સ હિ પ્રયત્નમકરોત્તીવ્રમાત્મવિમોક્ષણે। ન ચૈનમશકદ્વીરઃ કથંચિત્પ્રતિબાધિતુમ્
એણે પોતાને છુટાવવાનો પૂરો પ્રયાસ કર્યો, પણ એ વિરુદ્ધ કંઈ પણ કરી શક્યો નહીં.
સ ભીમસેનસ્તેજસ્વી તદા સર્પવશં ગતઃ। ચિન્તયામાસ સર્પસ્ય વીર્યમત્યદ્ભુતં મહત્
પછી તેજસ્વી ભીમસેન, જે હવે સાપના વશમાં હતો, એણે એ સાપની અદ્ભુત અને વિશાળ શક્તિ વિશે વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
ઉવાચ ચ મહાસર્પં કામયાબ્રૂહિ પન્નગ। કસ્ત્વં ભો ભુજગશ્રેષ્ઠ કિં મયા ચ કરિષ્યસિ
તે મહાસર્પને પૂછ્યું, 'તમારી ઇચ્છા શું છે? કહો, પન્નગ, તમે કોણ છો, ભુજગશ્રેષ્ઠ, અને તમે મારી સાથે શું કરશો?'
પાણ્ડવો ભીમસેનોઽહં ધર્મરાજાદનન્તરઃ। નાગાયુતસમપ્રાણસ્ત્વયા નીતઃ કથં વશમ્
હું પાંડુપુત્ર ભીમસેન છું, ધર્મરાજા પછીનો; મારી પાસે દસ હજાર હાથીઓ જેટલી શક્તિ છે, તો પણ તમે મને કેવી રીતે વશ કરી લીધા?
સિંહાઃ કેસરિણો વ્યાઘ્રા મહિષા વારણાસ્તથા। સમાગતાશ્ચ બહુશો નિહતાશ્ચ મયા યુધિ
સિંહ, વાઘ, ચિત્તા, મહિષ અને હાથી—ઘણા પ્રાણીઓ એકસાથે આવ્યા હતા, અને મેં તેમને યુદ્ધમાં માર્યા છે.
રાક્ષસાશ્ચ પિશાચાશ્ચ પન્નગાશ્ચ મહાબલાઃ। ભુજવેગમશક્તા મે સોઢું પન્નગસત્તમ
રાક્ષસો, પિશાચો અને શક્તિશાળી સર્પો પણ, પન્નગશ્રેષ્ઠ, મારા હાથની તાકાત સહન કરી શક્યા નથી.
કિંનુ વિદ્યાબલં કિંનુ વરદાનમથો તવ। ઉદ્યોગમપિ કુર્વાણો વશગોસ્મિ કૃતસ્ત્વયા
તમારી પાસે કઈ વિદ્યા છે, કેવો બલ છે, કેવો વરદાન મળ્યું છે, કે તમે કઈ રીતે પ્રયત્ન કર્યો છે, કે હું પ્રયત્ન છતાં પણ તમારા વશમાં આવી ગયો છું?
અનુત્યો વિક્રમો નૄણામિતિ મે ધીયતે મતિઃ। યથેદં મે ત્વયા નાગ બલં પ્રતિહતં મહત્
હવે મને લાગે છે કે મનુષ્યોની શક્તિ બહુ જ ઓછી છે, કેમ કે મારી મોટી તાકાત તમે રોકી દીધી છે, પન્નગ.
ઇત્યેવંવાદિનં વીરં ભીમમક્લિષ્ટકારિણમ્। ભોગેન મહતા ગૃહ્ય સમન્તાત્પર્યવેષ્ટયત્
ભીમ, જે અખંડિત કાર્યો કરનાર વીર છે, એમ બોલતા, સર્પે તેને પોતાના મોટા ભોગથી四દિશામાં ઘેરી લીધો.
નિગૃહ્યૈનં મહાબાહું તતઃ સ ભુજગસ્તદા। વિમુચ્યાસ્ય ભુજૌ પીનાવિદં વચનમબ્રવીત્
મહાબાહુ ભીમને દબાવીને, પછી સર્પે તેના મજબૂત હાથ છોડી, આ શબ્દો કહ્યું.
દિષ્ટસ્ત્વં ક્ષુધિતસ્યાદ્ય દેવૈર્ભક્ષો મહાભુજ। દિષ્ટ્યા કાલસ્ય મહતઃ પ્રિયાઃ પ્રાણા હિ દેહિનાં
મહાબાહુ, આજે તું દેવોની ઈચ્છાથી ભૂખ્યા માટે ભોજન બન્યો છે; ભાગ્યથી જ જીવ માટે જીવન ખૂબ જ પ્રિય હોય છે.
યથા ત્વિદં મયા પ્રાપ્તં ભુજઙ્ગત્વમરિંદમ। તદવશ્યં ત્વયા મત્તઃ શ્રોતવ્યં શૃણુ યન્મમ
જેમ હું આ સર્પની સ્થિતિમાં આવ્યો છું, શત્રુઓને જીતનાર, એ કેવી રીતે થયું તે તારે મારી પાસેથી જરૂર સાંભળવું જોઈએ; મારા શબ્દો સાંભળ.
ઇમામવસ્થાં સંપ્રાપ્તો હ્યહં કોપાન્મહર્ષિણા। શાપસ્યાન્તં પરિપ્રેપ્સુઃ સર્વસ્ કથયામિ તત્
મહાન ઋષિના ક્રોધથી હું આ સ્થિતિમાં આવ્યો છું; શાપનો અંત આવવા ઇચ્છું છું, તેથી બધું કહું છું.
નહુષો નામ રાજર્ષિર્વ્યક્તં તે શ્રોત્રમાગતઃ। તવૈવ પૂર્વઃ પૂર્વેષામાયોર્વંશધરઃ સુતઃ
નહુષ નામના રાજર્ષિ વિશે તું ચોક્કસ સાંભળ્યું હશે; તે તારા પૂર્વજ હતા, આ યૌર્વંશના પુત્ર.
સોહં શાપાદગસ્ત્યસ્ય બ્રાહ્મણાનવમત્ય ચ। ઇમામવસ્થામાપન્નઃ પશ્ય દૈવમિદં મમ
હું અગસ્ત્યના શાપથી અને બ્રાહ્મણોનું અપમાન કરીને, આ સ્થિતિમાં આવ્યો છું; જુઓ, મારા માટે આ બધું ભાગ્યે થયું છે.
ત્વાં ચેદવધ્યમાયાન્તમતીવ પ્રિયદર્શનમ્। અહમદ્યોપયોક્ષ્યામિ વિધાનં પશ્ય યાદૃશમ્
જો તું, જે અવિનાશી અને ખૂબ જ સુંદર દેખાવ ધરાવે છે, મારા પાસે આવ્યો છે, તો આજે હું તને ભક્ષીશ; જુઓ, ભાગ્ય શું કરે છે.
ન હિ મે મુચ્યતે કશ્ચિત્કથંચિત્પ્રગ્રહં ગતઃ। ગચજોવા મહિષો વાઽપિ ષષ્ઠે કાલે નરોત્તમ
મારા પકડી લીધેલા કોઈ પણ, માણસ કે મહિષ—even છ મહિના પછી પણ—કોઈ રીતે છૂટતો નથી, મનુષ્યશ્રેષ્ઠ.
નાસિ કેવલસર્પેણ તિર્યગ્યોનિષુ વર્તતા। ગૃહીતઃ કૌરવશ્રેષ્ઠ વરદાનમિદં મમ
તમે સામાન્ય સર્પ દ્વારા પકડાયેલા નથી, જે પશુઓમાં રહે છે; કૌરવશ્રેષ્ઠ, મને આ વરદાન મળ્યું છે.
પતતા હિ વિમાનાગ્રાન્મયા શક્રાસનાદ્દ્રુતમ્। કુરુ શાપાન્તમિત્યુક્તો ભગવાન્મુનિસત્તમઃ
જ્યારે હું ઇન્દ્રના વિમાનમાંથી ઝડપથી પડી રહ્યો હતો, ત્યારે મહાન મુનિએ મને કહ્યું, 'શાપનો અંત પૂર્ણ કરો.'
યસ્ત્વયા વેષ્ટિતો રાજન્મોહમેતિ મહાબલઃ'। મોક્ષસ્તે ભવિતા રાજન્કસ્માચ્ચિત્કાલપર્યયાત્
જે કોઈ તારા દ્વારા ઘેરાય છે, રાજન—even તે બહુ શક્તિશાળી હોય—મૂઢ બની જાય છે; તેની મુક્તિ, રાજન, કોઈ નિર્ધારિત સમયે આવશે.
તતોસ્મિ પતિતો ભૂમૌ ન ચ મામજહાત્સ્મૃતિઃ। સ્માર્તમસ્તિ પુરાણં મે યથૈવાધિગતં તથા
પછી હું જમીન પર પડી ગયો, પણ મારી યાદશક્તિએ મને ક્યારેય છોડ્યો નહીં; જે કંઈ પણ પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાં શીખ્યું હતું, તે બધું મને એ જ રીતે યાદ રહ્યું.
યસ્તુ તે વ્યાહૃતાન્પ્રશ્નાન્પ્રતિબ્રૂયાદ્વિભાગવિત્। સ ત્વાં મોક્ષયિતા શાપાદિતિ મામબ્રવીદૃષિઃ
મુનેએ મને કહ્યું: 'જે તારી પૂછેલાં પ્રશ્નોના યોગ્ય રીતે જવાબ આપી શકે, એ જ તને આ શાપમાંથી મુક્ત કરશે.'
ગૃહીતસ્ય ત્વયા રાજન્પ્રાણિનોપિ બલીયસઃ। સત્વભ્રંશોઽધિકસ્યાપિ સર્વસ્યાશુ ભવિષ્યતિ
રાજા, જ્યારે તું કોઈ પણ શક્તિશાળી જીવને પકડી લે છે, ત્યારે તેનો બળ ઝડપથી ઘટી જાય છે, ભલે તે કેટલો પણ મહાન હોય.
ઇતિચાપ્યહમશ્રૌષં વચસ્તેષાં દયાવતામ્। મયિ સંજાતહાર્દાનામથ તેઽન્તર્હિતા દ્વિજાઃ
એ દયાળુ બ્રાહ્મણોના વચન મેં સાંભળ્યા; તેઓના હૃદયમાં મારા માટે કરુણા જાગી, અને પછી તેઓ મારી નજર સામે અદૃશ્ય થઈ ગયા.
સોહં પરમદુષ્કર્મા વસામિ નિરયેઽશુચૌ। સર્પયોનિમિમાં પ્રાપ્યકાલાકાઙ્ક્ષી મહાદ્યુતે
હું, જે બહુ મોટું પાપ કરેલું છે, હવે આ અશુદ્ધ નરકમાં, સાપની યોનિ મેળવીને, સમય પૂરો થવાની રાહ જોઈ રહ્યો છું, હે મહાનવીર.
તમુવાચ મહાબાહુર્ભીમસેનો ભુજઙ્ગમમ્। ન તે કુપ્યે મહાસર્પ નાત્મને દ્વિજસત્તમ
મહાબાહુ ભીમસેને એ સાપને કહ્યું: 'મહાસર્પ, હું તારા પર ગુસ્સો કરતો નથી, અને ન તો તારી ઉપર, ન તો તારી જાત પર રોષ રાખું છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.'
યસ્માદભાવી ભાવી વા મનુષ્યઃ સુખદુઃખયોઃ। આગમે યદિ વાઽપાયે ન તત્ર ગ્લપયેન્મનઃ
માનવને સુખ કે દુઃખ, જે destined હોય કે ન હોય, આવે કે જાય, તેમાં મનને દુઃખી કરવું જોઈએ નહીં.
દૈવં પુરુષકારેણ કો વઞ્ચયિતુમર્હતિ। દૈવમેવ પરં મન્યે પૌરુષં તુ નિરર્થકમ્
દૈવને મનુષ્યના પ્રયત્નથી કોણ હરાવી શકે? હું દૈવને સર્વોચ્ચ માનું છું; મનુષ્યનો પ્રયત્ન વ્યર્થ છે.
પશ્ય દૈવોપઘાતાદ્ધિ ભુજવીર્યવ્યપાશ્રયમ્। ઇમામવસ્થાં સંપ્રાપ્તમનિમિત્તમિહાદ્ય મામ્
જુઓ, દૈવના પ્રહારે, મારા બાહુબળ હોવા છતાં, આજે હું કોઈ કારણ વિના આવી સ્થિતિમાં આવી પહોંચ્યો છું.
કિંતુ નાદ્યાનુશોચામિ તથાઽઽત્માનં વિનાશિતમ્। તથા તુ વિપિને ન્યસ્તાન્ભ્રાતૄન્રાજ્યપરિચ્યુતાન્
પણ આજે હું મારા પોતાના વિનાશ માટે એટલો દુઃખી નથી થતો, જેટલો મારા ભાઈઓ માટે, જે વનમાં ફેંકાઈ ગયા છે અને રાજ્યથી વંચિત થયા છે.