તે દુર્ગવાસં બહુધા નિરુષ્ય વ્યતીત્ય કૈલાસમચિન્ત્યરૂપમ્। આસેદુરત્યર્થમનોરમં તે તમાશ્રમાગ્ર્યં વૃષપર્વણસ્તુ
વિવિધ કઠિનતાઓ સહન કરીને, કલ્પનાતીત રૂપ ધરાવતાં કૈલાસ પર્વતને પાર કરીને, તેઓ અત્યંત મનોહર એવા વૃષપર્વનના શ્રેષ્ઠ આશ્રમમાં પહોંચ્યા.
સમેત્ય રાજ્ઞા વૃષપર્વણા તે પ્રત્યર્ચિતાસ્તેન ચ વીતમોહાઃ। શશંસિરે વિસ્તરશઃ પ્રવાસં શિવં યથાવદ્વૃષપર્વણસ્તે
ત્યાં રાજા વૃષપર્વન સાથે મળીને, તેમના દ્વારા સન્માનિત થયા, અને મનમાં કોઈ ભ્રમ ન રહેતાં, પાંડવોને પોતાના વનવાસ વિશે વિગતે કહ્યુ, અને રાજાને શુભેચ્છા આપી.
સુખોષિતાસ્તસ્ય ત એકરાત્રં પુણ્યાશ્રમે દેવમહર્ષિજુષ્ટે। અભ્યાયયુસ્તે બદરીં વિશાલાં સુખેન વીરાઃ પુનરેવ વાસમ્
એ પવિત્ર આશ્રમમાં, જ્યાં દેવતાઓ અને મહર્ષિઓનું વાસ હતું, પાંડવો એક રાત સુખથી રહ્યા. પછી વીર પાંડવો આનંદથી ફરી વિશાળ બદરી તરફ ગયા.
ઊષુસ્તતસ્તત્ર મહાનુભાવા નારાયણસ્થાનગતાઃ સમગ્રાઃ। કુબેરકાન્તાં નલિનીં વિશોકાઃ સંપશ્યમાનાઃ સુરસિદ્ધજુષ્ટામ્
ત્યાં, નારાયણના સ્થળે પહોંચીને, એ મહાન આત્માવાળાં પાંડવો સૌ સાથે રહી, દેવતાઓ અને સિદ્ધો દ્વારા પૂજિત, કુબેરની પ્રિય અને દુઃખરહિત નલિની સરોવર નિહાળી આનંદિત થયા.
તાં ચાથ દૃષ્ટ્વા નલિનીં વિશોકાઃ પાણ્ડોઃ સુતાઃ સર્વનરપ્રધાનાઃ। તે રેમિરે નન્દનવાસમેત્ય દ્વિજર્ષયો વીતમલા યથૈવ
પછી, દુઃખરહિત નલિની સરોવર જોઈને, પાંડુપુત્રો, જે સર્વ શ્રેષ્ઠ પુરુષો હતા, આનંદથી ભરાયા, જાણે કે તેઓ નંદનવનમાં વસે છે, જેમ શુદ્ધ હૃદયવાળા ઋષિમુનિઓ રહે છે.
તતઃ ક્રમેણોપયયુર્નૃવીરા યથાગતેનૈવ પથા સમગ્રાઃ। વિહૃત્ય માસં સુખિનો બદર્યાં કિરાતરાજ્ઞો વિષયં સુબાહોઃ
પછી, જેમ આવ્યા હતા એ જ માર્ગે, બધા વીર રાજાઓએ બદરીમાં એક મહિનો સુખથી વિતાવી, પછી કિરાટ રાજા સુબાહુના રાજ્યમાં પ્રવેશ કર્યો.
ચીનાંસ્તુષારાન્દરદાંશ્ચ સર્વાન્ દેશાન્કુલિન્દસ્ય ચ ભૂરિરમ્યાન્। અતીત્ય દુર્ગં હિમવત્પ્રદેશં પુરં સુબાહોર્દદૃશુર્નૃવીરાઃ
ચીન, તુષાર, દરદ અને કુલિન્દના અનેક સુંદર પ્રદેશો અને હિમાલયના કઠિન પ્રદેશો પાર કરીને, એ વીર રાજાઓએ સુબાહુનું શહેર જોયું.
શ્રુત્વા ચ તાન્પાર્થિવ પુત્રપૌત્રા- ન્પ્રાપ્તાન્સુબાહુર્વિષયે સમગ્રાન્। પ્રત્યુદ્યયૌ પ્રીતિયુતઃ સ રાજા તં ચાભ્યનન્દન્વૃષભાઃ કુરૂણામ્
પછી, જ્યારે સુબાહુએ સાંભળ્યું કે રાજાઓના પુત્ર અને પૌત્રો બધા તેના રાજ્યમાં આવ્યા છે, ત્યારે તે રાજા આનંદથી તેમને મળવા ગયો, અને કુરુવંશના વીરોએ પણ તેને આવકાર્યો.
સમેત્ય રાજ્ઞા તુ સુબાહુના તે સુતૈર્વિશોકપ્રમુખૈશ્ચ સર્વે। સહેનદ્રસેનૈઃ પરિચારકૈશ્ચ પૌરોગવૈર્યે ચ રમહાનસસ્થાઃ
ત્યાં, રાજા સુબાહુ, તેના પુત્રો (વિશોક મુખ્ય) અને નદ્રસેન સહિતના સેવકો, પુરોહિતો અને રાજમહલના અધિકારીઓ સાથે પાંડવોને મળ્યા.
સુખોપિતાસ્તત્રત એકરાત્રં સૂતાન્સમાદાય રથાંશ્ચ સર્વાન્। ઘટોત્કચં સાનુચરં વિસૃજ્ય તતોઽભ્યયુર્યામુનમદ્રિરાજમ્
ત્યાં એક રાત સુખથી વિતાવી, પછી બધા રથ અને રથચાલકો સાથે, ઘટોત્કચ અને તેના સાથીઓને વિદાય આપી, તેઓ યમુના કિનારે આવેલા પર્વતરાજ તરફ ગયા.
તસ્મિન્ગિરૌ પ્રસ્રવણોપપન્ન- હિમોત્તરીયારુણપાણ્ડુસાનૌ। વિશાખયૂપં સમુપેત્ય ચક્રુ- સ્તદા નિવાસં પુરુષપ્રવીરાઃ
એ પર્વત પર, જ્યાં ઝરણાં વહેતા હતા અને ઢોળાણો હિમ જેવા સફેદ, લાલ અને પીળા દેખાતા હતા, તેઓ વિશાખયૂપ પાસે આવ્યા અને એ મહાન પુરુષોએ ત્યાં નિવાસ કર્યો.
વરાહનાનામૃગપક્ષિજુષ્ટં મહાવનં ચૈત્રરથપ્રકાશમ્। શિવેન યાત્વા મૃગયાપ્રધાનાઃ સંવત્સરં તત્રવને વિજહ્રુઃ
જ્યાં વનમાં વરાહ, હરણ અને પક્ષીઓની ગૂંજી રહી હતી, ચૈત્રરથ જેવું તેજસ્વી હતું, ત્યાં શિવજીની કૃપાથી, શિકારકલા જાણનારા પાંડવો એક વર્ષ આનંદથી રહ્યા.
તત્રાસસાદાતિબલં ભુજઙ્ગં ક્ષુધાર્દિતં મૃત્યુમિવોગ્રરૂપમ્। વૃકોદરઃ પર્વતકન્દરાયાં વિષાદમોહવ્યથિતાન્તરાત્મા
ત્યાં, પર્વતની ગુફામાં, ભયંકર ભૂખ્યા અને ભયાનક સાપનો સામનો વૃકોદરે કર્યો. તેના મનમાં દુઃખ, મૂર્છા અને પીડા છવાઈ ગઈ.
દ્વીપોઽભવદ્યત્ર વૃકોદરસ્ય યુધિષ્ઠિરો ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠઃ। અમોક્ષયદ્યસ્તમનન્તતેજા ગ્રાહેણ સંવેષ્ટિતસર્વગાત્રમ્
ત્યાં, અનંત શક્તિ ધરાવતાં સાપે વૃકોદરનાં બધા અંગો પકડી રાખ્યા હતા અને છોડતો ન હતો, ત્યારે ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરે વૃકોદર માટે આશ્રય બન્યો.
તે દ્વાદશં વર્ષમથોપયાન્તં વને વિહુર્તું કુરવઃ પ્રતીતાઃ। તસ્માદ્વનાચ્ચૈત્રરથપ્રકાશા- ચ્છ્રિયા જ્વલન્તસ્તપસા ચ યુક્તાઃ
એ રીતે, જ્યારે વનવાસનું બારમું વર્ષ નજીક આવ્યું, ત્યારે તેજસ્વી અને તપસ્યામાં તત્પર કૌરવો ચૈત્રરથ જેવું તેજ ધરાવતું એ વન છોડીને નીકળી પડ્યા.
તતશ્ચ યાત્વા મરુધન્વપાર્શ્વં સદા ધનુર્વેદરતિપ્રધાનાઃ। સરસ્વતીમેત્ય નિવાસકામાઃ સરસ્તતો દ્વૈતવનં પ્રતીયુઃ
પછી, રણકાંઠે પ્રવાસ કરતા, હંમેશા ધનુર્વેદમાં નિપુણ પાંડવો સરસ્વતી નદી પાસે આવ્યા, ત્યાં નિવાસ કરવાની ઇચ્છા રાખી, પછી દ્વૈતવન તરફ ગયા.
સમીક્ષ્ તાન્દ્વૈતવને નિવિષ્ટા- ન્નિવાસિનસ્તત્રતતોઽભિજગ્મુઃ। તપોદમાચારસમાધિયુક્તા- સ્તૃણોદપાત્રાવરણાશ્મકુટ્ટાઃ
દ્વૈતવનમાં વસતા સાધુઓને જોઈ, ત્યાં રહેતા તપસ્વીઓ, જેઓ તપ, નિયમ અને ધ્યાનમાં લીન હતા, ઘાસ, પાણીના પાત્રો, પાન અને પથ્થરથી જ જીવન ચલાવતા, તેઓ પાંડવો પાસે આવ્યાં.
પ્લક્ષાક્ષરૌહીતકવેતસાશ્ચ તથા બદર્યઃ ખદિરાઃ શિરીષાઃ। બિલ્વેઙ્ગુદાઃ પીલુશમીકરીરાઃ સરસ્વતીતીરરુહા બભૂવુઃ
ત્યાં અડદ, અક્ષ, રૌહીટક, વેતસ, બોર, ખેર, શિરીષ, બિલ્વ, ઇંગુદ, પીલુ, શમી અને કરીર જેવા વૃક્ષો સરસ્વતીના કાંઠે ઉગેલા હતા.
તાં યક્ષગન્ધર્વમહર્ષિકાન્તા- માવાસભૂતામિવ દેવતાનામ્। સરસ્વતીં પ્રીતિયુતાશ્ચરન્તઃ સુખં વિજહ્રુર્નરદેવપુત્રાઃ
યક્ષ, ગંધર્વ અને મહર્ષિઓને પ્રિય એવા, દેવતાઓના નિવાસ જેવા સરસ્વતી તટે, રાજકુમારો પ્રેમપૂર્વક ફરતા અને આનંદથી રહેતા હતા.
કથં નાગાયુતપ્રાણો ભીમો ભીમપરાક્રમઃ। ભયમાહારયત્તીવ્રં તસ્માદજગરાન્મુને
હે મુનિ, જે ભીમસેનની શક્તિ દસ હજાર નાગો જેટલી છે અને જે ભયંકર પરાક્રમી છે, એ ભીમને એ અજગરથી એવો ભારે ભય કેમ લાગ્યો?
પૌલસ્ત્યં ધનદં યુદ્દે ય આહ્વયતિ દર્પિતઃ। નલિન્યાં કદનં કૃત્વા નિહન્તા યક્ષરક્ષસામ્
જે અહંકારથી પૌલસ્ત્ય અને ધનદાને યુદ્ધમાં લલકારતો, અને કમળસર પર યક્ષો-રાક્ષસોનો સંહાર કરતો હતો—
તં સંસસિ ભયાવિષ્ટમાપન્નમરિસૂદનમ્। એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું પરં કૌતૂહલં હિ મે
તમે એ શત્રુવિનાશક ભીમની વાત કરો છો, જેને ભયે ઘેરાઈ ગયો હતો; મને એ સાંભળવાની ઇચ્છા છે, કેમ કે મારું મન ભારે ઉત્સુક છે.
બહ્વાશ્ચર્યે વને તેષાં વસતામુગ્રધન્વિનામ્। પ્રાપ્તાનામાશ્રમં રાજન્રાજર્ષેર્વૃષપર્વણઃ
હે રાજા, જ્યારે એ મહાન ધનુર્ધારી પાંડવો વનમાં રહેતા હતા, ત્યારે તેઓ રાજર્ષિ વૃષપર્વનના આશ્રમમાં પહોંચ્યા ત્યારે અનેક આશ્ચર્યજનક ઘટનાઓ ઘટી.
યદૃચ્છયા ધનુષ્પાણિર્બદ્ધખઙ્ગો વૃકોદરઃ। દદર્શ તદ્વનં રમ્યં દેવગન્ધર્વસેવિતમ્
ત્યારે, વિક્રમશાળી ભીમ, ધનુષ હાથમાં અને તલવાર સાથે, એ દેવ-ગંધર્વો દ્વારા પવિત્ર થયેલું સુંદર વન અચાનક જોઈ ગયું.
સ દદર્શ શુભાન્દેશાન્ગિરેર્હિમવતસ્તદા। દેવર્ષિસિદ્ધચરિતાનપ્સરોગણસેવિતાન્
ત્યારે તેણે હિમાલયના તે સુંદર પ્રદેશો જોયા, જ્યાં દેવર્ષિ, સિદ્ધો અને અપ્સરાઓનું વાસ હતું અને તેમના પુણ્યકર્મોથી પવિત્ર બન્યા હતા.
ચકોરૈરુપચક્રૈશચ્ પક્ષિભિર્જીવજીવકૈઃ। કોકિલૈર્ભૃઙ્ગરાજૈશ્ચ તત્ર તત્ર નિનાદિતાન્
ત્યાં ચકોર, ઉપચક્ર, જીવજીવ, કોયલ અને ભૃંગરાજ જેવા પક્ષીઓના મીઠા અવાજોથી આખું વન ગુંજી ઉઠ્યું હતું.
નિત્યપુષ્પફલૈર્વૃક્ષૈર્હિમસંસ્પર્શકોમલૈઃ। ઉપેતાન્બહુલચ્છાયૈર્મનોનયનનન્દનૈઃ
તેણે એવા વૃક્ષો જોયા, જે હંમેશા ફૂલો અને ફળોથી ભરેલા, હિમના સ્પર્શથી નરમ, ઘનછાંયાવાળા અને મન-આંખને આનંદ આપતા હતા.
સ સંપશ્યન્ગિરિનદીર્વૈડૂર્યમણિસંનિભૈઃ। સલિલૈર્હિમસંકાશૈર્હંસકારણ્ડવાયુતૈઃ
તેણે પહાડની નદીઓ જોયી, જે વૈડૂર્યમણિ જેવી ઝળહળતી, હિમ જેવી ચમકતી અને હંસ-કારંડવોથી ભરપૂર હતી.
વનાનિ દેવદારૂણાં મેઘાનામિવ વાગુરાઃ। હરિચન્દનમિશ્રાણિ તુઙ્ગકાલીયકાન્યપિ
ત્યાં દેવદારના જંગલો હતા, જે મેઘોની જેમ ગોઠવાયેલા, સુગંધિત ચંદન અને ઊંચા કાળિયક વૃક્ષો સાથે મિશ્રિત હતા.
મૃગયાં પરિધાવન્સ સમેષુ મરુધન્વસુ। વિધ્યન્મૃગાઞ્શરૈઃ શુદ્ધૈશ્ચચાર સ મહાબલઃ
એ મહાબળવાન ભીમ, સમાન મેદાનો અને રેતાળ પ્રદેશોમાં દોડતો, શુદ્ધ બાણોથી મૃગોને મારતો અને શિકાર કરતો ફરતો હતો.