કિંત્વસ્તિ તત્ર દ્વેષ્ટારો નિવસન્તિ હિ મે દ્વિજાઃ। યથા મે ગૌતમઃ પ્રાહ તતો ન વ્યવસામ્યહમ્
પણ ત્યાં મારા કેટલાક દુશ્મનો વસે છે, હે દ્વિજજનો; જેમ ગૌતમએ મને કહ્યું, એથી હું અચોક્કસ છું.
તત્ર સ્મ વાચં કલ્યાણીં ધર્મકામાર્થસંહિતામ્। મયોક્તામન્યથા બ્રૂયુસ્તતસ્તે વૈ નિરર્થિકામ્
ત્યાં જો તેઓ મારા કહેલા શુભ અને ધર્મ, કામ તથા અર્થને અનુરૂપ વચનને બદલે કંઈક બીજું બોલશે, તો એમના એ વચનો વ્યર્થ જ રહેશે.
ગમિષ્યામિ મહાપ્રાજ્ઞે રોચતે મે વચસ્તવ। ગાશ્ચ મે દાસ્યતે વૈન્યઃ પ્રભૂતં ચાર્થસંચયમ્
હું જઇશ, હે મહાન વિદુષી, તારા વચનો મને ભાવ્યા છે. વૈન્ય મને ગાય અને ઘણું ધન આપશે.
એવમુક્ત્વા જગામાશુ વૈન્યયજ્ઞં મહાતપાઃ। ગત્વા ચ યજ્ઞાયતનમત્રિસ્તુષ્ટાવ તં નૃપમ્
આ રીતે કહીને મહાતપસ્વી ઝડપથી વૈન્યના યજ્ઞમાં પહોંચ્યા; અને યજ્ઞસ્થળે પહોંચી અત્રિએ એ રાજાને સ્તુતિ કરી.
વાક્યૈર્મઙ્ગલસંયુક્તૈઃ પૂજયાનોઽબ્રવીદ્વચઃ। રાજન્ધન્યસ્ત્વમીશશ્ચ ભુવિ ત્વં પ્રથમો નૃપઃ। સ્તુવન્તિ ત્વાં મુનિગણાસ્ત્વદન્યો નાસ્તિ ધર્મવિત્
શુભ વચનો સાથે પૂજા કરીને તેણે કહ્યું: 'હે રાજા, તું ધનવાન અને પ્રભુ છે; ધરતી પર તું પ્રથમ રાજા છે. ઋષિગણ તારી સ્તુતિ કરે છે; તારા સિવાય બીજું કોઈ ધર્મ જાણનાર નથી.'
તમબ્રવીદૃષિઃ ક્રુદ્ધો વચનં વૈ મહાતપાઃ
એ સમયે ઋષિ ક્રોધિત થઈને એ રાજાને કહ્યું.
મૈવમત્રે પુનર્બ્રૂયા ન તે પ્રજ્ઞા સમાહિતા। અત્ર નઃ પ્રથમો ધાતા મહેન્દ્રો વૈ પ્રજાપતિઃ
'અત્રિ, આવી વાત ફરીથી ના બોલ; તારી બુદ્ધિ સ્થિર નથી. અમામાં પ્રથમ ધાતા મહેન્દ્ર, પ્રજાપતિ છે.'
અથાત્રિરપિ રાજેન્દ્ર ગૌતમં પ્રત્યભાષત। અયમેવ વિધાતા ચ તથૈવેન્દ્રઃ પ્રજાપતિઃ। ત્વમેવ મુહ્યસે મોહાન્ન પ્રજ્ઞાનં તવાસ્તિ હ
પછી અત્રિએ પણ, હે રાજેન્દ્ર, ગૌતમને જવાબ આપ્યો: 'એજ ધાતા છે, એજ ઇન્દ્ર, એજ પ્રજાપતિ છે. તું મોહથી ભ્રમિત થયો છે; તને સાચું જ્ઞાન નથી.'
જાનામિ નાહં મુહ્યામિ ત્વંવિવક્ષુર્વિમુહ્યસે। સ્તૌષિ ત્વં દર્શનપ્રેપ્સૂ રાજાનં જનસંસદિ
'હું જાણું છું; હું ભ્રમિત નથી. તું બોલવા ઇચ્છે છે એટલે ભ્રમિત થઈ રહ્યો છે. તું લોકોની સભામાં રાજાની પ્રસન્નતા મેળવવા માટે તેની સ્તુતિ કરે છે.'
ન વેત્થ પરમં ધર્મં ન ચાસ્ત્યત્ર પ્રયોજનમ્। બાલસ્ત્વમસિ મૂઢશ્ચ વૃદ્ધઃ કેનાપિ હેતુના
'તને પરમ ધર્મનું જ્ઞાન નથી, અને અહીં કોઈ હેતુ પણ નથી. તું બાળક અને મૂર્ખ છે, ભલે કોઈ રીતે વયમાં મોટો હોય.'
વિવદન્તૌ તથા તૌ તુ મુનીનાં દ્રશને સ્થિતૌ। યે તસ્ય યજ્ઞે સંવૃત્તાસ્તેઽપૃચ્છન્ત કથં ત્વિમૌ
એ રીતે બંને વિવાદ કરતા મुनિઓની હાજરીમાં ઉભા રહ્યા; યજ્ઞમાં ભેગા થયેલા લોકોએ પૂછ્યું, 'આ બંને કોણ છે?'
પ્રવેશઃ કેન દત્તોઽયમનયોર્વૈન્યસંસદિ। ઉચ્ચૈઃ સમભિભાષન્તૌ કેન કાર્યેણ ધિષ્ઠિતૌ
'વૈન્યની સભામાં આ બંનેને કોણે પ્રવેશ આપ્યો? એ લોકો ઉંચા અવાજે અને સતત શા માટે બોલે છે?'
તતઃ પરમધર્માત્મા કાશ્યપઃ સર્વધર઼્મવિત્। વિવાદિનાવનુપ્રાપ્તૌ તાવુભૌ પ્રત્યવેદયત્
પછી પરમધર્માત્મા, સર્વધર્મ જાણનાર કાશ્યપે, એ બંને વિવાદ કરતા આવ્યા છે એ વાત સભાને જણાવી.
અથાબ્રવીત્સદસ્યાંસ્તુ ગૌતમો મુનિસત્તમાન્। આવયોર્વ્યાહૃતં પ્રશ્નં શૃણુત દ્વિજસત્તમાઃ। વૈન્યં વિધાતેત્યાહાત્રિરત્ર નૌ સંશયો મહાન્
પછી ગૌતમ, શ્રેષ્ઠ મુનિ, સભ્યોને કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજજનો, અમારી વચ્ચે થયેલો પ્રશ્ન સાંભળો. અત્રિ કહે છે કે વૈન્ય ધાતા છે; અહીં અમારો મોટો સંશય છે.'
તતસ્તુ ગૌતમેનોક્તં વાક્યં વૈન્યસ્ય સંસદિ'। શ્રુત્વૈવ તુ મહાત્માનો મુનયોઽભ્યદ્રવન્દુતમ્
પછી ગૌતમએ વૈન્યની સભામાં આ વચન કહ્યા ત્યારે મહાન મુનિઓએ સાંભળતાં જ દૂત પાસે દોડી ગયા.
સનત્કુમારં ધર્મજ્ઞં સંશયચ્છેદનાય વૈ। `પપ્રચ્છુઃ પ્રણતાઃ સર્વે બ્રહ્માણમિવ સોમપાઃ
બધાએ ધર્મજ્ઞ સનત્કુમારને સંશય દૂર કરવા માટે નમન કરીને પૂછ્યું, જેમ સોમપાન કરનાર બ્રહ્માને પૂછે છે.
સ ચ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા યથાતત્ત્વં મહાતપાઃ। પ્રત્યુવાચાથ તાનેવં ધર્માર્થસહિતં વચઃ
અને મહાતપસ્વીએ એમના વચનો સાંભળી, તેમને ધર્મ અને હિતથી ભરપૂર જવાબ આપ્યો.
બ્રહ્મ ક્ષત્રેણ સહિતં ક્ષત્રં ચ બ્રહ્મણા સહ। સંયુક્તૌ દહતઃ શત્રૂન્વનાનીવાગ્નિમારુતૌ
બ્રહ્મ અને ક્ષત્રિય સાથે, અને ક્ષત્રિય પણ બ્રહ્મ સાથે જોડાય છે; બંને મળીને, જેમ જંગલમાં અગ્નિ અને પવન દુશ્મનોને ભસ્મ કરે છે, તેમ દુશ્મનોને નાશ કરે છે.
રાજા વૈ પ્રથિતો ધર્મઃ પ્રજાનાં પતિરેવ ચ। સ એવ શક્રઃ શુક્રશ્ચ સ ધાતા ચ બૃહસ્પતિઃ
રાજા તો સાચો ધર્મ કહેવાય છે, અને પ્રજાનો માલિક પણ એ જ છે. એ જ ઈન્દ્ર છે, એ જ શુક્ર છે, એ જ ધાતા છે અને એ જ બૃહસ્પતિ છે.
પ્રજાપતિર્વિરાટ્ સમ્રાટ્ ક્ષત્રિયો ભૂપતિર્નૃપઃ। ય એભિઃ સ્તૂયતે શબ્દૈઃ કસ્તં નાર્ચિતુમર્હતિ
એ પ્રજાપતિ છે, વિશ્વનો મહારાજા છે, સમ્રાટ છે, ક્ષત્રિય છે, ધરતીનો સ્વામી છે, રાજા છે; જેનું આ બધા નામોથી વખાણ થાય છે, એનું પૂજન કોણ ન કરે?
પુરાયોનિર્યુધાજિચ્ચ અભીષ્ટાનચિતો ભવઃ। સ્વર્ણેતા સહજિદ્બભ્રુરિતિ રાજાઽભિધીયતે। સત્યયોનિઃ પુરાવિચ્ચ સત્યધર્મપ્રવર્તકઃ
એ રાજાને પ્રાચીન મૂળ, યુદ્ધમાં જીતનાર, ઈચ્છા પૂરી કરનાર, સન્માન પામનાર, સુવર્ણ જેવા તેજવાળું, જન્મથી શક્તિશાળી, પીળો-તપકું કહેવાય છે. એ સાચા મૂળવાળો, પ્રાચીન અને સાચા ધર્મનો પ્રવર્તક છે.
અધર્માદૃષયો ભીતા બલં ક્ષત્રે સમાદધન્। `તસ્માદ્ધિ બ્રહ્મણા ક્ષત્રં ક્ષત્રેણ બ્રહ્મ ચાવ્યયમ્
અધર્મથી ડરીને ઋષિોએ શક્તિ ક્ષત્રિયામાં સ્થાપી. તેથી બ્રહ્મા ક્ષત્રિય પર આધાર રાખે છે, અને ક્ષત્રિય અવિનાશી બ્રહ્મા પર આધાર રાખે છે.
આદિત્યો દિવિ દેવેષુ તમો નુદતિ તેજસા। તથૈવ નૃપતિર્ભૂમાવધર્માન્નુદતે ભૃશમ્
જેમ આકાશમાં દેવોમાંથી સૂર્ય પોતાનું તેજથી અંધકાર દૂર કરે છે, તેમ ધરતી પર રાજા અધર્મને જોરથી દૂર કરે છે.
તતો રાજ્ઞઃ પ્રધાનત્વં શાસ્ત્રપ્રામાણ્યદર્શનાત્। ઉત્તરઃ સિદ્ધ્યતે પક્ષો યેન રાજેતિ ભાષિતમ્
શાસ્ત્રના પ્રમાણથી રાજાનો મહત્ત્વ સ્થાપિત થાય છે; 'રાજા' જે કહે છે એથી ઉત્તમ પક્ષ સાબિત થાય છે.
તતઃ સ રાજા સંહૃષ્ટઃ સિદ્ધે પક્ષે મહામનાઃ। તમત્રિમબ્રવીત્પ્રીતઃ પૂર્વં યેનાભિસંસ્તુતઃ
પછી એ રાજા, પોતાનો પક્ષ જીત્યો હોવાથી, આનંદિત અને મહાન મનવાળો, જે પહેલા એને વખાણ્યો હતો એ અત્રિને ખુશીથી કહ્યું.
યસ્માત્પૂર્વં મનુષ્યેષુ જ્યાયાંસં મામિહાબ્રવીઃ। સર્વદેવૈશ્ચ વિપ્રર્ષે સંમિતં શ્રેષ્ઠમેવ ચ
કારણ કે તું, મનુષ્યોમાં, પહેલાં મને શ્રેષ્ઠ કહ્યો છે અને બધા દેવો અને તું, બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, મને શ્રેષ્ઠ માન્યા છે,
તસ્માત્તેઽહંપ્રદાસ્યામિ વિવિધં વસુ ભૂરિ ચ। દાસીસહસ્રં શ્યામાનાં સુવસ્ત્રાણામલકૃતમ્
એટલે હું તને ઘણું અને વિવિધ ધન આપીશ: હજાર કાળી દાસીઓ, સુંદર વસ્ત્રો પહેરેલી અને શણગારેલી.
દશકોટીર્હિરણ્યસ્ય રુક્મભારાંસ્તથા દશ। એતદ્દદામિ વિપ્રર્ષે સર્વજ્ઞસ્ત્વં મતો હિ મે
હિરાના દસ કરોડ અને દસ ભર દસ દસ રુકમ પણ હું તને આપું છું, હે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, કેમ કે હું તને સર્વજ્ઞ માનું છું.
તદત્રિનર્ન્યાયતઃ સર્વં પ્રતિગૃહ્યાભિસત્કૃતઃ। પ્રત્યુજ્જગામ તેજસ્વી ગૃહાનેવ મહાતપાઃ
પછી અત્રિએ એ બધું યોગ્ય રીતે અને સન્માનથી સ્વીકારી, તેજસ્વી અને મહાન તપસ્વી પોતાના ઘરમાં પાછા ગયા.
પ્રદાય ચ ધનં પ્રીતઃ પુત્રેભ્યઃ પ્રયતાત્મવાન્। તતઃ સમભિસંધાય વનમેવાન્વપદ્યત
એણે આનંદથી એ ધન પોતાના પુત્રોને આપી, મન શુદ્ધ કરીને પછી વનમાં જવાનો નિશ્ચય કર્યો.