દિષ્ટસ્ત્વં ક્ષુધિતસ્યાદ્ય દેવૈર્ભક્ષો મહાભુજ। દિષ્ટ્યા કાલસ્ય મહતઃ પ્રિયાઃ પ્રાણા હિ દેહિનાં
મહાબાહુ, આજે તું દેવોની ઈચ્છાથી ભૂખ્યા માટે ભોજન બન્યો છે; ભાગ્યથી જ જીવ માટે જીવન ખૂબ જ પ્રિય હોય છે.
યથા ત્વિદં મયા પ્રાપ્તં ભુજઙ્ગત્વમરિંદમ। તદવશ્યં ત્વયા મત્તઃ શ્રોતવ્યં શૃણુ યન્મમ
જેમ હું આ સર્પની સ્થિતિમાં આવ્યો છું, શત્રુઓને જીતનાર, એ કેવી રીતે થયું તે તારે મારી પાસેથી જરૂર સાંભળવું જોઈએ; મારા શબ્દો સાંભળ.
ઇમામવસ્થાં સંપ્રાપ્તો હ્યહં કોપાન્મહર્ષિણા। શાપસ્યાન્તં પરિપ્રેપ્સુઃ સર્વસ્ કથયામિ તત્
મહાન ઋષિના ક્રોધથી હું આ સ્થિતિમાં આવ્યો છું; શાપનો અંત આવવા ઇચ્છું છું, તેથી બધું કહું છું.
નહુષો નામ રાજર્ષિર્વ્યક્તં તે શ્રોત્રમાગતઃ। તવૈવ પૂર્વઃ પૂર્વેષામાયોર્વંશધરઃ સુતઃ
નહુષ નામના રાજર્ષિ વિશે તું ચોક્કસ સાંભળ્યું હશે; તે તારા પૂર્વજ હતા, આ યૌર્વંશના પુત્ર.
સોહં શાપાદગસ્ત્યસ્ય બ્રાહ્મણાનવમત્ય ચ। ઇમામવસ્થામાપન્નઃ પશ્ય દૈવમિદં મમ
હું અગસ્ત્યના શાપથી અને બ્રાહ્મણોનું અપમાન કરીને, આ સ્થિતિમાં આવ્યો છું; જુઓ, મારા માટે આ બધું ભાગ્યે થયું છે.
ત્વાં ચેદવધ્યમાયાન્તમતીવ પ્રિયદર્શનમ્। અહમદ્યોપયોક્ષ્યામિ વિધાનં પશ્ય યાદૃશમ્
જો તું, જે અવિનાશી અને ખૂબ જ સુંદર દેખાવ ધરાવે છે, મારા પાસે આવ્યો છે, તો આજે હું તને ભક્ષીશ; જુઓ, ભાગ્ય શું કરે છે.
ન હિ મે મુચ્યતે કશ્ચિત્કથંચિત્પ્રગ્રહં ગતઃ। ગચજોવા મહિષો વાઽપિ ષષ્ઠે કાલે નરોત્તમ
મારા પકડી લીધેલા કોઈ પણ, માણસ કે મહિષ—even છ મહિના પછી પણ—કોઈ રીતે છૂટતો નથી, મનુષ્યશ્રેષ્ઠ.
નાસિ કેવલસર્પેણ તિર્યગ્યોનિષુ વર્તતા। ગૃહીતઃ કૌરવશ્રેષ્ઠ વરદાનમિદં મમ
તમે સામાન્ય સર્પ દ્વારા પકડાયેલા નથી, જે પશુઓમાં રહે છે; કૌરવશ્રેષ્ઠ, મને આ વરદાન મળ્યું છે.
પતતા હિ વિમાનાગ્રાન્મયા શક્રાસનાદ્દ્રુતમ્। કુરુ શાપાન્તમિત્યુક્તો ભગવાન્મુનિસત્તમઃ
જ્યારે હું ઇન્દ્રના વિમાનમાંથી ઝડપથી પડી રહ્યો હતો, ત્યારે મહાન મુનિએ મને કહ્યું, 'શાપનો અંત પૂર્ણ કરો.'
યસ્ત્વયા વેષ્ટિતો રાજન્મોહમેતિ મહાબલઃ'। મોક્ષસ્તે ભવિતા રાજન્કસ્માચ્ચિત્કાલપર્યયાત્
જે કોઈ તારા દ્વારા ઘેરાય છે, રાજન—even તે બહુ શક્તિશાળી હોય—મૂઢ બની જાય છે; તેની મુક્તિ, રાજન, કોઈ નિર્ધારિત સમયે આવશે.
તતોસ્મિ પતિતો ભૂમૌ ન ચ મામજહાત્સ્મૃતિઃ। સ્માર્તમસ્તિ પુરાણં મે યથૈવાધિગતં તથા
પછી હું જમીન પર પડી ગયો, પણ મારી યાદશક્તિએ મને ક્યારેય છોડ્યો નહીં; જે કંઈ પણ પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાં શીખ્યું હતું, તે બધું મને એ જ રીતે યાદ રહ્યું.
યસ્તુ તે વ્યાહૃતાન્પ્રશ્નાન્પ્રતિબ્રૂયાદ્વિભાગવિત્। સ ત્વાં મોક્ષયિતા શાપાદિતિ મામબ્રવીદૃષિઃ
મુનેએ મને કહ્યું: 'જે તારી પૂછેલાં પ્રશ્નોના યોગ્ય રીતે જવાબ આપી શકે, એ જ તને આ શાપમાંથી મુક્ત કરશે.'
ગૃહીતસ્ય ત્વયા રાજન્પ્રાણિનોપિ બલીયસઃ। સત્વભ્રંશોઽધિકસ્યાપિ સર્વસ્યાશુ ભવિષ્યતિ
રાજા, જ્યારે તું કોઈ પણ શક્તિશાળી જીવને પકડી લે છે, ત્યારે તેનો બળ ઝડપથી ઘટી જાય છે, ભલે તે કેટલો પણ મહાન હોય.
ઇતિચાપ્યહમશ્રૌષં વચસ્તેષાં દયાવતામ્। મયિ સંજાતહાર્દાનામથ તેઽન્તર્હિતા દ્વિજાઃ
એ દયાળુ બ્રાહ્મણોના વચન મેં સાંભળ્યા; તેઓના હૃદયમાં મારા માટે કરુણા જાગી, અને પછી તેઓ મારી નજર સામે અદૃશ્ય થઈ ગયા.
સોહં પરમદુષ્કર્મા વસામિ નિરયેઽશુચૌ। સર્પયોનિમિમાં પ્રાપ્યકાલાકાઙ્ક્ષી મહાદ્યુતે
હું, જે બહુ મોટું પાપ કરેલું છે, હવે આ અશુદ્ધ નરકમાં, સાપની યોનિ મેળવીને, સમય પૂરો થવાની રાહ જોઈ રહ્યો છું, હે મહાનવીર.
તમુવાચ મહાબાહુર્ભીમસેનો ભુજઙ્ગમમ્। ન તે કુપ્યે મહાસર્પ નાત્મને દ્વિજસત્તમ
મહાબાહુ ભીમસેને એ સાપને કહ્યું: 'મહાસર્પ, હું તારા પર ગુસ્સો કરતો નથી, અને ન તો તારી ઉપર, ન તો તારી જાત પર રોષ રાખું છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.'
યસ્માદભાવી ભાવી વા મનુષ્યઃ સુખદુઃખયોઃ। આગમે યદિ વાઽપાયે ન તત્ર ગ્લપયેન્મનઃ
માનવને સુખ કે દુઃખ, જે destined હોય કે ન હોય, આવે કે જાય, તેમાં મનને દુઃખી કરવું જોઈએ નહીં.
દૈવં પુરુષકારેણ કો વઞ્ચયિતુમર્હતિ। દૈવમેવ પરં મન્યે પૌરુષં તુ નિરર્થકમ્
દૈવને મનુષ્યના પ્રયત્નથી કોણ હરાવી શકે? હું દૈવને સર્વોચ્ચ માનું છું; મનુષ્યનો પ્રયત્ન વ્યર્થ છે.
પશ્ય દૈવોપઘાતાદ્ધિ ભુજવીર્યવ્યપાશ્રયમ્। ઇમામવસ્થાં સંપ્રાપ્તમનિમિત્તમિહાદ્ય મામ્
જુઓ, દૈવના પ્રહારે, મારા બાહુબળ હોવા છતાં, આજે હું કોઈ કારણ વિના આવી સ્થિતિમાં આવી પહોંચ્યો છું.
કિંતુ નાદ્યાનુશોચામિ તથાઽઽત્માનં વિનાશિતમ્। તથા તુ વિપિને ન્યસ્તાન્ભ્રાતૄન્રાજ્યપરિચ્યુતાન્
પણ આજે હું મારા પોતાના વિનાશ માટે એટલો દુઃખી નથી થતો, જેટલો મારા ભાઈઓ માટે, જે વનમાં ફેંકાઈ ગયા છે અને રાજ્યથી વંચિત થયા છે.
હિમવાંશ્ચ સુદુર્ગોઽયં યક્ષરાક્ષસસંકુલઃ। માં સમુદ્વીક્ષમાણાસ્તે પ્રયતિષ્યન્તિ વિહ્વલાઃ
આ હિમાલય બહુ જ દુર્ગમ છે, યક્ષો અને રાક્ષસોથી ભરેલો છે; મારી હાલત જોઈને, મારા ભાઈઓ ચિંતિત થઈને પ્રયત્ન કરશે.
વિનષ્ટમથ માં શ્રુત્વા ભવિષ્યન્તિ નિરુદ્યમાઃ। ધર્મશીલા મયા તે હિ બાધ્યન્તે રાજ્યગૃદ્ધિના
જ્યારે તેઓ સાંભળશે કે હું નષ્ટ થયો છું, ત્યારે તેઓ નિરાશ થઈ જશે; કારણ કે મારા માટે, એ ધર્મનિષ્ઠ ભાઈઓ રાજ્યની ઈચ્છાથી પીડાય છે.
અથવા નાર્જુનો ધીમાન્વિષાદમુપયાસ્યતિ। સર્વાસ્ત્રવિદનાધૃષ્યો દેવગન્ધર્વરાક્ષસૈઃ
અથવા, ધીરસ્વરૂપ અર્જુન, જે સર્વ શસ્ત્રોમાં નિપુણ છે અને દેવો, ગંધર્વો, રાક્ષસો પણ જેને હરાવી શકતા નથી, એ કદાચ વિષાદમાં નહીં પડે.
સમર્થઃ સ મહાબાહુરેકાઙ્ના સુમહાબલઃ। દેવરાજમપિ સ્થાનાત્પ્રચ્યાવયિતુમઞ્જસા
એ મહાબાહુ, એકલો હોવા છતાં, એટલો શક્તિશાળી છે કે દેવરાજને પણ આસન પરથી સહેલાઈથી હટાવી શકે છે.
કિં પુનર્ધૃતરાષ્ટ્રસ્ પુત્રં દુર્દ્યૂતદેવિનમ્। વિદ્વિષ્ટં સર્વલોકસ્ય દમ્ભમોહપરાયણમ્
તો પછી ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્ર, જે દુષ્કૃત્ય અને જુગારનો આદી છે, આખી દુનિયા જેનાથી દુશ્મનાઈ રાખે છે અને જે છેતરપિંડી અને મોહમાં તલીન છે, તેનું શું કહેવું?
માતરં ચૈવ શોચામિ કૃપણાં પુત્રગૃદ્ધિનીમ્। યાઽસ્માકં નિત્યમાશાસ્તે મહત્ત્વમધિકં પરૈઃ
અને હું અમારી માતા માટે પણ દુઃખી છું, જે દયનીય છે અને પુત્રોની આશામાં રહે છે; જે હંમેશા ઈચ્છે છે કે અમારું મહત્ત્વ બીજાઓ કરતાં વધારે થાય.
તસ્યાઃ કથં ત્વનાથાયા મદ્વિનાશાદ્ભુજઙ્ગમ્। સફલાસ્તે ભવિષ્યન્તિ મયિ સર્વે મનોરથાઃ
હે ભુજંગ, હવે જ્યારે મારી વિનાશથી એ અનાથ થઈ ગઈ છે, ત્યારે તેના બધા મનોભાવો મારી ઉપર કેવી રીતે પૂર્ણ થશે?
નકુલઃ સહદેવશ્ચ યમૌ ચ ગુરુવર્તિનૌ। મદ્વાહુબલસંગુપ્તૌ નિત્યં પુરુષમાનિનૌ
નકુલ અને સહદેવ, એ બંને જમલા, જે હંમેશા વડીલોની રીત પર ચાલે છે અને પોતાને પુરુષાર્થમાં ગૌરવ અનુભવે છે, તેઓ મારા બાહુબળથી સુરક્ષિત છે.
ભવિષ્યતો નિરુત્સાહૌ ભ્રષ્ટવીર્યપરાક્રમૌ। મદ્વિનાશાત્પરિદ્યૂનાવિતિ મે વર્તતે મતિઃ
મારા વિનાની આશા ગુમાવી, શક્તિ અને હિંમત ખોવીને, તેઓ ખૂબ જ દુઃખી થઈ જશે—મને એવું જ લાગે છે.
એવંવિધં બહુ તદા વિલલાપ વૃકોદરઃ। ભુજઙ્ગભોગસંરુદ્ધો નાશકચ્ચ વિચેષ્ટિતુમ્
એવી અનેક રીતે વૃતોદરે દુઃખ વ્યક્ત કર્યું, પણ સાપના ચાપટામાં બંધાઈને તે હલનચલન પણ કરી શકતો નહોતો.