ક્ષેત્રજ્ઞભૂતાં પરલોકભાવે કર્મોદયે બુદ્દિમભિપ્રવિષ્ટામ્। પ્રજ્ઞાં ચ દેવીં સુભગે વિમૃશ્ય પૃચ્છામિ ત્વાં કા હ્યસિ ચારુરૂપે
હે સુંદર, જ્યારે કર્મ ફળ આપે છે અને પરલોકમાં આત્મા જાગે છે, ત્યારે જે દિવ્ય બુદ્ધિ મનમાં પ્રવેશે છે, તેનો વિચાર કરીને હું પૂછું છું—તમે કોણ છો?
અગ્નિહોત્રાદહમભ્યાગતાઽસ્મિ વિપ્રર્ષભાણાં સંશયચ્છેદનાય। ત્વત્સંયોગાદહમેતદબ્રુવં ભાવે સ્થિતા તથ્યમર્થં યથાવત્
હું અગ્નિહોત્રમાંથી આવી છું, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના સંશય દૂર કરવા માટે. તમારી સાથે મળીને મેં આ સાચું જ્ઞાન કહ્યું છે.
ન હિ ત્વયા સદૃશી કાચિદસ્તિ વિભ્રાજસે હ્યતિમાત્રં યથા શ્રીઃ। રૂપં ચ તે દિવ્યમનન્તકાન્તિ પ્રજ્ઞાં ચ દેવીં સુભગે બિભર્ષિ
તમારી જેવું કોઈ નથી; તમે અતિ તેજસ્વી છો, જાણે લક્ષ્મી સ્વયં. તમારું રૂપ દિવ્ય છે, અનંત કાંતિ ધરાવે છે અને તમે દિવ્ય બુદ્ધિ ધરાવો છો, હે સુભાગ્યવતી.
શ્રેષ્ઠાનિ યાનિ દ્વિપદાંવરિષ્ઠ યજ્ઞેષુ વિદ્વન્નુપપાદયન્તિ। તૈરેવ ચાહં સંપ્રવૃદ્ધા ભવામિ ચાપ્યાયિતા રૂપવતી ચ વિપ્ર
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, યજ્ઞોમાં વિદ્વાનો જે શ્રેષ્ઠ ફળ મેળવે છે, એ બધાથી હું પોષાય છું અને સુંદર બની ઉન્નતિ પામું છું.
યચ્ચાપિ પાત્રમુપયુજ્યતે હ વાનસ્પત્યમાયસં પાર્થિવં વા। દિવ્યેન રૂપેણ પ્રજ્ઞયા ચ તેનૈવ સિદ્ધિરિતિ વિદ્ધિ વિદ્વન્
પાત્ર કાં લાકડાનું હોય, કાં લોહનું કે માટીનું હોય, હે વિદ્વાન, સાચી સફળતા તો શુદ્ધ મન અને સમજણથી જ મળે છે, પાત્રથી નહીં—આ વાત જાણ.
પરં પુરાણં તમહં ન વેદ્મિ
તે પરમ પ્રાચીનને હું જાણતો નથી.
તં વૈ પરં વેદવિદઃ પ્રપન્નાઃ પરં પરેભ્યઃ પ્રથિતં પુરાણમ્। સ્વાધ્યાયદાનવ્રતપુણ્યયોગૈ- સ્તપોધના વીતશોકા વિમુક્તાઃ
જેને વેદના જ્ઞાન છે, જે સ્વાધ્યાય, દાન, વ્રત અને પુણ્યકર્મોમાં તત્પર છે, એવા તપસ્વી, શોકરહિત અને મુક્ત લોકોએ જ એ પરમ, પ્રસિદ્ધ, પ્રાચીનને પ્રાપ્ત કર્યું છે.
તસ્યાથ મધ્યે વેતસઃ પુણ્યગન્ધઃ સહસ્રશાખો વિપુલો વિભાતિ। તસ્ય મૂલાત્સરિતઃ પ્રસ્રવન્તિ મધૂદકપ્રસ્રવણાઃ સુપુણ્યાઃ
તેના મધ્યમાં એક સુગંધિત અને પવિત્ર વેતસનું વૃક્ષ છે, જે હજારો ડાળીઓથી વિશાળ અને તેજસ્વી છે; તેના મૂળમાંથી મધમિશ્રિત પવિત્ર પાણીની નદીઓ વહે છે.
શાખાંશાખાં મહાનદ્યઃ સંયાન્તિ સિકતાશયાઃ। ધાનાપૂપા માંસશાકાઃ સદાપાયસકર્દમાઃ
દરેક ડાળીએ રેતીવાળી મહાનદીઓ આવીને મળે છે; ત્યાં હંમેશા ધાન, પૂપા, માંસ, શાક, મીઠા પાનીઓ અને ભાતનો કાદવ મળે છે.
યસ્મિન્નગ્નિમુખા દેવાઃ સેન્દ્રાઃ સહમરુદ્ગણાઃ। ઈજિરે ક્રતુભિઃ શ્રેષ્ઠૈસ્તત્પદં પરમં મુને
હે મુનિ, એ સ્થાન પર અગ્નિ અને ઇન્દ્ર સહિતના દેવતાઓ તથા મરુદ્ગણોએ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞો કર્યા હતા.
તતઃ સ પાણ્ડવો ભૂયો માર્કણ્ડેયમુવાચ હ। કથયસ્વતિ ચરિતં મનોર્વૈવસ્વતસ્ય ચ
પછી પાંડુપુત્રએ ફરી માર્કંડેયને પૂછ્યું: 'મને વિવસ્વતના પુત્ર મનુની વાર્તા કહો.'
વિવસ્વતઃ સુતો રાજન્મહર્ષિઃ સુપ્રતાપવાન્। બભૂવ નરશાર્દૂલ પ્રજાપતિસમદ્યુતિઃ
હે રાજા, વિવસ્વતનો પુત્ર મહર્ષિ, મહાન તેજસ્વી અને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ હતો; તે પ્રજાપતિ જેવું તેજ ધરાવતો હતો.
ઓજસાતેજસા લક્ષ્મ્યા તપસા ચ વિશેષતઃ। અતિચક્રામ પિતરં મનુઃ સ્વંચ પિતામહમ્
મનુએ પોતાની શક્તિ, તેજ, વૈભવ અને ખાસ કરીને તપસ્યાથી પોતાના પિતા અને પિતામહને પણ પછાડી દીધા.
ઊર્ધ્વબાહુર્વિશાલાયાં બદર્યાં સ નરાધિપઃ। એકપાદસ્થિતસ્તીવ્રં ચકાર સુમહત્તપઃ
એ મનુષ્યોના રાજાએ વિશાળ બદરીમાં હાથ ઉપર ઉંચા રાખીને એક પગે ઊભા રહીને ભારે તપ કર્યું.
અવાકૂશિરાસ્તથા ચાપિ નેત્રૈરનિમિષૈર્દૃઢમ્। સોઽતપ્યત તપો ઘોરં વર્ષાણામયુતં તદા
તે સમયે તેણે માથું નીચે અને આંખો અડગ રાખી, દસ હજાર વર્ષ સુધી ભયાનક તપસ્યા કરી.
તં કદાચિત્તપસ્યન્તમાર્દ્રચીરજટાધરમ્। ચીરિણીતીરમાગમ્ય મત્સ્યો વચનમબ્રવીત્
એક વખત, જ્યારે તે ભીંજાયેલા વલ્કલ અને જટાધારી બની તપસ્યા કરી રહ્યો હતો, ત્યારે એક માછલી તટ પર આવી અને તેને કહ્યું:
ભગવન્ક્ષુદ્રમત્સ્યેસ્મિ બલવદ્ભ્યો ભયંમમ। મત્સ્યેભ્યો હિ તતો માં ત્વં ત્રાતુમર્હસિ સુવ્રત
'ભગવાન, હું નાની માછલી છું અને મને મોટી માછલીઓથી ભય છે; હે સદ્બળ, કૃપા કરીને મને મોટી માછલીઓથી બચાવો.'
દુર્બલં બલવન્તો હિ મત્સ્યા મત્સ્યં વિશેષતઃ। ભક્ષયન્તિ સદા વૃત્તિર્વિહિતા નઃ સનાતની
'મોટી માછલીઓ હંમેશા નાની અને દુર્બળ માછલીઓને ખાઈ જાય છે; આ અમારો સદાયનો સ્વભાવ છે.'
તસ્માદ્ભયૌઘાન્મહતો મજ્જન્તં માં વિશેષતઃ। ત્રાતુમર્હસિ કર્તાસ્મિ કૃતેપ્રતિકૃતં તવ
'માટે, હું આ ભયના દરિયામાં ડૂબી રહ્યો છું, તમે મને બચાવો; હું આપનો ઉપકાર જરૂર ચૂકવીશ.'
સ મત્સ્યવચનં શ્રુત્વા કૃપયાઽભિપરિપ્લુતઃ। મનુર્વૈવસ્વતોઽગૃહ્ણાત્તં મત્સ્યં પાણિના સ્વયમ્
માછલીના વચન સાંભળી મનુ વૈવસ્વત દયાથી ભરાઈ ગયા અને પોતાની જ હાથથી એ માછલીને ઉઠાવી લીધી.
ઉદકાન્તમુપાનીય મત્સ્યં વૈવસ્વતો મનુઃ। અલિઞ્જરે પ્રાક્ષિપત્તં ચન્દ્રાંશુસદૃશપ્રભમ્
પછી મનુએ એ માછલીને પાણીના કિનારે લઈ જઈ ચમકતા પાત્રમાં મૂકી દીધી.
સ તત્ર વવૃધે રાજન્મત્સ્યઃ પરમસત્કૃતઃ। પુત્રવત્સ્વીકરોત્તસ્મૈ મનુર્ભાવં વિશેષતઃ
હે રાજા, ત્યાં એ માછલી ખૂબ જ સારી રીતે રાખવામાં આવી અને ઝડપથી મોટી થઈ; મનુએ તેને પોતાના પુત્ર જેવો પ્રેમ આપ્યો.
અથ કાલેન મહતા સ મત્સ્યઃ સુમહાનભૂત્। અલિઞ્જરજલે ચૈવ નાસૌ સમભવત્કિલ
પછી લાંબા સમય પછી, એ માછલી બહુ મોટી થઈ ગઈ અને હવે એ માટલામાં પાણીમાં રહી શકી નહીં.
અથ મત્સ્યો મનું દૃષ્ટ્વા પુનરેવાભ્યભાષત। ભગવન્સાધુ મેઽદ્યાન્યત્સ્થાનં સંપ્રતિપાદય
પછી એ માછલીએ મનુને જોઈને ફરી કહ્યું: 'હે મહાનુભાવ, આજે કૃપા કરીને મને બીજું કોઈ સ્થળ આપો.'
ઉદ્ધૃત્યાલિઞ્જરાત્તસ્માત્તતઃ સ ભગવાન્મનુઃ। તં મત્સ્યમનયદ્વાપીં મહતીં સ મનુસ્તદા
ત્યારે મનુએ એ માછલીને માટલામાંથી કાઢી અને એક મોટી તળાવમાં મૂકી.
તત્રતં પ્રાક્ષિપચ્ચાપિ મનુઃ પરપુરંજય। અથાવર્ધત મત્સ્યઃ સ પુનર્વર્ષગણાન્બહૂન્
ત્યાં મનુએ એ માછલીને તળાવમાં નાખી દીધી. પછી ઘણા વર્ષો સુધી એ માછલી ફરી વધતી રહી.
દ્વિયોજનાયતા વાપી વિસ્તૃતાચાપિ યોજનમ્। તસ્યાં નાસૌ સમભવન્મત્સ્યો રાજીવલોચન
એ તળાવ બે યોજન લાંબું અને એક યોજન પહોળું હતું, પણ એમાં પણ, હે કમળનયન, એ માછલી રહી શકી નહીં.
વિચેષ્ટિતું ચ કૌન્તેય મત્સ્યો વાપ્યાં વિશાંપતે। મનું મત્સ્યસ્તતો દૃષ્ટ્વા પુનરેવાભ્યભાષત
હે કુંતીપુત્ર, એ માછલી તળાવમાં હલનચલન કરી શકતી નહોતી. એટલે એણે મનુને જોઈને ફરી વાત કરી.
નય માં ભગવન્સાધો સમુદ્રમહિષીં પ્રિયામ્। ગઙ્ગાં નાંત્રાપિ શક્તોસ્મિ વસ્તું મતિમતાંવર
'હે મહાનુભાવ, મને મારી પ્રિય રાણી સમુદ્ર પાસે લઈ જાઓ. હું તો ગંગામાં પણ રહી શકતો નથી, હે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ.'
નિદેશે હિ મયા તુભ્યં સ્થાતવ્યમનસૂયતા। વૃદ્ધિર્હિ પરમા પ્રાપ્તા ત્વત્કૃતે હિ મયાઽનઘ
'મારે તો તમારી આજ્ઞામાં જ રહેવું છે, મનમાં કોઈ દુઃખ વિના. તમારા કારણે જ મને એટલું મોટાપણું મળ્યું છે, હે નિર્દોષ.'