એતદ્વૈ લેશમાત્રં વઃ સમાખ્યાતં વિમત્સરાઃ। ગચ્છધ્વં સહિતાઃ સર્વે ન પાપાદ્ભયમસ્તિ વઃ
હું તમને ઈર્ષ્યા વગર માત્ર થોડું જ સમજાવ્યું છે. હવે તમે બધા સાથે જાઓ, પાપનો ડર તમારે નથી.
એવમસ્ત્વિતિ તે સર્વે પ્રતિપૂજ્ય મહામુનિમ્। સ્વદેશમગમન્હૃષ્ટા રાજાનો ભરતર્ષભ
તેમણે 'એવું જ હોય' કહીને મહામુનિનું સન્માન કર્યું અને આનંદથી પોતાના દેશે પાછા ગયા, હે ભરતવંશી.
ભૂય એવ તુ માહાત્મ્યં બ્રાહ્મણઆનાં નિબોધ મે। વૈન્યો નામેહ રાજર્ષિરશ્વમેધાય દીક્ષિતઃ
હવે ફરીથી બ્રાહ્મણોના મહિમા વિશે સાંભળો. અહીં એક રાજર્ષિ વૈન્ય નામે હતા, જે અશ્વમેધ યજ્ઞ માટે દિક્ષિત થયા હતા.
તમત્રિર્ગન્તુમારેબે વિત્તાર્થમિતિ નઃ શ્રુતમ્। ભૂયોઽર્થં નાનુરુધ્યત્સ ધર્મવ્યક્તિનિદર્શનાત્
અત્રિએ ધન માટે તેમના પાસે જવાનું મન કર્યું હતું, એવું અમને સાંભળ્યું છે. પણ ધર્મની સ્પષ્ટતા જોઈને તેણે વધુ માંગ કરવાનું ટાળ્યું.
સ વિચિન્ત્ય મહાતેજા વનમેવાન્વરોચયત્। ધર્મપત્નીં સમાહૂય પુત્રાંશ્ચેદમુવાચ હ
વિચાર કરીને, મહાશક્તિશાળી એ વન જવાનું પસંદ કર્યું, અને પોતાની ધર્મપત્ની અને પુત્રોને બોલાવીને એમ કહ્યું.
પ્રાપ્સ્યામઃ ફલમત્યન્તં બહુલં નિરુપદ્રવમ્। અરણ્યગમનં ક્ષિપ્રં રોચતાં વો ગુણાધિકમ્
અમે ઘણું અને નિરાંતિથી ફળ મેળવશું. વન જવાનું, જે ગુણોથી ભરપૂર છે, તમને વહેલું જ ગમવું જોઈએ.
તં ભાર્યા પ્રત્યુવાચાથ ધનમેવાનુરુન્ધતી। વૈન્યં ગત્વા મહાત્માનમર્થયસ્વ ધનં બહુઃ
પછી પત્નીએ માત્ર ધન ઈચ્છીને કહ્યું: 'વૈન્ય મહાત્મા પાસે જાઓ અને વધુ ધન માંગો.'
સ તે દાસ્યતિ રાજર્ષિર્યજમાનોઽર્થિને ધનમ્। તત આદાય વિપ્રર્ષે પ્રતિગૃહ્ય ધનં બહુ
એ રાજર્ષિ, યજ્ઞકર્તા, માંગનારને ધન આપશે. પછી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, ઘણું ધન મેળવીને,
ભૃત્યાન્સુતાન્સંવિભજ્ય તતો વ્રજ યથેપ્સિતમ્। એષ વૈ પરમો ધર્મો ધર્મવિદ્ભિરુદાહૃતઃ
સેવકો અને પુત્રોમાં વહેંચી, પછી મનગમતું કરો. એ જ શ્રેષ્ઠ ધર્મ છે, ધર્મ જાણનારોએ એમ જ કહ્યું છે.
કથિતો મે મહાભાગે ગૌતમેન મહાત્મના। વૈન્યો ધર્માર્થસંયુક્તઃ સત્યવ્રતસમન્વિતઃ
મહાન આત્મા ગૌતમ દ્વારા મને આ વાત કહેવામાં આવી હતી, હે મહાભાગ્યવંતી; વૈન્ય ધર્મ અને ધનથી યુક્ત, સત્યવ્રત ધરાવતા હતા.
કિંત્વસ્તિ તત્ર દ્વેષ્ટારો નિવસન્તિ હિ મે દ્વિજાઃ। યથા મે ગૌતમઃ પ્રાહ તતો ન વ્યવસામ્યહમ્
પણ ત્યાં મારા કેટલાક દુશ્મનો વસે છે, હે દ્વિજજનો; જેમ ગૌતમએ મને કહ્યું, એથી હું અચોક્કસ છું.
તત્ર સ્મ વાચં કલ્યાણીં ધર્મકામાર્થસંહિતામ્। મયોક્તામન્યથા બ્રૂયુસ્તતસ્તે વૈ નિરર્થિકામ્
ત્યાં જો તેઓ મારા કહેલા શુભ અને ધર્મ, કામ તથા અર્થને અનુરૂપ વચનને બદલે કંઈક બીજું બોલશે, તો એમના એ વચનો વ્યર્થ જ રહેશે.
ગમિષ્યામિ મહાપ્રાજ્ઞે રોચતે મે વચસ્તવ। ગાશ્ચ મે દાસ્યતે વૈન્યઃ પ્રભૂતં ચાર્થસંચયમ્
હું જઇશ, હે મહાન વિદુષી, તારા વચનો મને ભાવ્યા છે. વૈન્ય મને ગાય અને ઘણું ધન આપશે.
એવમુક્ત્વા જગામાશુ વૈન્યયજ્ઞં મહાતપાઃ। ગત્વા ચ યજ્ઞાયતનમત્રિસ્તુષ્ટાવ તં નૃપમ્
આ રીતે કહીને મહાતપસ્વી ઝડપથી વૈન્યના યજ્ઞમાં પહોંચ્યા; અને યજ્ઞસ્થળે પહોંચી અત્રિએ એ રાજાને સ્તુતિ કરી.
વાક્યૈર્મઙ્ગલસંયુક્તૈઃ પૂજયાનોઽબ્રવીદ્વચઃ। રાજન્ધન્યસ્ત્વમીશશ્ચ ભુવિ ત્વં પ્રથમો નૃપઃ। સ્તુવન્તિ ત્વાં મુનિગણાસ્ત્વદન્યો નાસ્તિ ધર્મવિત્
શુભ વચનો સાથે પૂજા કરીને તેણે કહ્યું: 'હે રાજા, તું ધનવાન અને પ્રભુ છે; ધરતી પર તું પ્રથમ રાજા છે. ઋષિગણ તારી સ્તુતિ કરે છે; તારા સિવાય બીજું કોઈ ધર્મ જાણનાર નથી.'
તમબ્રવીદૃષિઃ ક્રુદ્ધો વચનં વૈ મહાતપાઃ
એ સમયે ઋષિ ક્રોધિત થઈને એ રાજાને કહ્યું.
મૈવમત્રે પુનર્બ્રૂયા ન તે પ્રજ્ઞા સમાહિતા। અત્ર નઃ પ્રથમો ધાતા મહેન્દ્રો વૈ પ્રજાપતિઃ
'અત્રિ, આવી વાત ફરીથી ના બોલ; તારી બુદ્ધિ સ્થિર નથી. અમામાં પ્રથમ ધાતા મહેન્દ્ર, પ્રજાપતિ છે.'
અથાત્રિરપિ રાજેન્દ્ર ગૌતમં પ્રત્યભાષત। અયમેવ વિધાતા ચ તથૈવેન્દ્રઃ પ્રજાપતિઃ। ત્વમેવ મુહ્યસે મોહાન્ન પ્રજ્ઞાનં તવાસ્તિ હ
પછી અત્રિએ પણ, હે રાજેન્દ્ર, ગૌતમને જવાબ આપ્યો: 'એજ ધાતા છે, એજ ઇન્દ્ર, એજ પ્રજાપતિ છે. તું મોહથી ભ્રમિત થયો છે; તને સાચું જ્ઞાન નથી.'
જાનામિ નાહં મુહ્યામિ ત્વંવિવક્ષુર્વિમુહ્યસે। સ્તૌષિ ત્વં દર્શનપ્રેપ્સૂ રાજાનં જનસંસદિ
'હું જાણું છું; હું ભ્રમિત નથી. તું બોલવા ઇચ્છે છે એટલે ભ્રમિત થઈ રહ્યો છે. તું લોકોની સભામાં રાજાની પ્રસન્નતા મેળવવા માટે તેની સ્તુતિ કરે છે.'
ન વેત્થ પરમં ધર્મં ન ચાસ્ત્યત્ર પ્રયોજનમ્। બાલસ્ત્વમસિ મૂઢશ્ચ વૃદ્ધઃ કેનાપિ હેતુના
'તને પરમ ધર્મનું જ્ઞાન નથી, અને અહીં કોઈ હેતુ પણ નથી. તું બાળક અને મૂર્ખ છે, ભલે કોઈ રીતે વયમાં મોટો હોય.'
વિવદન્તૌ તથા તૌ તુ મુનીનાં દ્રશને સ્થિતૌ। યે તસ્ય યજ્ઞે સંવૃત્તાસ્તેઽપૃચ્છન્ત કથં ત્વિમૌ
એ રીતે બંને વિવાદ કરતા મुनિઓની હાજરીમાં ઉભા રહ્યા; યજ્ઞમાં ભેગા થયેલા લોકોએ પૂછ્યું, 'આ બંને કોણ છે?'
પ્રવેશઃ કેન દત્તોઽયમનયોર્વૈન્યસંસદિ। ઉચ્ચૈઃ સમભિભાષન્તૌ કેન કાર્યેણ ધિષ્ઠિતૌ
'વૈન્યની સભામાં આ બંનેને કોણે પ્રવેશ આપ્યો? એ લોકો ઉંચા અવાજે અને સતત શા માટે બોલે છે?'
તતઃ પરમધર્માત્મા કાશ્યપઃ સર્વધર઼્મવિત્। વિવાદિનાવનુપ્રાપ્તૌ તાવુભૌ પ્રત્યવેદયત્
પછી પરમધર્માત્મા, સર્વધર્મ જાણનાર કાશ્યપે, એ બંને વિવાદ કરતા આવ્યા છે એ વાત સભાને જણાવી.
અથાબ્રવીત્સદસ્યાંસ્તુ ગૌતમો મુનિસત્તમાન્। આવયોર્વ્યાહૃતં પ્રશ્નં શૃણુત દ્વિજસત્તમાઃ। વૈન્યં વિધાતેત્યાહાત્રિરત્ર નૌ સંશયો મહાન્
પછી ગૌતમ, શ્રેષ્ઠ મુનિ, સભ્યોને કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજજનો, અમારી વચ્ચે થયેલો પ્રશ્ન સાંભળો. અત્રિ કહે છે કે વૈન્ય ધાતા છે; અહીં અમારો મોટો સંશય છે.'
તતસ્તુ ગૌતમેનોક્તં વાક્યં વૈન્યસ્ય સંસદિ'। શ્રુત્વૈવ તુ મહાત્માનો મુનયોઽભ્યદ્રવન્દુતમ્
પછી ગૌતમએ વૈન્યની સભામાં આ વચન કહ્યા ત્યારે મહાન મુનિઓએ સાંભળતાં જ દૂત પાસે દોડી ગયા.
સનત્કુમારં ધર્મજ્ઞં સંશયચ્છેદનાય વૈ। `પપ્રચ્છુઃ પ્રણતાઃ સર્વે બ્રહ્માણમિવ સોમપાઃ
બધાએ ધર્મજ્ઞ સનત્કુમારને સંશય દૂર કરવા માટે નમન કરીને પૂછ્યું, જેમ સોમપાન કરનાર બ્રહ્માને પૂછે છે.
સ ચ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા યથાતત્ત્વં મહાતપાઃ। પ્રત્યુવાચાથ તાનેવં ધર્માર્થસહિતં વચઃ
અને મહાતપસ્વીએ એમના વચનો સાંભળી, તેમને ધર્મ અને હિતથી ભરપૂર જવાબ આપ્યો.
બ્રહ્મ ક્ષત્રેણ સહિતં ક્ષત્રં ચ બ્રહ્મણા સહ। સંયુક્તૌ દહતઃ શત્રૂન્વનાનીવાગ્નિમારુતૌ
બ્રહ્મ અને ક્ષત્રિય સાથે, અને ક્ષત્રિય પણ બ્રહ્મ સાથે જોડાય છે; બંને મળીને, જેમ જંગલમાં અગ્નિ અને પવન દુશ્મનોને ભસ્મ કરે છે, તેમ દુશ્મનોને નાશ કરે છે.
રાજા વૈ પ્રથિતો ધર્મઃ પ્રજાનાં પતિરેવ ચ। સ એવ શક્રઃ શુક્રશ્ચ સ ધાતા ચ બૃહસ્પતિઃ
રાજા તો સાચો ધર્મ કહેવાય છે, અને પ્રજાનો માલિક પણ એ જ છે. એ જ ઈન્દ્ર છે, એ જ શુક્ર છે, એ જ ધાતા છે અને એ જ બૃહસ્પતિ છે.
પ્રજાપતિર્વિરાટ્ સમ્રાટ્ ક્ષત્રિયો ભૂપતિર્નૃપઃ। ય એભિઃ સ્તૂયતે શબ્દૈઃ કસ્તં નાર્ચિતુમર્હતિ
એ પ્રજાપતિ છે, વિશ્વનો મહારાજા છે, સમ્રાટ છે, ક્ષત્રિય છે, ધરતીનો સ્વામી છે, રાજા છે; જેનું આ બધા નામોથી વખાણ થાય છે, એનું પૂજન કોણ ન કરે?