બહુતાલસમુત્સેઘાઃ શૈલશૃઙ્ગપરિચ્યુતાઃ। નાનાપ્રસ્રવણેભ્યશ્ચ વારિધારાઃ પતન્તિ ચ
પર્વતની ચોટીઓ પરથી ઉછળતી અને વિવિધ ઝરણાઓમાંથી વહેતી પાણીની ધારા જોરથી નીચે પડે છે.
ભાસ્કરાભપ્રભા ભીમાઃ શારદાભ્રઘનોપમાઃ। શોભયન્તિ મહાશૈલં નાનારજતધાતવઃ
સૂર્ય જેવી તેજસ્વી અને શરદના ઘન વાદળ જેવી ચમકતી વિવિધ ધાતુઓ મહાપર્વતને શોભ આપે છે.
ક્વચિદઞ્જનવર્ણાભાઃ ક્વચિત્કાઞ્ચનસન્નિભાઃ। ધાતવો હરિતાલસ્ય ક્વચિદ્ધિઙ્ગુલકસ્ય ચ
ક્યાંક કાજળ જેવી કાળી, ક્યાંક સોનાની જેમ ઝળહળતી, અને ક્યાંક હરિતાલ તથા હિંગુલક જેવી ધાતુઓ જોવા મળે છે.
મનઃશિલાગુહાશ્ચૈવ સંધ્યાભ્રનિકરોપમાઃ। શશલોહિતવર્ણાભાઃ ક્વચિદ્ગૈરિકધાતવઃ
ક્યાંક મન:શિલાની ગુફાઓ સંધ્યાના વાદળના ગૂંચથી સરખી લાગે છે અને ક્યાંક ગેરિક ધાતુઓ શશલોહિત રંગે ઝગમગે છે.
સિતાસિતાભ્રપ્રતિમા બાલસૂર્યસમપ્રભાઃ। એતે બહુવિધાઃ શૈલં શોભયન્તિ મહાપ્રભાઃ
કેટલીક ધાતુઓ સફેદ-કાળી વાદળ જેવી, તો કેટલીક ઉગતા સૂર્ય જેવી તેજસ્વી છે; આવી અનેક પ્રકારની તેજસ્વી ધાતુઓ પર્વતને શોભ આપે છે.
ગન્ધર્વાઃ સહ કાન્તાભિર્યથેષ્ટં ભીમવિક્રમાઃ। દૃશ્યન્તે શૈલશૃઙ્ગેષુ પાર્થ કિંપુરુષૈઃ સહ
પાર્થ, પર્વતની ચોટીઓ પર ભયાનક પરાક્રમી ગંધર્વો પોતાની પ્રિયાઓ સાથે અને કિમ્પુરુષો સાથે જોવા મળે છે.
ગીતાનાં સમતાલાનાં તથાસામ્નાં ચ નિઃખનઃ। શ્રૂયતે બહુધા ભીમ સર્વભૂતમનોહરઃ
ભીમ, ત્યાં ગીત, વાદ્ય અને સામગાનના સુમેળભર્યા અનેક પ્રકારના મોહક અવાજો સંભળાય છે, જે સર્વ જીવને આનંદ આપે છે.
મહાગઙ્ગામુદીક્ષખ પુણ્યાં દેવનદીં શુભામ્। કલહંસગણૈર્જુષ્ટામૃષિકિન્નરસેવિતામ્
મહાન અને પવિત્ર દેવનદી ગંગાને જો, જ્યાં કલહંસોના ટોળા વિહરે છે અને ઋષિઓ તથા કિન્નરો સેવા કરે છે.
ધાતુભિશ્ચ સરિદ્ભિશ્ચ કિન્નરૈર્મૃગપક્ષિભિઃ। ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ કાનનૈશ્ચ મનોરમૈઃ
તે ગંગા ધાતુઓ, નદીઓ, કિન્નરો, જંગલી પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને મનોહર વનો વડે શોભાયમાન છે.
વ્યાલૈશ્ચ વિવિધાકારૈઃ શતશીર્ષૈઃ સમન્તતઃ। ઉપેતં પશ્ય કૌન્તેય શૈલરાજમરિંદમ
કૌન્તેય, દુશ્મનોને હરાવનાર, ચારેબાજુ વિવિધ આકારના અને સો માથાવાળા સાપોથી ઘેરાયેલો પર્વતરાજ જો.
તે પ્રીતમનસઃ શૂરાઃ પ્રાપ્તા ગતિમનુત્તમામ્। નાતૃપ્યન્પર્વતેન્દ્રસ્ય દર્શનેન પરંતપાઃ
એ શૂરવીરો આનંદથી ભરેલા હૃદયથી સર્વોત્તમ આનંદને પામ્યા અને પર્વતરાજના દર્શનથી તૃપ્ત થયા નહીં.
ઉપેતમથ માલ્યૈશ્ચ ફલવદ્ભિશ્ચ પાદપૈઃ। આર્ષ્ટિપેણસ્ રાજર્ષેરાશ્રમં દદૃશુસ્તદા
પછી તેઓએ ફૂલોની માળાઓ અને ફળવાળા વૃક્ષોથી શોભાયમાન ઋષિ અર્ષ્ટિષેણના આશ્રમને જોયો.
તતસ્તે તિગ્મતપસં કૃશં ધમનિસંતતમ્। પારગં સર્વવિદ્યાનામાર્ષ્ટિષેણમુપાગમન્
તેઓએ કઠોર તપથી ક્ષીણ, રગો દેખાતી અને સર્વ વિદ્યા પ્રાપ્ત કરેલા અર્ષ્ટિષેણ ઋષિ પાસે ગયા.
યુધિષ્ઠિરસ્તમાસાદ્ય તપસા દગ્ધકિલ્બિષમ્। અભ્યવાદયત પ્રીતઃ શિરસા નામ કીર્તયન્
યુધિષ્ઠિરે, તપથી પાપ દગ્ધ થયેલા ઋષિ પાસે જઈને આનંદપૂર્વક શીશ નમાવીને તેમનું નામ ઉચ્ચારી અભિવાદન કર્યું.
તતઃ કૃષ્ણા ચ ભીમશ્ચ યમૌ ચ સુતપસ્વિનૌ। શિરોભિઃ પ્રાપ્ય રાજર્ષિં પરિવાર્યોપતસ્થિરે
પછી કૃષ્ણા, ભીમ અને ધર્મના બંને પુત્રોએ પણ શીશ નમાવી રાજર્ષિને ઘેરીને તેમની પાસે ઊભા રહ્યા.
તથૈવ ધૌમ્યો ધર્મજ્ઞઃ પાણ્ડવાનાં પુરોહિતઃ। યથાન્યાયમુપાક્રાન્તસ્તમૃષિં સંશિતવ્રતમ્
એજ રીતે, ધર્મ જાણનાર અને પાંડવોના પુરોહિત ધૌમ્યે પણ યોગ્ય રીતથી તે દૃઢવ્રતી ઋષિ પાસે ગયા.
અન્વજાનાત્સ ધર્મજ્ઞો મુનિર્દિવ્યેન ચક્ષુષા। પાણ્ડોઃ પુત્રાન્કુરુશ્રેષ્ઠાનાસ્યતામિતિ ચાબ્રવીત્
એ ધર્મજ્ઞ મુનિએ દિવ્ય દ્રષ્ટિથી પાંડુપુત્રો, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, ને ઓળખી કહ્યું: 'બેસો'.
કુરૂણામૃષભં પ્રાજ્ઞં પૂજયિત્વા મહાતપાઃ। સહ ભ્રાતૃભિરસીનં પર્યપૃચ્છદનામયમ્
પછી મહાતપસ્વી ઋષિએ કુરુઓમાં વિદ્વાન અને શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિર તથા તેમના ભાઈઓનું સન્માન કરીને સુખ-દુ:ખ પૂછ્યું.
નાનૃતે કુરુષે ભાવં કચ્ચિદ્ધર્મે પ્રવર્તસે। માતાપિત્રોશ્ચ તે વૃત્તિઃ કચ્ચિત્પાર્થ ન સીદતિ
તમે ક્યારેય અસત્ય તરફ વળતા નથી ને? તમે ધર્મ પ્રમાણે જ વર્તો છો ને? અને પાર્થ, માતા-પિતાની સેવા પણ તમે યોગ્ય રીતે કરો છો ને?
કચ્ચિત્તે ગુરવઃ સર્વે વૃદ્ધા વૈદ્યાશ્ચ પૂજિતાઃ। કચ્ચિન્ન કુરુષે ભાવં પાર્થ પાપેષુ કર્મસુ
તમારા બધા વડીલ, ગુરુઓ અને જાણકાર વૈદ્યોને તમે માન આપો છો ને? પાર્થ, તમે ક્યારેય પાપના કામોમાં મન લગાવતા નથી ને?
સુકૃતં પ્રતિકર્તું ચ કચ્ચિદ્ધાતું ચ દુષ્કૃતમ્। યથાન્યાયં કુરુશ્રેષ્ઠ જાનાસિ ન વિકત્થસે
સારા કામનો ઉપકાર તમે પરત કરો છો ને? અને ખરાબ કામથી દૂર રહો છો ને? કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમે યોગ્યતા જાણો છો અને એ પ્રમાણે વર્તો છો, પણ પોતાનો ઘમંડ તો નથી કરતા ને?
યથાર્હં માનિતાઃ કચ્ચિત્ત્વયા નન્દન્તિ સાધવઃ। વનેષ્વપિ વસન્કચ્ચિદ્ધર્મમેવાનુવર્તસે
જ્યારે તમે યોગ્ય રીતે સજ્જનોને માન આપો છો ત્યારે તેઓ ખુશ થાય છે ને? અને જંગલમાં રહેતા હોવ છતાં પણ તમે ધર્મના માર્ગે અડગ રહો છો ને?
કચ્ચિદ્ધૌમ્યસ્ત્વદાચારૈર્ન પાર્થ પરિતપ્યતે। દાનધર્મતપઃશૌચૈરાર્જવેન તિતિક્ષયા
પાર્થ, દૌમ્ય ઋષિ તમારા વ્યવહારથી—જેમ કે દાન, ધર્મ, તપ, પવિત્રતા, સચ્ચાઈ અને સહનશક્તિથી—ક્યારેય દુઃખી તો નથી થતા ને?
પિતૃપૈતામહં વૃત્તં કચ્ચિત્પાર્થાનુવર્તસે। કચ્ચિદ્રાજર્ષિયાતેન પથા ગચ્છસિ પાણ્ડવ
પાર્થ, તમે પિતા અને પિતામહના માર્ગે ચાલો છો ને? પાંડવ, રાજર્ષિઓ જે માર્ગે ગયા તે જ માર્ગે તમે પણ ચાલો છો ને?
સ્વેસ્વે કિલ કુલે જાતે પુત્રે નપ્તરિ વા પુનઃ। પિતરઃ પિતૃલોકસ્થાઃ શોચન્તિ ચ રમન્તિ ચ
જ્યારે દરેક કુટુંબમાં પુત્ર કે પૌત્ર જન્મે છે ત્યારે પિતૃલોકમાં વસતા પિતૃઓ ક્યારેક દુઃખી થાય છે અને ક્યારેક આનંદ પણ અનુભવે છે.
કિં તસ્ય દુષ્કૃતેઽસ્માભિઃ સંપ્રાપ્તવ્યં ભવિષ્યતિ। કિં ચાસ્ય સુકૃતેઽસ્માભિઃ પ્રાપ્તવ્યમિતિ શોભનં
અમારા દુષ્કર્મોથી તેને શું દુઃખ મળશે? અને અમારા સારા કર્મોથી તેને શું સુખ મળશે?—આવી શુભ ભાવના મનમાં આવે છે.
પિતા માતા તથૈવાગ્નિર્ગુરુરાત્મા ચ પઞ્ચમઃ। યસ્યૈતેપૂજિતાઃ પાર્થ તસ્ય લોકાવુભૌ જિતૌ
પિતા, માતા, અગ્નિ, ગુરુ અને પોતાનું મન—પાર્થ, જે વ્યક્તિ આ બધાનું માન કરે છે, તે બંને લોકમાં સફળ થાય છે.
ભગવન્નાર્ય માઽઽહૈતદ્યથાવદ્ધર્મનિશ્ચયમ્। યથાશક્તિ યથાન્યાયં ક્રિયતે વિધિવન્મયા
આર્ય, આપ શંકા ન કરો—હું મારી શક્તિ પ્રમાણે અને નિયમ પ્રમાણે, ધર્મ જે રીતે કહે છે એ પ્રમાણે જ બધું કરું છું.
અબ્ભક્ષા વાયુભક્ષાશ્ચ પ્લવમાના વિહાયસા। જુષન્તે પર્વતશ્રેષ્ઠમૃષયઃ પર્વસન્ધિષુ
પરવતની ટોચે એવા ઋષિઓ રહે છે, જે ક્યારેક માત્ર પાણી પીધે છે, ક્યારેક હવા પર જીવે છે અને આકાશમાં ફરતા રહે છે.
કામિનઃ સહ કાન્તાભિઃ પરસ્પરમનુવ્રતાઃ। દૃશ્યન્તે શૈલશૃઙ્ગસ્થા યથા કિંપુરુષા નૃપ
રાજા, પરવતની શિખરો પર એવા પ્રેમાળ જીવ પણ દેખાય છે, જે પોતાના પ્રિયજન સાથે એકનિષ્ઠ રહે છે, જેમ કિમ્પુરુષો હોય એમ.