સ પ્રાચીં દિશમાસ્થાય મહતો ગજયૂથપાન્। દદર્શ પૃથિવીં ચિહ્નૈર્ભીમસ્ય પરિચિહ્નિતામ્
પૂર્વ દિશામાં જતા, તેણે મોટા હાથીઓના ઝુંડ અને જમીન પર ભીમના નિશાન જોઈ.
તતો મૃગસહસ્રાણિ મૃગેનદ્રાણાં શતાનિ ચ। પતિતાનિ વને દૃષ્ટ્વા માર્ગં તસ્યાવિશન્નૃપઃ
ત્યાં તેણે હજારો હરણ અને સૈંકડો જંગલી પ્રાણીઓ પડેલા જોયા; પછી રાજાએ એ માર્ગમાં પ્રવેશ કર્યો.
ધાવતસ્તસ્ય વીરસ્ મૃગાર્થં વાતરંહસઃ। ઊરુવાતવિનિર્ભગ્નાન્દ્રુમાન્વ્યાવર્જિતાન્પથિઃ
વીર ભીમ હરણ પાછળ ઝડપથી દોડતો હતો, અને તેના જાંઘથી તૂટી ગયેલા વૃક્ષો રસ્તા પરથી દૂર થયેલા હતા.
સ ગત્વા તૈસ્તદા ચિહ્નૈર્દદર્શ ગિરિગહ્વરે। [રૂક્ષમારુતભૂયિષ્ઠે નિષ્પત્રદ્રુમસંકુલે
એ નિશાનને અનુસરી, તે પર્વતની ગુફા સુધી ગયો, જ્યાં કઠોર પવન ફૂંકાતો અને પાંદડાવિહિન વૃક્ષો ભરેલા હતા.
ઈરિણે નિર્જલે દેશે કણ્ટકિદ્રુમસંકુલે। અશ્મસ્થાણુક્ષુપાકીર્ણે સુદુર્ગે વિષમોત્કટે।] ગૃહીતં ભુજગેન્દ્રેણ નિશ્ચેષ્ટમનુજં તદા
એક પાણી વિહિન, કાંટાવાળા, પથ્થરો અને જોખમથી ભરેલા વેરાન પ્રદેશમાં, તેણે પોતાના નાના ભાઈને સાપના ચાપટામાં બંધાયેલો અને નિષ્ક્રિય જોયો.
યુધિષ્ઠિરસ્તમાસાદ્ય સર્પભોગેન વેષ્ટિતમ્। દયિતં ભ્રાતરં ધીમાનિદં વચનમબ્રવીત્
યુધિષ્ઠિરે પોતાના પ્રિય ભાઈને સાપના ચાપટામાં બંધાયેલો જોઈને, સમજદારીથી આ શબ્દો કહ્યા.
કુન્તીમાતઃ કથમિમામાપદં ત્વમવાપ્તવાન્। કશ્ચાયં પર્વતાભોગપ્રતિમઃ પન્નગોત્તમઃ
કુંતીપુત્ર, તને આવી મુશ્કેલી કેવી રીતે આવી પડી? અને આ પહાડ જેવી મોટી સાપ કોણ છે?
સ ધર્મરાજમાલક્ષ્ય ભ્રાતા ભ્રતરમગ્રજમ્। કથયામાસ તત્સર્વં ગ્રહણાદિવિચેષ્ટિતમ્
ધર્મરાજને જોઈને નાના ભાઈએ મોટા ભાઈને પકડાયેલા પછીની બધી ઘટનાઓ કહી સંભળાવી.
[અયમાર્ય મહાસત્વો ભક્ષાર્થં માં ગૃહીતવાન્। નહુષો નામ રાજર્ષિઃ પ્રાણવાનિવ સંસ્થિતઃ
આ મહાન આત્માએ મને ખાવા માટે પકડી લીધો છે; તેનું નામ નહુષ છે, જે રાજર્ષિ હતો અને અહીં જીવતો હોય તેમ ઊભો છે.
મુચ્યતામયમાયુષ્મન્ભ્રાતા મેઽમિતવિક્રમઃ। વયમાહારમન્યં તે દાસ્યામઃ ક્ષુન્નિવારણમ્
આયુષ્યવાન, મારા ભાઈને છોડો, તેની શક્તિ અપરંપાર છે; અમે તને બીજું ખોરાક આપીશું, જેથી તારો ભૂખ શમાય.
મુચ્યતામયમાયુષ્મન્ભ્રાતા મેઽમિતવિક્રમઃ। ગમ્યતાં નેહ સ્થાતવ્યં શ્વો ભવાનપિ મે ભવેત્
આયુષ્યવાન, મારા ભાઈને છોડો, તેની શક્તિ અપરંપાર છે; અહીંથી જાવ, અહીં ઊભા ન રહો, નહીં તો કાલે તું પણ મારી પાસે આવી શકે છે.
વ્રતમેતન્મહાબાહો વિષયં મમ યો બ્રજેત્। સ મ ભક્ષો ભવેત્તાત ત્વં ચાપિ વિષયે મમ
મહાબાહુ, મારું વ્રત એવું છે કે, જે મારા વિસ્તારમાં આવે છે તે મારું ખોરાક બને છે; પ્રિય, તું પણ હવે મારા વિસ્તારમાં છે.
ચિરેણાદ્ય મયાઽઽહારઃ પ્રાપ્તોઽયમનુજસ્તવ। નાહમેનં વિમોક્ષ્યામિ ન ચાન્યમભિકાઙ્ક્ષયે ।।]
ઘણા સમય પછી આજે મને ખોરાક મળ્યો છે—તારો નાનો ભાઈ; હું એને છોડતો નથી અને બીજું કંઈ પણ ઈચ્છતો નથી.
દેવો વા યદિ વા દૈત્ય ઉરગો વા ભવાન્યદિ। સત્યં સર્પ વચો બ્રૂહિ પૃચ્છતિ ત્વાં યુધિષ્ઠિરઃ
તુ દેવ હોય કે દૈત્ય કે સાપ, સાચું બોલ, હે સાપ; યુધિષ્ઠિર તને પૂછે છે.
કિમર્થં ચ ત્વયા ગ્રસ્તો ભીમસેનો ભુજંગમ। કિમાહૃત્યવિદિત્વા વા પ્રીતિસ્તે સ્યાદ્ભુજંગમ। કિમાહારં પ્રયચ્છામિ કથં મુઞ્ચેદ્ભવાનિમમ્
ભુજંગ, તું ભીમસેનને શા માટે પકડી લીધો છે? શું તને એવું ખોરાક મળવાથી આનંદ થશે, જેનું સ્વરૂપ તને ખબર નથી? હું તને કયું ખોરાક આપું અને તું એને કેવી રીતે છોડે?
નહુષો નામ રાજાઽહમાસં પૂર્વસ્તવાનઘ। પ્રથિતઃ પઞ્ચમઃ સોમાદાયોઃ પુત્રો નરાધિપ
હું પહેલાં નહુષ નામે પ્રસિદ્ધ રાજા હતો, સોમના પાંચમા પુત્ર તરીકે માનવોમાં જાણીતો હતો.
ક્રતુભિસ્તપસા ચૈવસ્વાધ્યાયેન દમેન ચ। ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યમવ્યગ્રં પ્રાપ્તોઽહંવિકર્મેણ ચ
યજ્ઞ, તપ, અધ્યયન અને દમથી, તથા સારા કર્મોથી, મેં ત્રણેય લોકનું નિર્વિઘ્ન રાજ્ય મેળવ્યું હતું.
તદૈશ્વર્યં સમાસાદ્ય દર્પો મામગમત્તદા। સહસ્રં હિ દ્વિજાતીનામુવાહ શિવિકાં મમ
એવું ઐશ્વર્ય મળતાં મને અહંકાર આવ્યો; હજારો બ્રાહ્મણોએ મારી પાલકી ઉઠાવી હતી.
ઐશ્વર્યમદમત્તોઽહમવમત્ય તતો દ્વિજાન્। ઇમામગસ્ત્યેન દશામાનીત ઇતિમે સ્મૃતિઃ
ઐશ્વર્ય અને અહંકારથી હું બ્રાહ્મણોને અપમાન કર્યો; તેથી અગસ્ત્યએ મને આ હાલતમાં લાવ્યો—એવું મને યાદ છે.
ન તુ મામજહાત્પ્રજ્ઞા યાવદન્વેતિ પાણ્ડવઃ। તસ્યૈવાનુગ્રહાદ્રાજન્નગસ્ત્યસ્ય મહાત્મનઃ
પણ, પાંડવ, તું આવ્યા સુધી મારી બુદ્ધિ મને છોડી નથી; એ મહાત્મા અગસ્ત્યની કૃપાથી થયું છે.
ષષ્ઠે કાલે મયાઽઽહારઃ પ્રાપ્તોઽયમનુજસ્તવ। નાહમેનં વિમોક્ષ્યામિ ન ચાન્યદપિ કામયે
ઘણા સમય પછી આજે મને ખોરાક મળ્યો છે—તારો નાનો ભાઈ; હું એને છોડતો નથી અને બીજું કંઈ પણ ઈચ્છતો નથી.
પ્રશ્નાનુચ્ચારિતાનદ્ય વાયહરિષ્યસિ ચેન્મમ। તથાપશ્ચાદ્વિમોક્ષ્યામિ ભ્રાતરં તે વૃકોદરમ્
જો તું આજે મારા પૂછેલા પ્રશ્નોના સાચા જવાબ આપશે, તો પછી હું તારો ભાઈ વૃકોદર છોડીને આપીશ.
બ્રૂહિ સર્પ યથાકામં પ્રતિવક્ષ્યામિ તે વચઃ। અપિ ચચ્છક્નુયાં પ્રીતિમાહર્તું તે ભુજઙ્ગમ્
બોલ, હે સાપ, જેવું તને મન હોય તેવું પૂછ; હું તારા પ્રશ્નોના જવાબ આપીશ. કદાચ હું તારી કૃપા મેળવવામાં સફળ થાઉં.
વેદ્યંચ બ્રાહ્મણેનેહ તદ્ભવાન્વેત્તિ કેવલમ્। સર્પરાજ તતઃ શ્રુત્વા પ્રતિવક્ષ્યામિ તે વચઃ
અહીં બ્રાહ્મણ જે જાણે તે તું જ જાણે છે, હે સાપરાજ; તેથી તું જે કહેશે, હું સાંભળી જવાબ આપીશ.
બ્રાહ્મણઃ કો ભવેદ્રાજન્વેદ્યં કિંચ યુધિષ્ઠિર। બ્રવીહ્યતિમતિં ત્વાં હિ વાક્યૈરનિમિનોમિ તે
રાજા, બ્રાહ્મણ કોણ છે અને શું જાણવું જોઈએ, યુધિષ્ઠિર? કહો, કેમ કે હું તારી બુદ્ધિ પરખવા માટે તને પૂછું છું.
સત્યં દાનં ક્ષમા શીલમાનૃશંસ્યં તપો ઘૃણા। દૃશ્યન્તે યત્રનાગેન્દ્રસ બ્રાહ્મણ ઇતિ સ્મૃતઃ
જ્યાં સત્ય, દાન, ક્ષમા, સારા આચરણ, દયાળુપણું, તપ અને પછતાવો જોવા મળે છે, અહિ, એ વ્યક્તિને બ્રાહ્મણ કહેવાય છે.
વેદ્યં સર્પ પરં બ્ર્હમ નિર્દુઃખમસુખં ચ યત્। યત્રગત્વા ન શોચન્તિ ભવતઃ કિં વિવક્ષિતં
હે સાપ, જે જાણવું જોઈએ તે પરમ બ્રહ્મ છે, જે દુઃખ અને સુખથી પર છે; એ પ્રાપ્ત કર્યા પછી કોઈ શોક કરતો નથી. હવે તને શું પૂછવું છે?
ચાતુર્વર્ણ્યં પ્રમાણં ચ સત્યં ચ બ્રહ્મ ચૈવ હિ। આનૃશંસ્યમહિંસા ચ ઘૃણા ચૈવ યુધિષ્ઠિર
ચાતુર્વર્ણ્ય, પ્રમાણ, સત્ય, બ્રહ્મ, દયા, અહિંસા અને પછતાવો, હે યુધિષ્ઠિર—
વેદ્યં યચ્ચાત્ર નિર્દુઃખમસુખં ચ નરાધિપ। તાભ્યાં હીનં પદં ચાન્યન્ન તદસ્તીતિ લક્ષયે
રાજા, અહીં જે જાણવું જોઈએ અને જે દુઃખ-સુખથી મુક્ત છે—એ બંનેથી રહિત જે અવસ્થા છે, એ સિવાય બીજું હું માનતો નથી.
શૂદ્રે તુ યદ્ભવેલ્લક્ષ્મ દ્વિજે તચ્ચ ન વિદ્યતે। ન વૈ શૂદ્રો ભવેચ્છૂદ્રો બ્રાહ્મણો ન ચ બ્રાહ્મણઃ
શૂદ્રમાં જે લક્ષણ હોય છે, તે દ્વિજમાં નથી; અને શૂદ્ર સાચો શૂદ્ર નથી, બ્રાહ્મણ પણ સાચો બ્રાહ્મણ નથી.