મુચ્યતામયમાયુષ્મન્ભ્રાતા મેઽમિતવિક્રમઃ। ગમ્યતાં નેહ સ્થાતવ્યં શ્વો ભવાનપિ મે ભવેત્
આયુષ્યવાન, મારા ભાઈને છોડો, તેની શક્તિ અપરંપાર છે; અહીંથી જાવ, અહીં ઊભા ન રહો, નહીં તો કાલે તું પણ મારી પાસે આવી શકે છે.
વ્રતમેતન્મહાબાહો વિષયં મમ યો બ્રજેત્। સ મ ભક્ષો ભવેત્તાત ત્વં ચાપિ વિષયે મમ
મહાબાહુ, મારું વ્રત એવું છે કે, જે મારા વિસ્તારમાં આવે છે તે મારું ખોરાક બને છે; પ્રિય, તું પણ હવે મારા વિસ્તારમાં છે.
ચિરેણાદ્ય મયાઽઽહારઃ પ્રાપ્તોઽયમનુજસ્તવ। નાહમેનં વિમોક્ષ્યામિ ન ચાન્યમભિકાઙ્ક્ષયે ।।]
ઘણા સમય પછી આજે મને ખોરાક મળ્યો છે—તારો નાનો ભાઈ; હું એને છોડતો નથી અને બીજું કંઈ પણ ઈચ્છતો નથી.
દેવો વા યદિ વા દૈત્ય ઉરગો વા ભવાન્યદિ। સત્યં સર્પ વચો બ્રૂહિ પૃચ્છતિ ત્વાં યુધિષ્ઠિરઃ
તુ દેવ હોય કે દૈત્ય કે સાપ, સાચું બોલ, હે સાપ; યુધિષ્ઠિર તને પૂછે છે.
કિમર્થં ચ ત્વયા ગ્રસ્તો ભીમસેનો ભુજંગમ। કિમાહૃત્યવિદિત્વા વા પ્રીતિસ્તે સ્યાદ્ભુજંગમ। કિમાહારં પ્રયચ્છામિ કથં મુઞ્ચેદ્ભવાનિમમ્
ભુજંગ, તું ભીમસેનને શા માટે પકડી લીધો છે? શું તને એવું ખોરાક મળવાથી આનંદ થશે, જેનું સ્વરૂપ તને ખબર નથી? હું તને કયું ખોરાક આપું અને તું એને કેવી રીતે છોડે?
નહુષો નામ રાજાઽહમાસં પૂર્વસ્તવાનઘ। પ્રથિતઃ પઞ્ચમઃ સોમાદાયોઃ પુત્રો નરાધિપ
હું પહેલાં નહુષ નામે પ્રસિદ્ધ રાજા હતો, સોમના પાંચમા પુત્ર તરીકે માનવોમાં જાણીતો હતો.
ક્રતુભિસ્તપસા ચૈવસ્વાધ્યાયેન દમેન ચ। ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યમવ્યગ્રં પ્રાપ્તોઽહંવિકર્મેણ ચ
યજ્ઞ, તપ, અધ્યયન અને દમથી, તથા સારા કર્મોથી, મેં ત્રણેય લોકનું નિર્વિઘ્ન રાજ્ય મેળવ્યું હતું.
તદૈશ્વર્યં સમાસાદ્ય દર્પો મામગમત્તદા। સહસ્રં હિ દ્વિજાતીનામુવાહ શિવિકાં મમ
એવું ઐશ્વર્ય મળતાં મને અહંકાર આવ્યો; હજારો બ્રાહ્મણોએ મારી પાલકી ઉઠાવી હતી.
ઐશ્વર્યમદમત્તોઽહમવમત્ય તતો દ્વિજાન્। ઇમામગસ્ત્યેન દશામાનીત ઇતિમે સ્મૃતિઃ
ઐશ્વર્ય અને અહંકારથી હું બ્રાહ્મણોને અપમાન કર્યો; તેથી અગસ્ત્યએ મને આ હાલતમાં લાવ્યો—એવું મને યાદ છે.
ન તુ મામજહાત્પ્રજ્ઞા યાવદન્વેતિ પાણ્ડવઃ। તસ્યૈવાનુગ્રહાદ્રાજન્નગસ્ત્યસ્ય મહાત્મનઃ
પણ, પાંડવ, તું આવ્યા સુધી મારી બુદ્ધિ મને છોડી નથી; એ મહાત્મા અગસ્ત્યની કૃપાથી થયું છે.
ષષ્ઠે કાલે મયાઽઽહારઃ પ્રાપ્તોઽયમનુજસ્તવ। નાહમેનં વિમોક્ષ્યામિ ન ચાન્યદપિ કામયે
ઘણા સમય પછી આજે મને ખોરાક મળ્યો છે—તારો નાનો ભાઈ; હું એને છોડતો નથી અને બીજું કંઈ પણ ઈચ્છતો નથી.
પ્રશ્નાનુચ્ચારિતાનદ્ય વાયહરિષ્યસિ ચેન્મમ। તથાપશ્ચાદ્વિમોક્ષ્યામિ ભ્રાતરં તે વૃકોદરમ્
જો તું આજે મારા પૂછેલા પ્રશ્નોના સાચા જવાબ આપશે, તો પછી હું તારો ભાઈ વૃકોદર છોડીને આપીશ.
બ્રૂહિ સર્પ યથાકામં પ્રતિવક્ષ્યામિ તે વચઃ। અપિ ચચ્છક્નુયાં પ્રીતિમાહર્તું તે ભુજઙ્ગમ્
બોલ, હે સાપ, જેવું તને મન હોય તેવું પૂછ; હું તારા પ્રશ્નોના જવાબ આપીશ. કદાચ હું તારી કૃપા મેળવવામાં સફળ થાઉં.
વેદ્યંચ બ્રાહ્મણેનેહ તદ્ભવાન્વેત્તિ કેવલમ્। સર્પરાજ તતઃ શ્રુત્વા પ્રતિવક્ષ્યામિ તે વચઃ
અહીં બ્રાહ્મણ જે જાણે તે તું જ જાણે છે, હે સાપરાજ; તેથી તું જે કહેશે, હું સાંભળી જવાબ આપીશ.
બ્રાહ્મણઃ કો ભવેદ્રાજન્વેદ્યં કિંચ યુધિષ્ઠિર। બ્રવીહ્યતિમતિં ત્વાં હિ વાક્યૈરનિમિનોમિ તે
રાજા, બ્રાહ્મણ કોણ છે અને શું જાણવું જોઈએ, યુધિષ્ઠિર? કહો, કેમ કે હું તારી બુદ્ધિ પરખવા માટે તને પૂછું છું.
સત્યં દાનં ક્ષમા શીલમાનૃશંસ્યં તપો ઘૃણા। દૃશ્યન્તે યત્રનાગેન્દ્રસ બ્રાહ્મણ ઇતિ સ્મૃતઃ
જ્યાં સત્ય, દાન, ક્ષમા, સારા આચરણ, દયાળુપણું, તપ અને પછતાવો જોવા મળે છે, અહિ, એ વ્યક્તિને બ્રાહ્મણ કહેવાય છે.
વેદ્યં સર્પ પરં બ્ર્હમ નિર્દુઃખમસુખં ચ યત્। યત્રગત્વા ન શોચન્તિ ભવતઃ કિં વિવક્ષિતં
હે સાપ, જે જાણવું જોઈએ તે પરમ બ્રહ્મ છે, જે દુઃખ અને સુખથી પર છે; એ પ્રાપ્ત કર્યા પછી કોઈ શોક કરતો નથી. હવે તને શું પૂછવું છે?
ચાતુર્વર્ણ્યં પ્રમાણં ચ સત્યં ચ બ્રહ્મ ચૈવ હિ। આનૃશંસ્યમહિંસા ચ ઘૃણા ચૈવ યુધિષ્ઠિર
ચાતુર્વર્ણ્ય, પ્રમાણ, સત્ય, બ્રહ્મ, દયા, અહિંસા અને પછતાવો, હે યુધિષ્ઠિર—
વેદ્યં યચ્ચાત્ર નિર્દુઃખમસુખં ચ નરાધિપ। તાભ્યાં હીનં પદં ચાન્યન્ન તદસ્તીતિ લક્ષયે
રાજા, અહીં જે જાણવું જોઈએ અને જે દુઃખ-સુખથી મુક્ત છે—એ બંનેથી રહિત જે અવસ્થા છે, એ સિવાય બીજું હું માનતો નથી.
શૂદ્રે તુ યદ્ભવેલ્લક્ષ્મ દ્વિજે તચ્ચ ન વિદ્યતે। ન વૈ શૂદ્રો ભવેચ્છૂદ્રો બ્રાહ્મણો ન ચ બ્રાહ્મણઃ
શૂદ્રમાં જે લક્ષણ હોય છે, તે દ્વિજમાં નથી; અને શૂદ્ર સાચો શૂદ્ર નથી, બ્રાહ્મણ પણ સાચો બ્રાહ્મણ નથી.
યત્રૈતલ્લક્ષ્યતે સર્પ વૃત્તં સ બ્રાહ્મણઃ સ્મૃતઃ। તત્રૈતન્ન વેત્સર્પ તં શૂદ્રમિતિ નિર્દિશેત્
જ્યાં આ વર્તન જોવા મળે છે, હે સાપ, એ બ્રાહ્મણ કહેવાય છે; અને જ્યાં આવું વર્તન નથી, ત્યાં એ વ્યક્તિને શૂદ્ર કહેવું જોઈએ.
યત્પુનર્ભવતા પ્રોક્તં ન વેદ્યં વિદ્યતેતિ ચ। તાભ્યાં હીનમતોઽન્યત્ર પદં નાસ્તીતિ ચેદપિ
અને તું જે કહ્યું કે, કંઈ જાણવું જ નથી—જો એ બંનેથી રહિત એવી અવસ્થા બીજે ક્યાંય હોય, તો એવી અવસ્થા નથી.
એવમેતન્મતં સર્પ તાભ્યાં હીનં તુ વિદ્યતે। યથા શીતોષ્ણયોર્મધ્યે ભવેન્નોષ્ણં ન શીતતા
હા, હે સાપ, તારી વાત સાચી છે; છતાં, બંનેથી રહિત એક અવસ્થા છે, જેમ ઠંડક અને ગરમી વચ્ચે ન ગરમી હોય, ન ઠંડક.
એવં વૈ સુખદુઃખાભ્યાં હીનમસ્તિ પદં ક્વચિત્। એષા મમ મતિઃ સર્પ યથા વા મન્યતે ભવાન્
એ જ રીતે, ક્યારેક એવી અવસ્થા હોય છે કે જ્યાં સુખ-દુઃખ બંને નથી; હે સાપ, આ મારી સમજ છે, પણ તું જેવું માને તેવું.
યદિ તે વૃત્તતો રાજન્બ્રાહ્મણઃ પ્રસમીક્ષિતઃ। વૃથા જાતિસ્તદાયુષ્મન્કૃતિર્યાવન્ન વિદ્યતે
રાજા, જો બ્રાહ્મણને વર્તનથી જ ઓળખવામાં આવે, તો જન્મ વ્યર્થ છે, જયાં સુધી યોગ્ય આચરણ નથી.
જાતિરત્રમહાસર્પ મનુષ્યત્વે મહામતે। સંકરાત્સર્વવર્ણાનાં દુષ્પરીક્ષ્યેતિ મે મતિઃ
હે મહામતિ સાપ, અહીં માનવજન્મ જ માપદંડ છે; બધા વર્ણો ભળી ગયા હોવાથી, સાચું ઓળખવું મુશ્કેલ છે—એ મારી સમજ છે.
સર્વે સર્વાસ્વપત્યાનિ જનયન્તિ યદા નરાઃ। વાઙ્મૈથુનમથો જન્મ મરણં ચ સમં નૃણામ્
જ્યારે બધા લોકો દરેક વર્ણમાં સંતાન પેદા કરે છે, ત્યારે બોલવું, મિલન, જન્મ અને મરણ—આ બધું બધામાં સમાન છે.
ઇદમાર્ષં પ્રમાણં ચ યે યજામહ ઇત્યપિ। તસ્માચ્છીલં પ્રધાનેષ્ટં વિદુર્યે તત્ત્વદર્શિનઃ
આ ઋષિઓનું પ્રમાણ છે—'અમે યજ્ઞ કરીએ છીએ'; તેથી, જે સત્યને જાણે છે, તેઓ જાણે છે કે મુખ્ય thing તો વર્તન જ છે.
પ્રાઙ્ગાભિવર્ધનાત્પુંસો જાતકર્મ વિધીયતે। `તથોપનયનં પ્રોક્તં દ્વિજાતીનાં યથાક્રમમ્'। તત્રાસ્ય માતા સાવિત્રી પિતા ત્વાચાર્ય ઉચ્યતે
શરીર વધે ત્યારે જન્મ સંસ્કાર થાય છે; એ જ રીતે, દ્વિજોને યોગ્ય ક્રમમાં ઉપનયન સંસ્કાર થાય છે. ત્યાં માતા સાવિત્રી કહેવાય છે અને પિતા ગુરુ કહેવાય છે.
વૃત્ત્યા શૂદ્રસમો હ્યેષ યાવદ્વેદેન જાયતે। તસ્મિન્નેવં મતિદ્વૈધે મનુઃ સ્વાયંભુવોઽબ્રવીત્
વર્તનથી માણસ શૂદ્ર સમાન હોય છે, જ્યાં સુધી વેદથી નવજન્મ ન મળે; આ વિષયમાં બે મત છે, એ વિષે મનુએ કહ્યું છે.