તતઃ સ પાણ્ડવો ભૂયો માર્કણ્ડેયમુવાચ હ। કથયસ્વતિ ચરિતં મનોર્વૈવસ્વતસ્ય ચ
પછી પાંડુપુત્રએ ફરી માર્કંડેયને પૂછ્યું: 'મને વિવસ્વતના પુત્ર મનુની વાર્તા કહો.'
વિવસ્વતઃ સુતો રાજન્મહર્ષિઃ સુપ્રતાપવાન્। બભૂવ નરશાર્દૂલ પ્રજાપતિસમદ્યુતિઃ
હે રાજા, વિવસ્વતનો પુત્ર મહર્ષિ, મહાન તેજસ્વી અને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ હતો; તે પ્રજાપતિ જેવું તેજ ધરાવતો હતો.
ઓજસાતેજસા લક્ષ્મ્યા તપસા ચ વિશેષતઃ। અતિચક્રામ પિતરં મનુઃ સ્વંચ પિતામહમ્
મનુએ પોતાની શક્તિ, તેજ, વૈભવ અને ખાસ કરીને તપસ્યાથી પોતાના પિતા અને પિતામહને પણ પછાડી દીધા.
ઊર્ધ્વબાહુર્વિશાલાયાં બદર્યાં સ નરાધિપઃ। એકપાદસ્થિતસ્તીવ્રં ચકાર સુમહત્તપઃ
એ મનુષ્યોના રાજાએ વિશાળ બદરીમાં હાથ ઉપર ઉંચા રાખીને એક પગે ઊભા રહીને ભારે તપ કર્યું.
અવાકૂશિરાસ્તથા ચાપિ નેત્રૈરનિમિષૈર્દૃઢમ્। સોઽતપ્યત તપો ઘોરં વર્ષાણામયુતં તદા
તે સમયે તેણે માથું નીચે અને આંખો અડગ રાખી, દસ હજાર વર્ષ સુધી ભયાનક તપસ્યા કરી.
તં કદાચિત્તપસ્યન્તમાર્દ્રચીરજટાધરમ્। ચીરિણીતીરમાગમ્ય મત્સ્યો વચનમબ્રવીત્
એક વખત, જ્યારે તે ભીંજાયેલા વલ્કલ અને જટાધારી બની તપસ્યા કરી રહ્યો હતો, ત્યારે એક માછલી તટ પર આવી અને તેને કહ્યું:
ભગવન્ક્ષુદ્રમત્સ્યેસ્મિ બલવદ્ભ્યો ભયંમમ। મત્સ્યેભ્યો હિ તતો માં ત્વં ત્રાતુમર્હસિ સુવ્રત
'ભગવાન, હું નાની માછલી છું અને મને મોટી માછલીઓથી ભય છે; હે સદ્બળ, કૃપા કરીને મને મોટી માછલીઓથી બચાવો.'
દુર્બલં બલવન્તો હિ મત્સ્યા મત્સ્યં વિશેષતઃ। ભક્ષયન્તિ સદા વૃત્તિર્વિહિતા નઃ સનાતની
'મોટી માછલીઓ હંમેશા નાની અને દુર્બળ માછલીઓને ખાઈ જાય છે; આ અમારો સદાયનો સ્વભાવ છે.'
તસ્માદ્ભયૌઘાન્મહતો મજ્જન્તં માં વિશેષતઃ। ત્રાતુમર્હસિ કર્તાસ્મિ કૃતેપ્રતિકૃતં તવ
'માટે, હું આ ભયના દરિયામાં ડૂબી રહ્યો છું, તમે મને બચાવો; હું આપનો ઉપકાર જરૂર ચૂકવીશ.'
સ મત્સ્યવચનં શ્રુત્વા કૃપયાઽભિપરિપ્લુતઃ। મનુર્વૈવસ્વતોઽગૃહ્ણાત્તં મત્સ્યં પાણિના સ્વયમ્
માછલીના વચન સાંભળી મનુ વૈવસ્વત દયાથી ભરાઈ ગયા અને પોતાની જ હાથથી એ માછલીને ઉઠાવી લીધી.
ઉદકાન્તમુપાનીય મત્સ્યં વૈવસ્વતો મનુઃ। અલિઞ્જરે પ્રાક્ષિપત્તં ચન્દ્રાંશુસદૃશપ્રભમ્
પછી મનુએ એ માછલીને પાણીના કિનારે લઈ જઈ ચમકતા પાત્રમાં મૂકી દીધી.
સ તત્ર વવૃધે રાજન્મત્સ્યઃ પરમસત્કૃતઃ। પુત્રવત્સ્વીકરોત્તસ્મૈ મનુર્ભાવં વિશેષતઃ
હે રાજા, ત્યાં એ માછલી ખૂબ જ સારી રીતે રાખવામાં આવી અને ઝડપથી મોટી થઈ; મનુએ તેને પોતાના પુત્ર જેવો પ્રેમ આપ્યો.
અથ કાલેન મહતા સ મત્સ્યઃ સુમહાનભૂત્। અલિઞ્જરજલે ચૈવ નાસૌ સમભવત્કિલ
પછી લાંબા સમય પછી, એ માછલી બહુ મોટી થઈ ગઈ અને હવે એ માટલામાં પાણીમાં રહી શકી નહીં.
અથ મત્સ્યો મનું દૃષ્ટ્વા પુનરેવાભ્યભાષત। ભગવન્સાધુ મેઽદ્યાન્યત્સ્થાનં સંપ્રતિપાદય
પછી એ માછલીએ મનુને જોઈને ફરી કહ્યું: 'હે મહાનુભાવ, આજે કૃપા કરીને મને બીજું કોઈ સ્થળ આપો.'
ઉદ્ધૃત્યાલિઞ્જરાત્તસ્માત્તતઃ સ ભગવાન્મનુઃ। તં મત્સ્યમનયદ્વાપીં મહતીં સ મનુસ્તદા
ત્યારે મનુએ એ માછલીને માટલામાંથી કાઢી અને એક મોટી તળાવમાં મૂકી.
તત્રતં પ્રાક્ષિપચ્ચાપિ મનુઃ પરપુરંજય। અથાવર્ધત મત્સ્યઃ સ પુનર્વર્ષગણાન્બહૂન્
ત્યાં મનુએ એ માછલીને તળાવમાં નાખી દીધી. પછી ઘણા વર્ષો સુધી એ માછલી ફરી વધતી રહી.
દ્વિયોજનાયતા વાપી વિસ્તૃતાચાપિ યોજનમ્। તસ્યાં નાસૌ સમભવન્મત્સ્યો રાજીવલોચન
એ તળાવ બે યોજન લાંબું અને એક યોજન પહોળું હતું, પણ એમાં પણ, હે કમળનયન, એ માછલી રહી શકી નહીં.
વિચેષ્ટિતું ચ કૌન્તેય મત્સ્યો વાપ્યાં વિશાંપતે। મનું મત્સ્યસ્તતો દૃષ્ટ્વા પુનરેવાભ્યભાષત
હે કુંતીપુત્ર, એ માછલી તળાવમાં હલનચલન કરી શકતી નહોતી. એટલે એણે મનુને જોઈને ફરી વાત કરી.
નય માં ભગવન્સાધો સમુદ્રમહિષીં પ્રિયામ્। ગઙ્ગાં નાંત્રાપિ શક્તોસ્મિ વસ્તું મતિમતાંવર
'હે મહાનુભાવ, મને મારી પ્રિય રાણી સમુદ્ર પાસે લઈ જાઓ. હું તો ગંગામાં પણ રહી શકતો નથી, હે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ.'
નિદેશે હિ મયા તુભ્યં સ્થાતવ્યમનસૂયતા। વૃદ્ધિર્હિ પરમા પ્રાપ્તા ત્વત્કૃતે હિ મયાઽનઘ
'મારે તો તમારી આજ્ઞામાં જ રહેવું છે, મનમાં કોઈ દુઃખ વિના. તમારા કારણે જ મને એટલું મોટાપણું મળ્યું છે, હે નિર્દોષ.'
એવમુક્તો મનુર્મત્સ્યમનયદ્ભગવાન્વશી। નદીં ગઙ્ગાં તત્રચૈનં સ્વયં પ્રાક્ષિપદેવ ચ
આ રીતે કહેતાં મનુએ એ માછલીને લઈને ગંગા નદી સુધી લઈ ગયો અને ત્યાં પોતે જ એને પાણીમાં મૂકી દીધી.
સ તત્ર વવૃધે મત્સ્યઃ કંચિત્રાલમરિંદમ। ગતઃ પુનર્મનું દૃષ્ટ્વા મત્સ્યો વચનમબ્રવીત્
ત્યાં એ માછલી થોડો સમય વધતી રહી, હે શત્રુવિજયી. પછી ફરી મનુને જોઈને એણે કહ્યું.
ગઙ્ગાયાં હિ ન શક્નોમિ બૃહત્ત્વાચ્ચેષ્ટિતું પ્રભો। સમુદ્રં નય મામાશુ પ્રસીદ ભગવન્નિતિ
'હે પ્રભુ, ગંગામાં હું મારા મોટા કદને કારણે હલનચલન કરી શકતો નથી. કૃપા કરીને મને તરત સમુદ્રમાં લઈ જાઓ, હે મહાનુભાવ.'
ઉદ્ધૃત્ય ગઙ્ગાસલિલાત્તતો મત્સ્યં મનુઃ સ્વયમ્। સમુદ્રમનયત્પાર્ત તત્રચૈનમવાસૃજત્
પછી મનુએ પોતે જ એ માછલીને ગંગાના પાણીમાંથી કાઢી અને, હે પાર્થ, સમુદ્ર સુધી લઈ જઈને ત્યાં મુક્ત કરી.
સુમહાનપિ મત્સ્યસ્તુ સ મનોર્નયતસ્તદા। આસીદ્યથેષ્ટહાર્યશ્ચ સ્પર્શગન્ધસુખશ્ચ વૈ
એમ છતાં, એ માછલી બહુ મોટી હતી, પણ જ્યારે મનુએ એને ત્યાં લઈ ગયો, ત્યારે એ મનગમતી રીતે હલકી, સ્પર્શે અને સુગંધે આનંદદાયી બની ગઈ.
યદા સમુદ્રે પ્રક્ષિપ્તઃ સ મત્સ્યો નનુના તદા। તત એનમિદં વાક્યં સ્મયમાન ઇવાબ્રવીત્
જ્યારે મનુએ એ માછલીને સમુદ્રમાં મૂકી, ત્યારે એ માછલી હસ્યા જેવી લાગણી સાથે બોલી.
ભગવન્હિ કૃતા રક્ષા ત્વયા સર્વા વિશેષતઃ। પ્રાપ્તકાલં તુ યત્કાર્યં ત્વયા તચ્છ્રૂયતાં મમ
'હે મહાનુભાવ, તમે મારી સર્વ રીતે રક્ષા કરી છે. હવે જે કરવું જરૂરી છે, એ વાત તમે મને સાંભળો, કારણ કે સમય આવી ગયો છે.'
અચિરાદ્ભગવન્બૌમમિદં સ્થાવરજઙ્ગમમ્। સર્વમેવ મહાભાગ પ્રલયં વૈ ગમિષ્યતિ
'શીઘ્રજ, હે ભાગ્યશાળી, પૃથ્વી પર જે કંઈ છે, ચળવળતું કે અચળ, બધું જ વિનાશ પામશે.'
સંપ્રક્ષાલનકાલોઽયંલોકાનાં સમુપસ્થિતઃ। તસ્માત્ત્વાં બોધયામ્યદ્યયત્તે હિતમનુત્તમમ્
'આ જગતને ધોઈ નાખવાનો સમય આવી ગયો છે. તેથી આજે હું તમારું ઉત્તમ કલ્યાણ થાય એ માટે તમને સમજાવું છું.'
ત્રસાનાં સ્તાવરાણાં ચ યચ્ચેઙ્ગં યચ્ચ નેઙ્ગતિ। તસ્ય સર્વસ્ સંપ્રાપ્તઃ કાલઃ પરમદારુણઃ
'જે કંઈ ચાલે છે કે જે અચળ છે, બધું માટે બહુ ભયાનક સમય આવી ગયો છે.'