સ્થાનમેતન્મહાભાવ ધ્રુવમક્ષયમવ્યયમ્। ઈશ્વરસ્ય સદા હ્યેતત્પ્રણમાત્ર યુધિષ્ઠિર
હે મહાન, આ સ્થાન અચલ, અક્ષય અને શાશ્વત છે; હે યુધિષ્ઠિર, આ હંમેશા ભગવાનનું છે, માત્ર નમન કરવાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.
[એનં ત્વહરહર્મેરું સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ધ્રુવમ્। પ્રદક્ષિણમુપાવૃત્યકુરુતઃ કુરુનન્દન
[હે કુરુનંદન, દરરોજ મેરુ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને ધ્રુવતારા તેની પરિક્રમા કરે છે.]
જ્યોતીંષિ ચાપ્યશેષેણ સર્વાણ્યનઘ સર્વતઃ। પરિયાન્તિ મહારાજ ગિરિરાજં પ્રદક્ષિણમ્ ।।]
હે નિર્દોષ, બધા પ્રકાશપિંડો પણ સર્વદિશાથી ગિરિરાજની પરિક્રમા કરે છે.
એતં જ્યોતીંષિ સર્વાણિ પ્રકર્ષન્ભગવાનપિ। કુરુતે વિતમસ્કર્મા આદિત્યોઽભિપ્રદક્ષિણમ્
ભગવાન સૂર્ય પણ, બધા પ્રકાશોને સાથે લઈને, પાપમુક્ત રહી, તેની પરિક્રમા કરે છે.
અસ્તં પ્રાપ્ય તતઃ સન્ધ્યામતિક્રમ્ય દિવાકરઃ। ઉદીચીં ભજતે કાષ્ઠાં બહુધા પર્વસન્ધિષુ
સૂર્ય અસ્ત જાય છે, પછી સંધ્યાને પાર કરી, ઋતુ પરિવર્તનના સંધિ સમયે અનેક રીતે ઉત્તર દિશા તરફ આગળ વધે છે.
સુમેરુમનુવૃત્તઃ સ પુનર્ગચ્છતિ પાણ્ડવ। પ્રાઙ્યુખઃ સવિતા દેવઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ
હે પાંડવ, સૂર્ય દેવ સુમેરુ પર્વતને અનુસરીને ફરીથી પૂર્વ દિશા તરફ જાય છે અને સર્વ જીવોના કલ્યાણમાં તત્પર રહે છે.
સ સમ્યગ્વિભજન્કાલાન્બહુધા પર્વસન્ધિષુ। તથૈવ ભગવાન્સોમો નક્ષત્રૈઃ સહ ગચ્છતિ
સૂર્ય જેમ ઋતુ પરિવર્તનના સંધિ સમયે સમયને યોગ્ય રીતે વહેંચે છે, તેમ ભગવાન સોમ (ચંદ્ર) પણ નક્ષત્રો સાથે આગળ વધે છે.
એવમેતં ત્વતિક્રમ્ય મહામેરુમતન્દ્રિતઃ। સોમશ્ચ વિભજન્કાલં બહુધા પર્વસન્ધિષુ। ભાસયન્સર્વભૂતાનિ પુનર્ગચ્છતિ સાગરમ્
આ રીતે, મહામેરુને સતત પાર કરીને, સોમ પણ ઋતુ પરિવર્તનના સંધિ સમયે સમયને અનેક રીતે વહેંચે છે, સર્વ જીવોને પ્રકાશિત કરે છે અને પછી ફરીથી સાગર તરફ જાય છે.
તથા તમિસ્રહા દેવો મયૂખૈર્ભાસયઞ્જગત્। માર્ગમેતમસંબાધમાદિત્યઃ પરિવર્તતે
જેમ અંધકાર દૂર કરનાર દેવ પોતાના કિરણોથી જગતને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ સૂર્ય પણ આ અવરોધરહિત માર્ગે ફરતો રહે છે.
સિસૃક્ષુઃ શિશિરાણ્યેવ દક્ષિણાં ભજતે દિશમ્। તતઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ કાલં શિશિરમૃચ્છતિ
જ્યારે ઠંડી ઋતુ લાવવાની ઈચ્છા થાય છે, ત્યારે તે દક્ષિણ દિશા તરફ વળે છે; પછી બધા જીવોને શિશિર નામની ઋતુનો અનુભવ થાય છે.
સ્થાવરાણાં ચ ભૂતાનાં જઙ્ગમાનાં ચ તેજસા। તેજાંસિ સમુપાદત્તે નિવૃત્તઃ સ વિભાવસુઃ
જ્યારે અગ્નિ પાછો ખેંચાય છે, ત્યારે તે સ્થાવર અને ચળવળતા બધા જીવોની શક્તિઓ એકત્રિત કરે છે.
તતઃ સ્વેદઃ ક્લમસ્તન્દ્રી ગ્લાનિશ્ચ ભજતે નરાન્। પ્રાણિભિઃ સતતં સ્વપ્નોહ્યભીક્ષ્ણં ચ નિપેવ્યતે
પછી મનુષ્યોને પસીનો, થાક, આળસ અને નિર્વળતા સતાવે છે; બધા જીવો વારંવાર ઊંઘ અનુભવે છે.
એવમેતમનિર્દેશ્યં માર્ગમાવૃત્ય ભાનુમાન્। પુનઃ સૃજતિ વર્ષાણિ ભગવાન્ભાસયન્પ્રજાઃ
આ રીતે, આ અવિર્ણનીય માર્ગને અવરોધીને, સૂર્ય ફરીથી વરસાદ પાડી પ્રજાઓને પ્રકાશિત કરે છે.
વૃષ્ટિમારુતસંતાપૈઃ સુખૈઃ સ્થાવરજઙ્ગમાન્। વર્ધયનસુમહાતેજાઃ પુનઃ પ્રતિનિવર્તતે
વરસાદ, પવન, તાપ અને આનંદથી, તે મહાન તેજવાળો સ્થાવર અને ચળવળતા જીવોને પોષે છે અને પછી ફરીથી પાછો ખેંચાય છે.
એવમેષ ચરન્પાર્થ કાલચક્રમતન્દ્રિતઃ। પ્રકર્ષન્સર્વભૂતાનિ સવિતા પરિવર્તતે
હે પાર્થ, આ રીતે સમયના ચક્રમાં સતત ગતિ કરતા, સર્વ જીવોને આગળ વધારતો સવિતા ફરતો રહે છે.
સંતતા ગતિરેતસ્ય નૈષ તિષ્ઠતિ પાણ્ડવ। આદાયૈવ તુ ભૂતાનાં તેજો વિસૃજતે પુનઃ
હે પાંડવ, તેની ગતિ સતત છે; તે ક્યારેય સ્થિર રહેતો નથી, પણ જીવોની શક્તિ લઈ ફરીથી છોડે છે.
વિભજન્સર્વભૂતાનામાયુઃ કર્મ ચ ભારત। અહોરાત્રં કલાઃ કાષ્ઠાઃ સૃજત્યેષ સદા વિભુઃ
હે ભારત, સર્વ જીવોનાં આયુષ્ય અને કર્મને વહેંચી, આ મહાન દેવ સદા દિવસ-રાત, ક્ષણો અને કલાકો સર્જે છે.
તસ્મિન્નગેન્દ્રે વસતાં તુ તેષાં મહાત્મનાં સદ્વ્રતમાસ્થિતાનામ્। રતિઃ પ્રમોદશ્ચ બભૂવ તેષા- માકાઙ્ક્ષતાં દર્શનમર્જુનસ્ય
તે મહાન પર્વત પર રહેતા, સારા વ્રત ધારણ કરનાર મહાત્માઓને અર્જુનના દર્શન માટે ઇચ્છા સાથે આનંદ અને હર્ષ મળ્યો.
તાન્વીર્યયુક્તાન્સુવિશુદ્ધસત્વાં- સ્તેજસ્વિનઃ સત્યધૃતિપ્રધાનાન્। સંપ્રીયમાણા બહવોઽબિજગ્મુ- ર્ગન્ધર્વસઙ્ઘાશ્ચ મહર્ષયશ્ચ
બહુધા ગંધર્વો અને મહર્ષિઓ, જે શક્તિશાળી, શુદ્ધ હૃદયવાળા, તેજસ્વી અને સત્યમાં અડગ હતા, આનંદથી તેમની પાસે આવ્યા.
તં પાદપૈઃ પુષ્પફલૈરુપેતં નગોત્તમં પ્રાપ્ય મહારથાનામ્। મનઃપ્રસાદઃ પરમો બભૂવ યથા દિવં પ્રાપ્ય મરુદ્ગણાનામ્
પુષ્પ અને ફળોથી ભરપૂર વૃક્ષોવાળા તે શ્રેષ્ઠ પર્વત પર પહોંચીને, મહાન રથયોદ્ધાઓને એવો આનંદ થયો જેમ કે મારુતોને સ્વર્ગમાં પહોંચતા હોય.
મયૂરહંસસ્વનનાદિતાનિ પુષ્પોપકીર્ણાનિ મહાચલસ્ય। શૃઙ્ગાણિ સાનૂનિ ચ પશ્યમાના ગિરેઃ પરં હર્ષમવાપ્ય તસ્થુઃ
મોર અને હંસના અવાજોથી ગુંજતા અને ફૂલો છાંયેલા મહાપર્વતના શિખરો અને ઢોળાણો જોઈને, તેઓ અત્યંત આનંદથી ઉભા રહ્યા.
સાક્ષાત્કુબેરેણ કૃતાશ્ચ તસ્મિ- ન્નગોત્તમે સંવૃતકૂટગુલ્માઃ। કાદમ્બકારણ્ડવહંસજુષ્ટાઃ પદ્માકુલાઃ પુષ્કરિણીરપશ્યન્
તે શ્રેષ્ઠ પર્વત પર, કુબેરે બનાવેલા, ઝાડીઓથી ઢંકાયેલા કિનારાવાળા, કાદંબ, કરંડવ અને હંસથી ભરેલા, કમળોથી છલકાતા સરોવરોએ તેઓ દર્શન કર્યું.
ક્રીડાપ્રદેશાંસ્ચ સમૃદ્ધરૂપા- ન્સવેદિકાંસ્તે ન્યવસન્સુવેશાન્। મણિપ્રકીર્ણાંશ્ચ મનોરમાંશ્ચ યથા ભવેયુર્નદસ્ય રાજ્ઞઃ
તેઓ સુંદર વેદિકા અને રત્નોથી શોભિત, રમવા માટેના સમૃદ્ધ સ્થળોમાં રહ્યા, જે નદીનાં રાજાને યોગ્ય લાગે એવા મનોહર હતા.
અનેકવર્ણૈશ્ સુગન્ધિભિશ્ચ મહાદ્રુમૈઃ સંતતમભ્રજાલૈઃ। તપઃપ્રધાનાઃ સતતં ચરન્તઃ શૃઙ્ગં ગિરેશ્ચિન્તયિતું ન શેકુઃ
અनेक રંગીન અને સુગંધિત મહાવૃક્ષોથી ઘેરાયેલા, વાદળ જેવી ઘનતા ધરાવતા, તપમાં તલીન રહેનાર લોકો સતત ફરતા, પણ પર્વતના શિખરનું ધ્યાન કરી શકતા નહોતા.
સ્વતેજસા તસ્ય નગોત્તમસ્ય મહૌષધીનાં ચ તથા પ્રભાવાત્। વિભક્તરૂપઃ સવિતા બભૂવ નિશામુખં પ્રાપ્ય નરર્ષભાણામ્
તે શ્રેષ્ઠ પર્વતના તેજ અને મહાન ઔષધિઓની શક્તિથી, સવિતા ભિન્ન રૂપે, શ્રેષ્ઠ પુરુષોમાં, રાત્રિ અંતે દેખાયો.
યમાસ્થિતઃ સ્થાવરજઙ્ગમાનાં વિભાવસુર્ભાવિતા હરીશઃ। તસ્યોદયં ચાસ્તમનં ચ વીર- સ્તત્રસ્થિતાસ્તે દદૃશુર્નૃસિંહાઃ
સ્થાવર અને ચળવળતા જીવોને પોષક સ્વરૂપ ધારણ કરનાર, પવનના સ્વામી અગ્નિદેવે તેમને પ્રેરણા આપી; તે સિંહસ્વરૂપ પુરુષોએ ત્યાં તેનું ઉદય અને અસ્ત જોયું.
રવેસ્તમિસ્રાગમનિર્ગમાંસ્તે તથોદયં ચાસ્તમનં ચ વીરાઃ। સમાવૃતાઃ પ્રેક્ષ્ય તમોનુદસ્ય ગભસ્તિજાલૈઃ પ્રદિશો દિશશ્ચ
વીરોને અંધકાર આવવું-જવું, રવિનું ઉદય અને અસ્ત દેખાયું; અને તેની કિરણોની ઝાંખીથી દિશાઓ પ્રકાશિત થઈ, અંધકાર દૂર થયો તેવું તેમણે જોયું.
સ્વાધ્યાયવન્તઃ સતતક્રિયાશ્ચ ધર્મપ્રધાનાશ્ચ શુચિવ્રતાશ્ચ। સત્યે સ્થિતાસ્તસ્ય મહારથસ્ય સત્યવ્રતસ્યાગમનપ્રતીક્ષાઃ
સતત સ્વાધ્યાયમાં, નિયમિત ક્રિયાઓમાં, ધર્મમાં અડગ, શુદ્ધ વ્રતવાળા અને સત્યમાં સ્થિર રહી, તેઓ તે મહાન રથયોદ્ધા અને સત્યવ્રતના આગમનની રાહ જોતા હતા.
ઇહૈવ હર્ષોઽસ્તુ સમાગતાનાં ક્ષિપ્રં કૃતાસ્ત્રેણ ધનંજયેન। ઇતિ બ્રુવન્તઃ પરમાશિપસ્તે પાર્થાસ્તપોયોગપરા બભૂવુઃ
અહીં એકઠા થયેલા સૌમાં આનંદ રહે, કેમ કે ધનંજયે, જે શસ્ત્રવિદ્યામાં પારંગત છે, વહેલી જ સંપત્તિ મેળવશે. આવું કહીને, મહાન ધનુર્ધર પાંડવો તપ અને યોગમાં લીન થઈ ગયા.
દૃષ્ટ્વા વિચિત્રાણિ ગિરૌ વનાનિ કિરીટિનં ચિન્તયતામભીક્ષ્ણમ્। બભૂવ રાવિર્દિવસશ્ચ તેષાં સંવત્સરેણૈવ સમાનરૂપઃ
પર્વત પરના અદ્ભુત વનો જોઈને, મસ્તક પર મુગટ ધારણ કરનાર સતત વિચારોમાં લીન રહ્યો; તેમના માટે આખા વર્ષ દરમિયાન સૂર્ય અને દિવસ સમાન જ રહ્યા.