અત્રૈવ ચ સરસ્વત્યા ગીતં પરપુરંજય। પૃષ્ટયા મુનિના વીર શૃણુ તાર્ક્ષ્યેણ ધીમતા
અહીં પણ, હે દુશ્મન શહેરો પર વિજય મેળવનારા, સરસ્વતીનું ગીત છે, જે વિદ્વાન તાક્ષ્યેના પ્રશ્ન પર બોલાયું હતું; એ સાંભળ.
કિંન શ્રેયઃ પુરુષસ્યેહ ભદ્રે કથં કુર્વન્ન ચ્યવતે સ્વધર્માત્। આચક્ષ્વ મે ચારુસર્વાઙ્ગિ સર્વં ત્વયા શિષ્ટો ન ચ્યવેયં સ્વધર્માત્
હે શુભાંગી, અહીં મનુષ્ય માટે સાચું શ્રેય શું છે? માણસે કેમ વર્તવું જોઈએ કે પોતાનો ધર્મ છોડે નહીં? બધું મને કહો, જેથી તારી શીખથી હું પણ પોતાનો ધર્મ ન ગુમાવું.
કથં ચાગ્નિં જુહુયાં પૂજયે વા કસ્મિન્કાલે કેન ધર્મો ન નશ્યેત્। એતત્સર્વં સુભગે પ્રબ્રવીહિ યથા લોકાન્વિરજાઃ સંચરેયમ્
હું અગ્નિમાં કેવી રીતે હવન કરું, પૂજા કરું, કયા સમયે, કઈ રીતે ધર્મ નાશ પામતો નથી? હે શુભે, આ બધું મને કહો, જેથી હું પાપથી મુક્ત રહીને લોકોમાં ફરી શકું.
એવં પૃષ્ટા પ્રીતિયુક્તેન તેન શુશ્રૂષુણા ચોત્તમબુદ્દિયુક્તમ્। તાર્ક્ષ્યં વિપ્રં ધર્મયુક્તં હિતં ચ સરસ્વતી વાક્યમિદં બભાષે
એણે પ્રેમથી, શ્રવણની ઇચ્છા અને ઉત્તમ બુદ્ધિ સાથે પૂછ્યું ત્યારે, સરસ્વતીએ ધર્મમાં સ્થિર અને કલ્યાણકારી એવા તાક્ષ્યેને આ વચન કહ્યું.
યો બ્રહ્મ જાનાતિ યથોપદેશં સ્વાધ્યાયનિત્યઃ શુચિરપ્રમત્તઃ। સ વૈ પુરો દેવલોકસ્ય ગન્તા સહામરૈઃ પ્રાપ્નુયાત્પ્રીતિયોગમ્
જે બ્રહ્મને શિક્ષા મુજબ જાણે છે, નિયમિત સ્વાધ્યાય કરે છે, શુદ્ધ અને સાવધાન રહે છે, એ દેવલોકમાં પહેલો જશે અને અમર દેવો સાથે આનંદ મેળવે છે.
તત્ર સ્મ રમ્યા વિપુલા વિશોકાઃ સુપુષ્પિતાઃ પુષ્કરિણ્યઃ સુપુણ્યાઃ। અકર્દમા મીનવત્યઃ સુતીર્થા હિરણ્મયૈરાવૃતાઃ પુણ્ડરીકૈઃ
ત્યાં સુંદર, વિશાળ, દુઃખરહિત અને ફૂલોથી ભરેલી, પવિત્ર, કાદવ વિનાની, માછલીઓથી ભરેલી, ઉત્તમ તીર્થવાળી અને સુવર્ણ કમળોથી શોભાયમાન એવી સરોવર છે.
તાસાં તીરેષ્વાસતે પુણ્યભાજો મહીયમાનાઃ પૃથગપ્સરોભિઃ। સુપુણ્યગન્ધાભિરલંકૃતાભિ- ર્હિરણ્યવર્ણાભિરતીવ હૃષ્ટાઃ
આ નદીઓના કાંઠે પુણ્યશાળી લોકો વસે છે, જેમને અપ્સરાઓ અલગથી સન્માન આપે છે. તેઓ સુગંધિત હારોથી શોભાયમાન છે, સોનાની જેમ તેજસ્વી છે અને અત્યંત આનંદિત છે.
પરં લોકં ગોપ્રદાસ્ત્વાપ્નુવન્તિ દત્ત્વાઽનડ્વાહં સૂર્યલોકં વ્રજન્તિ। વાસો દત્ત્વા ચાન્દ્રમસં તુ લોકં દત્ત્વા હિરણ્યમમરત્વમેતિ
ગાય દાન કરવાથી મનુષ્યને સર્વોચ્ચ લોક મળે છે; વાછરડા દાન કરવાથી સૂર્યલોક મળે છે; વસ્ત્ર દાન કરવાથી ચંદ્રલોક મળે છે; અને સોનુ દાન કરવાથી અમરત્વ મળે છે.
ધેનું દત્ત્વા સુપ્રમાં સાધુદોહાં કલ્યાણવત્સામપલાયિનીં ચ। યાવન્તિ રોમાણિ ભવન્તિ તસ્યા- સ્તાવદ્વર્ષાણ્યાસતે દેવલોકે
જે માણસ ઉત્તમ, સારી દૂધ આપતી, સુંદર વાછરડી ધરાવતી અને ન ભાગતી ગાય દાન કરે છે, તે ગાયના જેટલા રોમ હોય છે એટલા વર્ષો સુધી દેવલોકમાં વસે છે.
અનડ્વાહં સુવ્રતં યો દદાતિ હલસ્ય વોઢારમનન્તવીર્યમ્। ધુરંધરં બલવન્તં યુવાનં પ્રાપ્નોતિ લોકાન્દશધેનુદસ્ય
જે વ્યક્તિ સુશિક્ષિત, હલ ખેંચનારો, અવિરત શક્તિ ધરાવતો, મજબૂત અને યુવાન વાછરડો દાન આપે છે, તેને દસ ગાય દાન કરવાના ફળ જેટલા લોક પ્રાપ્ત થાય છે.
દદાતિ યો વૈ કપિલાં સચૈલાં કાંસ્યોપદોહાં દ્રવિણૈરુત્તરીયૈઃ। તૈસ્તૈર્ગુણૈઃ કામદુહાઽથ ભૂત્વા નરં પ્રદાતારમુપૈતિ નાકૈઃ
જે વ્યક્તિ કપિલા ગાય, તેની ચાદર, કાંસ્યના વાસણમાં દૂધ આપતી, ધન અને ઉપરના વસ્ત્રો સાથે, એવી કામધેનુ ગાય દાન આપે છે, એ ગાય સ્વર્ગમાં પોતાના દાતા પાસે પહોંચી જાય છે.
યાવન્તિ રોમાણિ ભવન્તિ ધેન્વા- સ્તાવત્ફલં લભતે ગોપ્રદાને। પુત્રાંસચ્ પૌત્રાંશ્ચ કુલં ચ સર્વ- માસપ્તમં તારયતે પરત્ર
ગાયના જેટલા રોમ હોય છે, એટલું ફળ ગાય દાનથી મળે છે; તે પોતાના પુત્રો, પૌત્રો અને આખા કુટુંબને સાતમી પેઢી સુધી પરલોકમાં ઉદ્ધાર કરે છે.
સદક્ષિણાં કાઞ્ચનચારુશૃઙ્ગીં કાંસ્યોપદોહાં દ્રવિણૈરુત્તરીયૈઃ। ધેનું તિલાનાં દદતો દ્વિજાય લોકા વસૂનાં સુલભા ભવન્તિ
જે બ્રાહ્મણને સોનાના સુંદર શિંગવાળી, કાંસ્યના વાસણમાં દૂધ આપતી, ધન અને ઉપરના વસ્ત્રો તથા તલવાળી ગાય દાન આપે છે, તેને વસુઓના લોક સરળતાથી પ્રાપ્ત થાય છે.
સ્વકર્મભિર્દાનવસંનિરુદ્ધે તીવ્રાન્ધકારે નરકે પતન્તમ્। મહાર્ણવે નૌરિવ વાતયુક્તા દાનં ગવાં તારયતે પરત્ર
પોતાના કર્મોથી બંધાઈને કોઈ ભયાનક અંધકારવાળા નરકમાં પડે ત્યારે, ગાય દાન તેને મહાસાગરમાં પવનથી ચાલતી નાવની જેમ પાર ઉતારે છે.
યો બ્રાહ્મદેયાં તુ દદાતિ કન્યાં ભૂમિપ્રદાનં ચ કરોતિ વિપ્રે। દદાતિ દાનં વિધિના ચ યશ્ચ સ લોકમાપ્નોતિ પુરંદરસ્ય
જે બ્રાહ્મણને કન્યાદાન કરે છે, જમીન દાન આપે છે અથવા નિયમ પ્રમાણે દાન કરે છે, તે ઇન્દ્રલોક પ્રાપ્ત કરે છે.
યઃ સપ્તવર્ષાણિ જુહોતિ તાર્ક્ષ્ય હવ્યં ત્વગ્નૌ નિયતઃ સાધુશીલઃ। સપ્તાવરાન્સપ્તપૂર્વાન્પુનાતિ પિતામહાનાત્મના કર્મભિઃ સ્વૈઃ
જે માણસ સાત વર્ષ સુધી નિયમિત રીતે સારા સ્વભાવથી અગ્નિમાં હવન કરે છે, તે પોતાના કર્મોથી સાત પેઢીના પિતૃઓને પવિત્ર કરે છે.
કિમગ્નિહોત્રસ્ય વ્રતં પુરાણ- માચક્ષ્વ મે પૃચ્તશ્ચારુરૂપે। ત્વયાઽનુશિષ્ટોઽહમિહાદ્ય વિદ્યાં યદગ્નિહોત્રસ્ય વ્રતં પુરાણમ્
મને કહો, અગ્નિહોત્રનું પ્રાચીન વર્તમાન શું છે? હે સુંદર, હું પૂછું છું; આજે તમારી પાસેથી શીખીને હું અગ્નિહોત્રનું પ્રાચીન વર્તમાન જાણવું છું.
ન ચાશુચિર્નાપ્યનિર્ણિક્તપાણિ- ર્નાબ્રહ્મવિજ્જુહુયાન્નાવિપશ્ચિત્। બુભુત્સવઃ શુચિકામા હિ દેવા નાશ્રદ્દધાનાદ્ધિ હવિર્જુષન્તિ
જે અશુદ્ધ હોય, હાથ ધોયા ન હોય, વેદ ન જાણતો હોય અથવા અજ્ઞાની હોય, તેને હવન કરવું જોઈએ નહીં; કારણ કે દેવતાઓ શુદ્ધિ ઇચ્છે છે અને શ્રદ્ધા વિના હવન સ્વીકારતા નથી.
નાશ્રોત્રિયં દેવહવ્યે નિયુઞ્જ્યા- ન્મોઘં પુરા સિઞ્ચતિ તાદૃશો હિ। અપૂર્ણમશ્રોત્રિયમાહ તાર્ક્ષ્ય ન વૈ તાદૃગ્જુહુયાદગ્નિહોત્રમ્
જે વેદજ્ઞાન વિના હોય તેને દેવતાઓ માટેના હવનમાં રાખવું નહીં; આવું હવન વ્યર્થ જાય છે. તાર્ક્ષ્ય કહે છે કે અપ્રમાણિત વ્યક્તિ યોગ્ય નથી; એવો માણસ અગ્નિહોત્ર ન કરે.
રયે વૈ કૃશાનું જુહ્વતિ શ્રદ્દધાનાઃ સત્યવ્રતા હુતશિષ્ટાશિનશ્ચ। ગવાં લોકં પ્રાપ્યતે પુણ્યગન્ધં પશ્યન્તિ દેવં પરમં ચાપિ સત્યમ્
જે શ્રદ્ધાપૂર્વક અગ્નિમાં હવન કરે છે, સત્યવ્રત રાખે છે અને યજ્ઞના અવશેષ ભોજન કરે છે, તેઓ પુણ્યમય ગૌલોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને પરમ દેવ તથા સત્યને જુએ છે.
ક્ષેત્રજ્ઞભૂતાં પરલોકભાવે કર્મોદયે બુદ્દિમભિપ્રવિષ્ટામ્। પ્રજ્ઞાં ચ દેવીં સુભગે વિમૃશ્ય પૃચ્છામિ ત્વાં કા હ્યસિ ચારુરૂપે
હે સુંદર, જ્યારે કર્મ ફળ આપે છે અને પરલોકમાં આત્મા જાગે છે, ત્યારે જે દિવ્ય બુદ્ધિ મનમાં પ્રવેશે છે, તેનો વિચાર કરીને હું પૂછું છું—તમે કોણ છો?
અગ્નિહોત્રાદહમભ્યાગતાઽસ્મિ વિપ્રર્ષભાણાં સંશયચ્છેદનાય। ત્વત્સંયોગાદહમેતદબ્રુવં ભાવે સ્થિતા તથ્યમર્થં યથાવત્
હું અગ્નિહોત્રમાંથી આવી છું, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના સંશય દૂર કરવા માટે. તમારી સાથે મળીને મેં આ સાચું જ્ઞાન કહ્યું છે.
ન હિ ત્વયા સદૃશી કાચિદસ્તિ વિભ્રાજસે હ્યતિમાત્રં યથા શ્રીઃ। રૂપં ચ તે દિવ્યમનન્તકાન્તિ પ્રજ્ઞાં ચ દેવીં સુભગે બિભર્ષિ
તમારી જેવું કોઈ નથી; તમે અતિ તેજસ્વી છો, જાણે લક્ષ્મી સ્વયં. તમારું રૂપ દિવ્ય છે, અનંત કાંતિ ધરાવે છે અને તમે દિવ્ય બુદ્ધિ ધરાવો છો, હે સુભાગ્યવતી.
શ્રેષ્ઠાનિ યાનિ દ્વિપદાંવરિષ્ઠ યજ્ઞેષુ વિદ્વન્નુપપાદયન્તિ। તૈરેવ ચાહં સંપ્રવૃદ્ધા ભવામિ ચાપ્યાયિતા રૂપવતી ચ વિપ્ર
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, યજ્ઞોમાં વિદ્વાનો જે શ્રેષ્ઠ ફળ મેળવે છે, એ બધાથી હું પોષાય છું અને સુંદર બની ઉન્નતિ પામું છું.
યચ્ચાપિ પાત્રમુપયુજ્યતે હ વાનસ્પત્યમાયસં પાર્થિવં વા। દિવ્યેન રૂપેણ પ્રજ્ઞયા ચ તેનૈવ સિદ્ધિરિતિ વિદ્ધિ વિદ્વન્
પાત્ર કાં લાકડાનું હોય, કાં લોહનું કે માટીનું હોય, હે વિદ્વાન, સાચી સફળતા તો શુદ્ધ મન અને સમજણથી જ મળે છે, પાત્રથી નહીં—આ વાત જાણ.
પરં પુરાણં તમહં ન વેદ્મિ
તે પરમ પ્રાચીનને હું જાણતો નથી.
તં વૈ પરં વેદવિદઃ પ્રપન્નાઃ પરં પરેભ્યઃ પ્રથિતં પુરાણમ્। સ્વાધ્યાયદાનવ્રતપુણ્યયોગૈ- સ્તપોધના વીતશોકા વિમુક્તાઃ
જેને વેદના જ્ઞાન છે, જે સ્વાધ્યાય, દાન, વ્રત અને પુણ્યકર્મોમાં તત્પર છે, એવા તપસ્વી, શોકરહિત અને મુક્ત લોકોએ જ એ પરમ, પ્રસિદ્ધ, પ્રાચીનને પ્રાપ્ત કર્યું છે.
તસ્યાથ મધ્યે વેતસઃ પુણ્યગન્ધઃ સહસ્રશાખો વિપુલો વિભાતિ। તસ્ય મૂલાત્સરિતઃ પ્રસ્રવન્તિ મધૂદકપ્રસ્રવણાઃ સુપુણ્યાઃ
તેના મધ્યમાં એક સુગંધિત અને પવિત્ર વેતસનું વૃક્ષ છે, જે હજારો ડાળીઓથી વિશાળ અને તેજસ્વી છે; તેના મૂળમાંથી મધમિશ્રિત પવિત્ર પાણીની નદીઓ વહે છે.
શાખાંશાખાં મહાનદ્યઃ સંયાન્તિ સિકતાશયાઃ। ધાનાપૂપા માંસશાકાઃ સદાપાયસકર્દમાઃ
દરેક ડાળીએ રેતીવાળી મહાનદીઓ આવીને મળે છે; ત્યાં હંમેશા ધાન, પૂપા, માંસ, શાક, મીઠા પાનીઓ અને ભાતનો કાદવ મળે છે.
યસ્મિન્નગ્નિમુખા દેવાઃ સેન્દ્રાઃ સહમરુદ્ગણાઃ। ઈજિરે ક્રતુભિઃ શ્રેષ્ઠૈસ્તત્પદં પરમં મુને
હે મુનિ, એ સ્થાન પર અગ્નિ અને ઇન્દ્ર સહિતના દેવતાઓ તથા મરુદ્ગણોએ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞો કર્યા હતા.