અહો બુદ્ધિમતાંશ્રેષ્ઠ શુભા બુદ્ધિરિયં તવ। વિદિતં વેદિતવ્યં તે કસ્માન્નહુષ પૃચ્છસિ
અરે, હે બુદ્ધિશાળી, તારી બુદ્ધિ ખરેખર શુભ છે; તને જે જાણવું હતું તે બધું જાણી લીધું છે—તો પછી, હે નાહુષ, તું મને શા માટે પૂછે છે?
સર્વજ્ઞં ત્વાં કથં મોહ આવિશત્સ્વર્ગવાસિનમ્। એવમદ્ભુતકર્માણમિતિ મે સંશયો મહાન્
તમે તો સર્વજ્ઞ છો, સ્વર્ગમાં વસો છો અને અદ્ભુત કાર્યો કરો છો—તો પણ તમને મોહ કેવી રીતે ઘેરી શકે? આ જ મારી મોટી શંકા છે.
સુપ્રજ્ઞમપિ ચેચ્છૂરમૃદ્ધિર્મોહયતે નરમ્। વર્તમાનઃ સુખે સર્વો નાવૈતીતિ મતિર્મમ
બહુ બુદ્ધિશાળી અને શૂરવીર માણસ પણ વૈભવથી મોહિત થઈ શકે છે; સુખમાં રહીએ ત્યારે કોઈને એનું સાચું જ્ઞાન થતું નથી—મારી એવી માન्यता છે.
સોહમૈશ્વર્યમોહેન મદાવિષ્ટો યુધિષ્ઠિર। પતિતઃ પ્રતિસંબુદ્ધસ્ત્વાં તુ સંબોધયામ્યહમ્
હે યુધિષ્ઠિર, હું વૈભવના અભિમાનથી મોહિત થઈ ગયો હતો; પડી ગયો પછી હવે જાગી ગયો છું અને તને પણ જાગૃત કરું છું.
કૃતંકાર્યં મહારાજ ત્વયા મમ પરંતપ। ક્ષીણઃ શાપ સુકૃચ્છ્રો મે ત્વયા સંભાષ્ય સાધુના
હે મહારાજ, તું મારા માટે શ્રેષ્ઠ કાર્ય પૂરું કર્યું છે, દુશ્મનોને હરાવનાર; તારી સાથે વાત કરી, મારા પર પડેલો ભારે શાપ હવે ટળી ગયો છે.
અહં હિ દિવિ દિવ્યેન વિમાનન ચરન્પુરા। અભિમાનેન મત્તઃ સન્કંચિન્નાન્યમચિન્તયમ્
હું પહેલાં સ્વર્ગમાં દિવ્ય વિમાનમાં ફરતો હતો; અભિમાનથી મત્ત થઈને બીજું કશું વિચાર્યું જ નહોતું.
બ્રહ્મર્ષિદેઘગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ। વરં મમ પ્રયચ્છન્તિ સર્વે ત્રૈલોક્યવાસિનઃ
બધા બ્રહ્મર્ષિ, દેવ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને સાપો—અર્થાત્ ત્રણે લોકના બધા રહેવાસીઓ—મને ઇચ્છિત વર આપે છે.
ચક્ષુષા યં પ્રપશ્યામિ પ્રાણિનં પૃથિવીપતે। તસ્ય તેજો હરામ્યાશુ તદ્ધિ દૃષ્ટેર્બલં મમ
હે પૃથ્વીપતિ, હું જે પણ જીવને આંખે જોઉં, તેના તેજને તરત જ હરી લઉં—મારી દૃષ્ટિમાં એવો જ બળ હતો.
બ્રહ્મર્ષીણાં સરસ્રં હિ ઉવાહ શિબિકાં મમ। કસ મામપનયો રાજન્ભ્રંશયામાસ વૈ શ્રિયઃ
હું તો બ્રહ્મર્ષિઓની પલકી ઉઠાવી હતી, રાજન, પણ એ પલકીના બાંધથી મને બહુ વેદના થઈ અને મારી તેજસ્વિતા પણ ઓછી પડી ગઈ.
તત્ર હ્યગસ્ત્યઃ પાદેન વહન્સ્પૃષ્ટો મહામુનિઃ। અગસ્ત્યેન તતોસ્મ્યુક્તો ધ્વંસ સર્પેતિ વૈરુષા
ત્યાં મહાન ઋષિ અગસ્ત્યજીએ જ્યારે હું પલકી ઉઠાવી રહ્યો હતો ત્યારે પગથી મને સ્પર્શ કર્યો; પછી અગસ્ત્યજીએ ક્રોધથી કહ્યું: 'નાશ પામ, સાપ બની જા!'
તતસ્તસ્માદ્વિમાનાગ્ર્યાત્પ્રચ્યુતશ્ચ્યુતલક્ષણઃ। પ્રપતન્બુબુધેઽઽત્માનં વ્યાલીભૂતમધોમુખમ્
પછી હું એ ઉત્તમ વિમાનમાંથી નીચે પડ્યો, મારા શુભ લક્ષણો પણ ગુમાવી બેઠો; પડતો પડતો મને ખબર પડી કે હું હવે માથું નીચે કરીને સાપ બની ગયો છું.
અયાચં તમહં વિપ્રં શાપસ્યાન્તો ભવેદિતિ। પ્રમાદાત્સંપ્રમૂઢસ્ય ભગવન્ક્ષન્તુમર્હસિ
હું એ બ્રાહ્મણને વિનંતી કરી: 'મારો આ શ્રાપ ક્યારેક તો પૂરો થાય, ભાઈ, મારા ભ્રમિત મનથી થયેલી ભૂલને માફ કરો.'
તતઃ સ મામુવાચેદં પ્રપતન્તં કૃપાનવિતઃ। યુધિષ્ઠિરો ધર્મરાજઃ શાપાત્ત્વાં મોક્ષયિષ્યતિ
પછી જ્યારે હું પડતો હતો ત્યારે એ મહાન ઋષિએ દયા સાથે કહ્યું: 'ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર તને આ શ્રાપમાંથી મુક્ત કરશે.'
અભિમાનસ્ય વૈ તસ્ય બલસ્ય ચ નરાધિપ। ફલે ક્ષીણે મહારાજ ફલં પુણ્યમવાપ્સ્યસિ
મહારાજ, જ્યારે એના અભિમાન અને બળનું ફળ પુરું થઈ જશે, ત્યારે તને શુભ ફળ મળશે.
તતો મે વિસ્મયો જાતસ્તદ્દૃષ્ટ્વા તપસો બલમ્। બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્મણત્વં ચ યેન ત્વાઽહમચૂચુદમ્
પછી મેં તપસ્યાની મહિમા જોઈને આશ્ચર્ય અનુભવ્યું—જેના સ્પર્શથી મને આ સ્થિતિ મળી—એ બ્રહ્મ અને બ્રાહ્મણત્વનું બળ જોઈને.
સત્યં દમસ્તપો યોગમહિંસા જ્ઞાનનિત્યતા। સાધકાનિ સતાં પુંસાં ન જાતિર્નકુલં નૃપ
સત્ય, દમન, તપ, યોગ, અહિંસા અને જ્ઞાનમાં સ્થિરતા—આ બધું સારા માણસોની સિદ્ધિ માટે છે, રાજા, જન્મ કે કુળ માટે નહીં.
અરિષ્ટ કએષ તે ભ્રાતા મુક્તો બીમો મહાભુજ। સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ મહારાજ ગમિષ્યામિ દિવં પુનઃ
મહારાજ, તારો ભાઈ ભીમ સુરક્ષિત છે અને મુક્ત પણ થયો છે; તને શુભકામનાઓ, હવે હું ફરી સ્વર્ગે જઈશ.
સ ચાયં પુરુષવ્યાઘ્ર કાલઃ પુણ્ય ઉપાગતઃ। તદસ્માત્કારણાત્પાર્થ કાર્યં તન્મે મહત્કૃતમ્
હવે, પુરુષશ્રેષ્ઠ, શુભ સમય આવી ગયો છે; પાર્થ, આથી મારું મોટું કાર્ય પૂર્ણ થયું છે.
તતસ્તસ્મિન્મુહૂર્તે તુ વિમાનં કામગામિ વૈ। અવપાતેન મહતા તત્રાવાપ તદુત્તમમ્
પછી એ જ ક્ષણે, ઈચ્છા મુજબ ચાલતું દૈવી વિમાન મોટો અવાજ કરતાં ત્યાં આવી પહોંચ્યું.
ઇત્યુક્ત્વાઽઽજગરં દેહં મુક્ત્વા સ નહુષો નૃપઃ। દિવ્યં વપુઃ સમાસ્થાય ગતસ્ત્રિદિવમેવ હ
આ રીતે કહીને, નહુષ રાજાએ સાપનું શરીર ત્યજી દૈવી રૂપ ધારણ કર્યું અને સ્વર્ગમાં ચાલ્યો ગયો.
યુધિષ્ઠિરોપિ ધર્માત્મા ભ્રાત્રા ભીમેન સંગતઃ। ધૌમ્યેન સહિતઃ શ્રીમાનાશ્રમં પુનરાગમત્
ધર્મપ્રિય યુધિષ્ઠિરે પોતાના ભાઈ ભીમ અને ધૌમ્ય સાથે ફરી આશ્રમમાં પરત ફર્યા.
તતો દ્વિજેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ સમેતેભ્યો યથાતથમ્। કથયામાસ તત્સર્વં ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ
પછી ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે ત્યાં ભેગા થયેલા બધા દ્વિજોને એ બધું જ વાત સાચું સાચું કહી સંભળાવ્યું.
તચ્છ્રુત્વા તે દ્વિજાઃ સર્વે ભ્રાતરશ્ચાસ્ય તે ત્રયઃ। આસન્સુવ્રીડિતા રાજન્દ્રૌપદી ચ યશસ્વિની
આ સાંભળીને બધા બ્રાહ્મણો, તેના ત્રણેય ભાઈઓ અને યશસ્વિ દ્રૌપદી—all લજ્જાથી ભરાઈ ગયા, રાજા.
તે તુ સર્વેદ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પાણ્ડવાનાં હિતેપ્સયા। મૈવમિત્યબ્રુવન્ભીમં ગર્હયન્તોઽસ્ સાહસમ્
પણ બધા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ, પાંડવોના હિત માટે, ભીમને ઠપકો આપ્યો અને કહ્યું: 'આવી ઉશ્કેરાટ ન કરવી.'
પાણ્ડવાસ્તુ ભયાન્પુક્તં પ્રેક્ષ્ય ભીમં મહાબલમ્। હર્ષમાહારયાંચક્રુર્વિજહ્રુશ્ચ મુદા યુતાઃ
પણ પાંડવો, ભીમને સુરક્ષિત જોઈને, આનંદથી ભરાઈ ગયા અને ખુશીથી તેને ભેટી પડ્યા.
નિદાઘાન્તકરઃ કાલઃ સર્વભૂતસુખાવહઃ। તત્રૈવ વસતાં તેષાં પ્રાવૃટ્ સમભિપદ્યત
પછી ઉનાળાનો અંત લાવતો, સર્વે જીવને આનંદ આપતો વરસાદી ઋતુ ત્યાં રહેતા રહેતા આવી પહોંચી.
છાદયન્તો મહાઘોષાઃ સ્વં દિશશ્ચ બલાહકાઃ। પ્રવવર્ષુર્દિવારાત્રમસિતાઃ સતતં તદા
મોટા મેઘો ગર્જનાભેર અવાજ સાથે પોતાના દિશાઓને ઢાંકી લેતા, દિવસ-રાત સતત કાળી વરસાદ વરસાવતા હતા.
તપાત્યયનિકેતાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। અપેતાર્કપ્રભાજાલાઃ સવિદ્યુન્મણ્ડપ્રભાઃ
સૌરપ્રભા વિનાના, વીજળીના ઝાંપટથી ચમકતા, શતાવધિ અને હજારોથી વધુ મેઘો આકાશમાં ફેલાયા હતા.
વિરૂઢશષ્પા ધરણી મત્તદંશસરીસૃપા। બભૂવ પયસા સિક્તા શાન્તધૂમરજોગણા
પૃથ્વી પર ઘાસ ઉગી ગઈ હતી, નશામાં ચઢેલા જીવજંતુઓ અને સાપોથી ભરાઈ ગઈ હતી; પાણીથી ભીંજાઈ ગયેલી ધરતી પર ધૂળ અને ધુમ્મસ શાંત થઈ ગયા હતા.
ન સ્મ પ્રજ્ઞાયતે કિંચિદમ્ભસા સમવસ્તૃતે। સમં વા વિષમં વાઽપિ નદ્યો વા સ્તાવરાણિ વા
પાણી બધે ફેલાઈ જતાં કશું ઓળખાતું નહોતું—સમાન કે ઊંચું-નીચું જમીન, નદીઓ કે સ્થાવર વસ્તુઓ, બધું એકસરખું લાગતું હતું.