક પવનના ઝોકથી, એ મહાત્માના ખુલ્લા મોઢામાંથી હું બહાર ફેંકાઈ ગયો.
તતસ્તસ્યૈવ શાખાયાં ન્યગ્રોધસ્ય વિશાંપતે। આસ્તે મનુજશાર્દૂલ કૃત્સ્નમાદાય વૈ જગત્
પછી, હે રાજાધિરાજ, એ જ વટવૃક્ષની ડાળ પર, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તે આખું જગત પોતાના અંદર લઈ બેઠો છે.
તે નૈવ બાલવેષેણ શ્રીવત્સકૃતલક્ષણમ્। આસીનં તં નરવ્યાઘ્ર પશ્યામ્યમિતતેજસમ્
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, હું તેને ત્યાં બેઠેલા જોયા, બાળરૂપમાં નહોતાં, પણ શ્રીવત્સ અને અન્ય ચિહ્નોથી યુક્ત, અને અનંત તેજથી પ્રકાશિત.
તતો મામબ્રવીદ્બાલઃ સ પ્રીતઃ પ્રહસન્નિવ। શ્રીવત્સધારી દ્યુતિમાન્પીતવાસા મહાદ્યુતિઃ
પછી એ દીપ્તિમાન બાળ, શ્રીવત્સ ધારણ કરનાર, પીળાં વસ્ત્રોમાં, મહાતેજસ્વી, આનંદથી સ્મિત કરતાં મને બોલ્યા.
અપીદાનીં શરીરેઽસ્મિન્મામકે મુનિસત્તમ। ઉષિતસ્ત્વં પરિશ્રાન્તો માર્કણ્ડેય બ્રવીહિ મે
'હે મહામુનિ, શું તું હવે મારા આ શરીરમાં રહીને થાકી ગયો છે? કહો માર્કંડેયા.'
મુહૂર્તાદથ મે દૃષ્ટિઃ પ્રાદુર્ભૂતા પુનર્નવા। માયાનિર્મુક્તમાત્મનમપશ્યં લબ્ધચેતસમ્
થોડી વારમાં મારી દૃષ્ટિ ફરીથી સ્પષ્ટ અને નવી બની; મેં તેને માયાથી મુક્ત અને પૂર્ણ ચેતનાવાન જોયો.
તસ્ય તામ્રતલૌ તાત ચરણૌ સુપ્રતિષ્ઠિતૌ। સુજાતૌ મૃદુરક્તાભિરઙ્ગુલીભિર્વિરાજિતૌ
હે પુત્ર, તેના પગ તાંબાના જેવા, સુંદર અને મજબૂત, નરમ અને લાલચટ્ટાં આંગળીઓથી શોભતા હતા.
પ્રયત્નેન મયા મૂર્ધ્ના ગૃહીત્વા હ્યભિવનદિતૌ। દૃષ્ટ્વાઽપરિમિતં તસ્ પ્રભાવમમિતૌજસઃ
મેં શ્રદ્ધાપૂર્વક મથાથી તેના પગ પકડીને વળગી પડ્યો અને એ અમિત તેજસ્વીના અપરિમિત પ્રભાવને જોયો.
વિનયેનાઞ્જલિં કૃત્વાપ્રયત્નેનોપગમ્ય હ। દૃષ્ટો મયા સ ભૂતાત્મા દેવઃ કમલલોચનઃ
વિનમ્રતાથી હાથ જોડીને, ધ્યાનપૂર્વક આગળ વધ્યો; અને કમળ જેવા નેત્રો ધરાવતાં, સર્વજીવના આત્મા એવા દેવને મેં જોયા.
તમહં પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા નમસ્કૃત્યેદમબ્રવમ્। જ્ઞાતુમિચ્છામિ દેવ ત્વાં માયાં ચૈતાં તવોત્તમામ્
હું પ્રાંજલ થઈ, નમસ્કાર કરીને કહ્યું: 'હે દેવ, હું તમને અને તમારી આ શ્રેષ્ઠ માયાને જાણવા ઈચ્છું છું.'
આસ્યેનાનુપ્રવિષ્ટોઽહં શરીરે ભગવંસ્તવ। દૃષ્ટવાનખિલાઁલ્લોકાન્સમસ્તાન્જઠરે હિ તે
હે ભગવન, હું તમારા મોઢા મારફતે શરીરમાં પ્રવેશી, તમારા પેટમાં આખું જગત જોઈ લીધું.
તવ દેવ શરીરસ્થા દેવદાનવરાક્ષસાઃ। યક્ષગન્ધર્વનાગાશ્ચ જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્
હે દેવ, તમારા શરીરમાં દેવો, અસુરો, રાક્ષસો, યક્ષો, ગંધર્વો, નાગો અને જગતમાં જે સ્થાવર અને જંગમ છે, એ બધું વસે છે.
ત્વત્પ્રસાદાચ્ચ મે દેવ સ્મૃતિર્ન પરિહીયતે। દ્રુતમન્તઃશરીરે તે સતતં પરિવર્તિનઃ
હે દેવ, તમારી કૃપાથી મારી સ્મૃતિ કદી ખોવાય નથી; તમારા સતત ફરતા શરીરમાં મેં બધું ઝડપથી જોઈ લીધું છે.
નિર્ગતોઽહમકામસ્તુ ઇચ્છયા તે મહાપ્રભો। યતિષ્યે પુણ્ડરીકાક્ષ જ્ઞાતું ત્વાઽહમનિન્દિતં
હે મહાપ્રભુ, તમારી ઈચ્છાથી, હું ઇચ્છા ન હોવા છતાં બહાર આવ્યો છું; હે કમળનેત્ર, હું તમને નિર્દોષ રૂપે ઓળખવા પ્રયત્ન કરીશ.
ઇહ ભૂત્વા શિશુઃ સાક્ષાત્કિં ભવાનવતિષ્ઠતે। પીત્વા જગદિદં સર્વમેતદાખ્યાતુમર્હસિ
અહીં સ્વયં બાળક બનીને, આખું જગત પી ગયા પછી, તમે કેમ એમ જ રહી ગયા છો? આ બધું તમે સમજાવવું જોઈએ.
કિમર્થં ચ જગત્સર્વં શરીરસ્થં તવાનઘ। કિયન્તં ચ ત્વયા કાલમિહ સ્થેયમરિંદમ
હે નિર્દોષ, આખું જગત તમારા શરીરમાં કેમ છે? હે શત્રુવિજેતા, તમે અહીં કેટલો સમય રહેશો?
એતદિચ્છામિ દેવેશ શ્રોતું બ્રાહ્મણકામ્યયા। ત્વત્તઃ કમલપત્રાક્ષં વિસ્તરેણ યથાતથમ્। મહદ્ધ્યેતદચિન્ત્યં ચ યદહં દૃષ્ટવાન્પ્રભો
હે દેવેતાોના સ્વામી, બ્રાહ્મણ તરીકે જ્ઞાનની ઇચ્છાથી હું આ બધું વિગતે અને સાચું તમારી પાસેથી સાંભળવા માંગું છું; કેમ કે, હે પ્રભુ, મેં જે જોયું તે ખરેખર મહાન અને કલ્પના બહારનું છે.
ઇત્યુક્તઃ સ મયા શ્રીમાન્દેવદેવો મહાદ્યુતિઃ। સાન્ત્વયન્મામિદં વાક્યમુવાચ વદતાંવરઃ
હું આમ કહ્યું ત્યારે, તેજસ્વી દેવોના દેવ અને શ્રેષ્ઠ વક્તા શ્રીમંત ભગવાને મને શાંત પાડીને આ વચન કહ્યાં.
કામં દેવાઽપિ માં વિપ્ર ન હિ જાનન્તિ તત્ત્વતઃ। ત્વત્પ્રીત્યા તુ પ્રવક્ષ્યામિ યથેદં વિમૃજામ્યહમ્
હે વિદ્વાન, દેવો પણ મને સાચી રીતે ઓળખતા નથી; પણ તમારી પ્રીતિથી, હું આ વિષયને સ્પષ્ટ કરીને તમને કહું છું.
પિતૃભક્તોસિ વિપ્રર્ષે માં ચૈવ શરણં ગતઃ। તતો દૃષ્ટોસ્મિ તે સાક્ષાદ્બ્રહ્યચર્યં ચ તે મહત્
હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તમે પિતૃભક્ત છો અને મારી શરણમાં આવ્યા છો; તેથી હું તમારી સામે પ્રગટ થયો છું અને તમારો તપ મહાન છે.
આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તાસ્તાસાં નામ કૃતં મયા। તેન નારાયણપ્યુક્તો મમ તત્ત્વયનં સદા
પાણીને 'નાર' કહેવામાં આવે છે, એ નામ મેં આપ્યું છે; તેથી મને 'નારાયણ' કહેવામાં આવે છે અને એજ મારું સત્ય સ્વરૂપ છે.
અહંનારાયણો નામ પ્રભવઃ શાશ્વતોઽવ્યયઃ। વિધાતા સર્વભૂતાનાં સંહર્તા ચ દ્વિજોત્તમ્
મારું નામ નારાયણ છે, હું શાશ્વત અને અવિનાશી મૂળ છું; હે દ્વિજોત્તમ, હું બધા જીવનો સર્જનહાર અને સંહારક છું.
અહં વિષ્ણુરહં બ્રહ્મા શક્રશ્ચાહં સુરાધિપઃ। અહં વૈશ્રવણો રાજા યમઃ પ્રેતાધિપસ્તથા
હું વિષ્ણુ છું, હું બ્રહ્મા છું, હું ઈન્દ્ર છું, દેવોના રાજા; હું વૈશ્વરવણ રાજા છું અને યમ, પ્રેતોના અધિપતિ પણ છું.
અહં શિવશ્ચ સોમશ્ચ કશ્યપોઽથ પ્રજાપતિઃ। અહં ધાતા વિધાતા ચ યજ્ઞશ્ચાહં દ્વિજોત્તમ
હું શિવ છું, હું સોમ છું, કશ્યપ અને પ્રજાપતિ પણ છું; હું ધાતા અને વિધાતા છું, અને યજ્ઞ પણ હું જ છું, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ.
અગ્નિરાસ્યં ક્ષિતિ પાદૌ ચન્દ્રાદિત્યૌ ચ લોચને। દ્યૌર્મૂર્ધા મે દિશઃ શ્રોત્રે તથાઽઽપઃ સ્વેદસંભવાઃ। સકલં ચ નભઃ કાયો વાયુર્મનસિ મે સ્થિતઃ
મારો મોઢો અગ્નિ છે, પગ પૃથ્વી છે, આંખો ચંદ્ર અને સૂર્ય છે; આકાશ મારો માથું છે, દિશાઓ મારા કાન છે, અને પાણી મારા સ્વેદથી ઉત્પન્ન થયેલા છે; આખું આકાશ મારું શરીર છે અને વાયુ મારા મનમાં સ્થિત છે.
મયા ક્રતુશતૈરિષ્ટં બહુભિસ્ત્વાપ્તદક્ષિણૈઃ। યજન્તે વેદવિદુષો માં દેવસદને સ્થિતમ્
મારા દ્વારા અનેક યજ્ઞો, ઘણાં દાન સાથે કરવામાં આવ્યા છે; વેદ જાણનારા લોકો દેવલોકમાં વસતા મને પૂજે છે.
પૃથિવ્યાં ક્ષત્રિયેન્દ્રાશ્ પાર્તિવાઃ સ્વર્ગકાઙ્ક્ષિણઃ। યજન્તે માં તથા વૈશ્યાઃ સ્વર્ગલોકજિગીષયા
પૃથ્વી પર, સ્વર્ગની ઇચ્છા ધરાવતા ક્ષત્રિય રાજાઓ અને વૈશ્ય લોકો પણ સ્વર્ગલોક જીતવા માટે મને પૂજે છે.
ચતુઃસમુદ્રપર્યન્તાં મેરુમન્દરભૂષણામ્। શેષો ભૂત્વાઽહમેવૈતાં ધારયામિ વસુંધરામ્
ચાર સમુદ્રોથી ઘેરાયેલી અને મેરુ-મંદરથી શોભાયમાન ધરતીને હું શેષરૂપે એકલાએ ધારણ કરું છું.