કૃતાન્તવિધિસંયુક્તઃ સ જન્તુર્લક્ષણૈઃ શુભૈઃ। અશુભૈર્વા નિરાદાનો લક્ષ્યતે જ્ઞાનદૃષ્ટિભિઃ
મૃત્યુના નિયમ સાથે જોડાયેલો એ જીવ, શુભ કે અશુભ લક્ષણો ધરાવતો છે, અને જ્ઞાનીઓ તેને ઓળખી શકે છે અને એ પ્રમાણે સ્વીકાર કરે છે.
એષા તાવદબુદ્ધીનાં ગતિરુક્તા યુધિષ્ઠિર। અતઃ પરં જ્ઞાનવતાં નિબોધ ગતિમુત્તમામ્
હે યુધિષ્ઠિર, આ તો અજ્ઞાનીઓ માટેની ગતિ કહી; હવે જ્ઞાનીઓ માટેની શ્રેષ્ઠ ગતિ સાંભળો.
મનુષ્યાસ્તપ્તતપસઃ સર્વાગમપરાયણાઃ। સ્થિરવ્રતાઃ સત્યપરા ગુરુશુશ્રૂષણે રતાઃ
જે લોકો કઠોર તપમાં તત્પર છે, બધા શાસ્ત્રોનું પાલન કરે છે, વ્રતમાં અડગ છે, સત્યપ્રેમી છે અને ગુરુની સેવા કરવાનું ગમાવે છે,
સુશીલાઃ શુક્લજાતીયાઃ ક્ષાન્તા દાન્તાઃ સુતેજસઃ। શુચિયોન્યન્તરગતાઃ પ્રાયશઃ શુભલક્ષણાઃ
જે સારા સ્વભાવના, શુદ્ધ વંશમાં જન્મેલા, ધીરજવાળા, ઇન્દ્રિયજિત, તેજસ્વી, શુદ્ધ યોનિમાં જન્મેલા અને શુભ લક્ષણ ધરાવતા હોય છે,
જિતેનદ્રિયત્વાદ્વશિનઃ સત્કૃત્યાન્મન્દરાગિણઃ। અલ્પાબાધપરિત્રાસા ભવન્તિ નિરુપદ્રવાઃ
જે આસક્તિ પર વિજય મેળવવાથી ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખે છે, બીજાનું સન્માન કરે છે, વધારે રાગથી મુક્ત છે, ઓછા દુઃખ અને ભયથી પર છે અને નિરાંતિથી જીવે છે,
ચ્યવન્તં જાયમાનં ચ ગર્ભસ્યં ચૈવ સર્વશઃ। સ્વમાત્માનં પરં ચૈવ બુધ્યન્તે જ્ઞાનચક્ષુષઃ
જેઓ જ્ઞાનની દૃષ્ટિ ધરાવે છે, તેઓ જન્મ, મૃત્યુ અને ગર્ભમાં રહેલા અવસ્થાઓને, પોતાનાં અને બીજાનાં, બધાં રીતે જાણી શકે છે.
ઋષયસ્તે મહાત્માનઃ પ્રત્યક્ષાગમબુદ્ધયઃ। કર્મભૂમિમિમાં પ્રાપ્ય પુનર્યાન્તિ સુરાલયમ્। `કૃત્વા શુભાનિ કર્માણિ જ્ઞાનેન ભરતર્ષભ
એ મહાન આત્માવાળા ઋષિઓ, જેઓનું જ્ઞાન અનુભવ અને શાસ્ત્ર પર આધારિત છે, આ કર્મભૂમિમાં આવીને, જ્ઞાનથી સારા કર્મો કરીને, ફરી દેવલોકમાં પાછા જાય છે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
કિંચિદ્દૈવાદ્ધઠાત્કિંચિત્કિંચિદેવ સ્વકર્મભિઃ। પ્રાપ્નુવન્તિ નરા રાજન્મા તેઽસ્ત્વન્યાવિચારણા
કેટલાકને દૈવી કૃપાથી, કેટલાકને મહેનતથી અને કેટલાકને પોતાના કર્મોથી ફળ મળે છે; હે રાજા, લોકો એમ જ પામે છે, બીજું વિચારો નહીં.
ઇમામત્રોપમાં ચાપિ નિબોધ વદતાંવર। મનુષ્યલોકે યચ્છ્રેયઃ પરંમન્યે યુધિષ્ઠિર
હવે, હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, આ ઉપમા પણ સાંભળો; માનવલોકમાં જે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, તેને કેટલાક સર્વોચ્ચ માને છે, હે યુધિષ્ઠિર.
ઇહૈવૈકસ્ય નામુત્ર અમુત્રૈકસ્ય નો ઇહ। ઇહ ચામુત્ર ચૈકસ્ નામુત્રૈકસ્ય નો ઇહ
કેટલાક માટે ફક્ત આ લોક છે, પરલોક નથી; કેટલાક માટે ફક્ત પરલોક છે, આ લોક નથી; કેટલાક માટે બંને છે; અને કેટલાક માટે ક્યાંય નથી.
ધનાનિ યેષાં વિપુલાનિ સન્તિ નિત્યંરમન્તે સુવિભૂષિતાઙ્ગાઃ। તેષામયં શત્રુવરઘ્નલોકો નાસૌ સદા ગ્રામ્યસુખે રતાનામ્
જેઓ પાસે ઘણું ધન છે, હંમેશા આનંદમાં રહે છે, સુંદર આભૂષણોથી શોભાયમાન છે—એમના માટે આ લોક દુશ્મનોને નાશ કરનાર છે; પણ જે લોકો હંમેશા ઇન્દ્રિયસુખમાં જ તત્પર છે, એમના માટે એવું નથી.
યે યોગયુક્તાસ્તપસિ પ્રસક્તાઃ સ્વાધ્યાયશીલા જરયન્તિ દેહાન્। જિતેન્દ્રિયા ભૂતહિતે નિવિષ્ટા સ્તેષામસૌ નાયમરિઘ્નલોકઃ
જે લોકો યોગમાં જોડાયેલા છે, તપમાં તત્પર છે, સ્વાધ્યાય કરે છે અને શરીરને ક્ષીણ કરે છે, ઇન્દ્રિયજિત છે અને સર્વજીવોના હિતમાં સ્થિર છે—એમના માટે એ લોક નથી, આ દુશ્મનનાશક લોક એમના માટે નથી.
યે ધર્મમેવ પ્રથમં ચરન્તિ ધર્મેણ લબ્ધ્વા ચ ધનાનિ કાલે। દારાનવાપ્ય ક્રતુભિર્યજન્તે તેષામયં ચૈવ પરશ્ચ લોકઃ
જે લોકો પહેલાં ધર્મનું પાલન કરે છે, પછી સમયસર ધર્મથી ધન મેળવે છે, પત્ની મેળવે છે અને યજ્ઞ કરે છે—એમના માટે આ લોક અને પરલોક બંને છે.
યે નૈવ વિદ્યાં ન તપો ન દાનં ન ચાપિ મૂઢાઃ પ્રજને યતન્તે। ન ચાપિગચ્છન્તિ શુભાન્યભાગ્યા- સ્તેષામયં ચૈવ પરશ્ચ નાસ્તિ
જે લોકો ન તો વિદ્યા, ન તો તપ, ન તો દાન કરે છે, ન તો લોકોમાં મહેનત કરે છે, અને દુર્ભાગ્યને કારણે શુભ ફળ પામતા નથી—એમના માટે આ લોક પણ નથી અને પરલોક પણ નથી.
સર્વે ભવન્તસ્ત્વતિવીર્યસત્વા દિવ્યૌજસઃ સંહનનોપપન્નાઃ। લોકાદમુષ્માદવનિં પ્રપન્નાઃ સ્વધીતવિદ્યાઃ સુરકાર્યહેતોઃ
તમામે તમે અતિશય શક્તિ અને મનોબળ ધરાવો છો, દિવ્ય તેજ અને મજબૂત દેહથી યુક્ત છો; તમે અન્ય લોકોથી પૃથ્વી પર આવ્યા છો, જ્ઞાન અને વિધિમાં નિપુણ છો, દેવોના કાર્ય માટે.
કૃત્વૈવ કર્માણઇ મહાન્તિ શૂરા- સ્તપોદમાચારવિહારશીલાઃ। દેવાનૃષીન્પ્રેતગતાંસચ્ સર્વા- ન્સંતર્પયિત્વા વિધિના પરેણ
તમે મહાન કાર્યો કર્યા છે, તમે તપ, દાન અને સારા વર્તન માટે સમર્પિત છો; તમે શ્રેષ્ઠ વિધિથી દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃઓને સંતોષ્યા છે.
સ્વર્ગં પરં પુણ્યકૃતાં નિવાસં ક્રમેણ સંપ્રાપ્સ્યથ કર્મભિઃ સ્વૈઃ। માભૂદ્વિશઙ્કા તવ કૌરવેન્દ્ર દૃષ્ટ્વાઽઽત્મનઃ ક્લેશમિમં સુખાર્થમ્
તમારા પોતાના કર્મથી, તમે ક્રમશઃ શ્રેષ્ઠ સ્વર્ગ, પુણ્યવાળાઓનું નિવાસ, પ્રાપ્ત કરશો; હે કુરુઓના રાજા, સુખ માટે જે કષ્ટ સહન કરો છો તેને જોઈને તને કોઈ શંકા ન રહે.
માર્કણ્ડેયં મહાત્માનમૂચુઃ પાણ્ડુસુતાસ્તદા। માહાત્મ્યં દ્વિજમુખ્યાનાં શ્રોતુમિચ્છામ કથ્યતામ્
તે સમયે પાંડુપુત્રોએ મહાત્મા માર્કંડેયને કહ્યું: 'અમે દ્વિજ શ્રેષ્ઠોના મહાત્મ્ય વિશે સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ, કૃપા કરીને અમને કહો.'
એવમુક્તઃ સ ભગવાન્માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ। ઉવાચ સુમહાતેજાઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ
આ રીતે પૂછ્યા પછી, મહાતપસ્વી, તેજસ્વી અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં પારંગત ભગવાન માર્કંડેયે બોલ્યા.
હેહયાનાં કુલકરો રાજા પરપુરંજયઃ। કુમારો રૂપસંપનનો મૃગયાં વ્યચરદ્બલી
હેહય વંશના સ્થાપક, શત્રુઓના શહેરો જીતનાર રાજા, સુંદર અને શક્તિશાળી યુવાન, એક વખત શિકાર માટે જંગલમાં ફરતો હતો.
ચરમાણસ્તુ સોઽરણ્યે તૃણવીરુત્સમાવૃતે। કૃષ્ણાજિનોત્તરાસઙ્ગં દદર્શ મુનિમન્તિકે
જંગલમાં ઘાસ અને ઝાડથી ઘેરાયેલા સ્થળે ફરતા, તેણે પોતાના નજીક કાળિયાં મૃગચર્મ પહેરેલા મુનિને જોયા.
સ તેન હિંસિતોઽરણ્યે મન્યમાનેન વૈ મૃગમ્। વ્યથિતઃ કર્મ તત્કૃત્વા શોકોપહતચેતનઃ
ત્યાં, તેને મૃગ સમજીને, તેણે જંગલમાં મુનિને ઇજા પહોંચાડી; એ કાર્ય કર્યા પછી, દુઃખથી તેની ચિત્ત શોકથી ઘેરાઈ ગઈ.
જગામ હેહયાનાં વૈ સકાશં પ્રથિતાત્મનામ્। રાજ્ઞાં રાજીવનેત્રોસૌ કુમારઃ પૃથિવીપતે
લોટસ જેવા નેત્રો ધરાવતો એ યુવાન, હેહય વંશના પ્રસિદ્ધ રાજાઓ પાસે, હે પૃથ્વીના સ્વામી, ગયો.
તેષાં ચ તદ્યથાવૃત્તં કથયામાસ વૈ તદા। `સ કુમારો મહીપાલો હેહયાનાં મહીભૃતામ્
પછી, એ યુવાન, હેહય વંશના રાજાઓમાં પૃથ્વીપતિ, તેમને જે બન્યું તે બધું સાચું કહી સંભળાવ્યું.
તં ચાપિ હિંસિતં તાત મુનિં મૂલફલાશિનમ્। શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા ચ તે તત્ર બભૂવુર્દીનમાનસાઃ
મૂળ અને ફળ ખાઈ જીવન જીવતા મુનિને ઇજા પહોંચાડી હોવાનું સાંભળીને અને જોઈને, તેઓ બધા દુઃખી મનવાળા બન્યા.
કસ્યાયમિતિ તે સર્વે માર્ગમાણાસ્તતસ્તતઃ। જગ્મુશ્ચારિષ્ટનામ્નોઽથ તાર્ક્ષ્યસ્યાશ્રમમઞ્જસા
આ બધાં, એ કોણ છે તે શોધતા, અહીં-ત્યાં શોધતા, પછી સીધા તાર્ક્ષ્ય નામના અરિષ્ટના આશ્રમમાં ગયા.
તેઽભિવાદ્ય મહાત્માનં તં મુનિં સંશિતવ્રતમ્। તસ્થુઃ સર્વે સ તુ મુનિસ્તેષાં પૂજામથાહરત્
તેઓ એ મહાત્મા, નિશ્ચયવ્રત મુનિને વંદન કરી, આગળ ઊભા રહ્યા; અને એ મુનિએ તેમને આદર આપ્યો.
તે તમૂચુર્મહાત્માનં ન વયં સક્રિયાં મુને। ત્વત્તોઽર્હાઃ કર્મદોષેણ બ્રાહ્મણો હિંસિતો હિ નઃ
તેમણે એ મહાત્મા મુનિને કહ્યું: 'હે મુનિ, અમે તમારી વિધિ માટે યોગ્ય નથી, કેમ કે અમારા કર્મની ભૂલથી બ્રાહ્મણને ઇજા પહોંચી છે.'
તાનબ્રવીત્સ વિપ્રર્ષિઃ કથં વો બ્રાહ્મણો હતઃ। ક્વ ચાસૌ બ્રૂત સહિતાઃ પશ્યધ્વં મે રતપોબલમ્
એ બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ મુનિએ તેમને કહ્યું: 'તમે બ્રાહ્મણને કેવી રીતે માર્યા? એ ક્યાં છે? બધા મળીને કહો અને મારા તપના બળને જુઓ.'
તે તુ તત્સર્વમખિલમાખ્યાયાસ્મૈ યથાતથમ્। નાપશ્યંસ્તમૃષિં તત્ર ગતાસું તે સમાગતાઃ
તેમણે પછી બધું જ સાચું-સાચું કહી સંભળાવ્યું; પણ ત્યાં ભેગા થયા ત્યારે, એ ઋષિ દેખાયા નહીં, કેમ કે તેમનું જીવન પૂર્ણ થયું હતું.