યેઽન્યે ક્વચિન્મનુષ્યેષુ તિર્યગ્યોનિગતાશ્ચ યે। ધર્મં તે સમવેક્ષન્તે રક્ષાંસિ ચ વિશેષતઃ
બીજા બધા મનુષ્યો અને અન્ય યોનિમાં જન્મેલા પણ ધર્મનું પાલન કરે છે; ખાસ કરીને રાક્ષસો તો ધર્મને ખાસ ધ્યાનમાં લે છે.
ધર્મસ્યરાક્ષસા મૂલં ધર્મં તે વિદુરુત્તમમ્। એતત્પરીક્ષ્યસર્વં ત્વં સમીપે સ્થાતુમર્હસિ
રાક્ષસો ધર્મનું મૂળ છે; તેઓ શ્રેષ્ઠ ધર્મ જાણે છે. તારે આ બધું વિચારવું જોઈએ અને ધર્મની નજીક રહેવું જોઈએ.
દેવાશ્ચ ઋષયઃ સિદ્ધાઃ પિતરશ્ચાપિ રાક્ષસ। ગન્ધર્વોરગરક્ષાંસિ વયાંસિ પશવસ્તથા
હે રાક્ષસ, દેવતાઓ, ઋષિઓ, સિદ્ધો, પિતૃઓ, ગંધર્વો, નાગો, રાક્ષસો, પક્ષીઓ અને પશુઓ—
તિર્યગ્યોનિગતાશ્ચૈવ અપિ કીટપિપીલિકાઃ। મનુષ્યાનુપજીવન્તિ તતસ્ત્વમપિ જીવસિ
અને અન્ય યોનિમાં જન્મેલા, જેમ કે કીટ અને પિપળીકા પણ, મનુષ્યો પર આધાર રાખીને જીવે છે; એટલે તું પણ તેમના કારણે જીવે છે.
સમૃદ્ધ્યા યસ્ય લોકસ્ય લોકો યુષ્માકમૃધ્યતિ। ઇમં ચ લોકં શોચન્તમનુશોચન્તિ દેવતાઃ। પૂજ્યમાનાશ્ચ વર્ધન્તે હવ્યકવ્યૈર્યથાવિધિ
જ્યારે દુનિયા સુખી થાય છે, ત્યારે તમારો લોક પણ સુખી થાય છે. જ્યારે આ લોક દુઃખી થાય છે, ત્યારે દેવતાઓ પણ દુઃખી થાય છે; અને જ્યારે તેમને યોગ્ય રીતે હવન-પિંડથી પૂજવામાં આવે છે, ત્યારે તેઓ વધે છે.
વયં રાષ્ટ્રસ્ય ગોપ્તારો રક્ષિતારશ્ચ રાક્ષસ। રાષ્ટ્રસ્યારક્ષ્યમાણસ્ય કુતો ભૂતિઃ કુતઃ સુખમ્
હે રાક્ષસ, અમે રાજ્યના રક્ષક અને સંરક્ષક છીએ. જો રાજ્યનું રક્ષણ ન થાય, તો સુખ કે સમૃદ્ધિ ક્યાંથી આવે?
ન ચ રાજાઽવમન્તવ્યો રક્ષસા જાત્વનાગસિ। અનુરપ્યપચારશ્ચ નાસ્ત્યસ્માકં નરાશન
રાજાને ક્યારેય અપમાનવું નહીં, કારણ કે તેણે કોઈ ખોટું કામ કર્યું નથી. અને અમે, જે મનુષ્યોનું અન્ન ખાઈએ છીએ, ક્યારેય આપણા પર ઉપકાર કરનારાઓ સાથે દુર્વ્યવહાર કરતા નથી.
વિઘસાશાન્યથાશક્ત્યા કુર્મહે દેવતાદિષુ। ગુરૂંશ્ચ બ્રાહ્મણાંશ્ચૈવ પ્રમાણપ્રવણાઃ સદા
જેમ શક્ય હોય તેમ, અમે દેવતાઓ અને અન્ય માટે બચેલું અન્ન અર્પણ કરીએ છીએ. ગુરુઓ અને બ્રાહ્મણોનું પણ હંમેશા માન રાખીએ છીએ અને યોગ્ય વાતમાં નમ્રતાથી વળગી રહીએ છીએ.
દ્રોગ્ધવ્યં ન ચ મિત્રેષુ ન વિશ્વસ્તેષુ કર્હિચિત્। યેષાં ચાન્નાનિ ભુઞ્જીત યત્રચ સ્યાત્પ્રતિશ્રયઃ
ક્યારેય મિત્રોને કે જે આપણું વિશ્વાસ કરે છે, એમને દગો ન આપવો. જેમના ઘરમાં અન્ન ખાધું હોય કે જેમની પાસે આશરો મળ્યો હોય, એમના પર પણ ક્યારેય દગો ન કરવો.
સ ત્વં પ્રતિશ્રયેઽસ્માકં પૂજ્યમાનઃ સુખોષિતઃ। ભુક્ત્વા ચાન્નાનિ દુષ્પ્રજ્ઞ કથમસ્માઞ્જિહીર્ષસિ
તમે અમારા ઘરે માનથી અને સુખથી રહ્યા, અમારું અન્ન પણ ખાધું. હવે, અવિચારી, કેમ અમને નુકસાન પહોંચાડવા ઈચ્છો છો?
એવમેવ વૃથાચારો વૃથા વૃદ્ધો વૃથામતિઃ। વૃથામરણમર્હસ્ત્વં વૃથાઽદ્ય નમવિષ્યસિ
આવો વ્યવહાર વ્યર્થ છે, તમારી ઉંમર પણ વ્યર્થ છે અને તમારો વિચાર પણ વ્યર્થ છે. તમે વ્યર્થ મૃત્યુ પામવા યોગ્ય છો અને આજે વ્યર્થ રીતે પડી જશો.
અથ ચેદ્દુષ્ટબુદ્ધિસ્ત્વં સર્વૈર્ધર્મૈર્વિવર્જિતઃ। પ્રદાય શસ્ત્રાણ્યસ્માકં યુદ્ધેન દ્રૌપદીં હર
પણ જો તમારો મન દુષ્ટ હોય અને બધાં ધર્મોથી રહિત હોય, તો તમારા શસ્ત્રો અમને આપી દો અને પછી જોરથી દ્રૌપદીને પકડવાનો પ્રયાસ કરો.
અથ ચેત્ત્વમવિજ્ઞાય ઇદં કર્મ કરિષ્યસિ। અધર્મં ચાપ્યકીર્તિં ચ લોકે પ્રાપ્સ્યસિ કેવલં
અને જો તમે આ કામ સમજ્યા વિના કરશો, તો માત્ર અધર્મ અને બદનામિ જ મેળવો છો.
એતામદ્ય પરામૃશ્ય સ્ત્રિયં રાક્ષસ માનુષીમ્। વિષમેતત્સમાલોડ્ય કુમ્ભેન પ્રાશિતં ત્વયા
રાક્ષસ, વિચાર કરો કે આ સ્ત્રી માનવી છે. જેમ ઝેર ભેળવીને પિયું, તેમ તમે પણ આ દુઃખ પોતે જ પીધું છે.
તતો યુધિષ્ઠિરસ્તસ્ય ભારિકઃ સમપદ્યત। સ તુ ભારાભિભૂતાત્મા ન તથા શીઘ્રગોઽભવત્
પછી યુધિષ્ઠિરે તેને ઊંચક્યો, પણ ભારથી દબાઈને તે ઝડપથી આગળ જઈ શક્યો નહીં.
અથાબ્રવીદ્દ્રૌપદીં ચ નકુલં ચ યુધિષ્ઠિરઃ। મા ભૈષ્ટં રાક્ષસાન્મૂઢાદ્ગતિરસ્ય મયા હૃતા
પછી યુધિષ્ઠિરે દ્રૌપદી અને નકુલને કહ્યું: 'આ મૂર્ખ રાક્ષસથી ડરશો નહીં, તેનું માર્ગ હું રોકી દીધું છે.'
નાતિદૂરે મહબાહુર્ભવિતા પવનાત્મજઃ। અસ્મિન્મુહૂર્તે સંપ્રાપ્તે નભવિષ્યતિ રાક્ષસઃ
'અહીંથી બહુ દૂર નથી પવનપુત્ર, મહાબલી. આ ક્ષણે જ રાક્ષસ અહીં રહેશે નહીં.'
સહદેવસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસં મૂઢચેતસમ્। ઉવાચ વચનં રાજન્કુન્તીપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્
પછી સહદેવે, એ મૂર્ખ રાક્ષસને જોઈને, કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરને કહ્યું:
રાજન્કિં નામ સત્કૃત્યં ક્ષત્રિયસ્યાસ્ત્યતોઽધિકમ્। યદ્યુદ્ધેઽભિમુખઃ પ્રાણાંસ્ત્યજેચ્છત્રું જયેત વા
'રાજા, ક્ષત્રિય માટે આથી વધુ સન્માન શું હોઈ શકે? યુદ્ધમાં સામે દુશ્મન સામે જીવ આપવો કે તેને જીતવો.'
એષ વાસ્માન્વયં વૈનં યુધ્યમાનાઃ પરંતપ। સૂદયેમ મહાબાહો દેશઃ કાલો હ્યયં નૃપ
'એ અમને મારે કે અમે તેને, મહાબલી, ચાલો યુદ્ધ કરીએ! આ જ યોગ્ય સમય અને સ્થળ છે, રાજા.'
ક્ષત્રધર્મસ્ય સંપ્રાપ્તઃ કાલઃ સત્યપરાક્રમ। જયન્તો હન્યમાના વા પ્રાપ્તુમર્હામ સદ્ગતિમ્
'ક્ષત્રિય ધર્મ અને સાચી વીરતા માટે સમય આવ્યો છે. જીતીએ કે મરીએ, બંને રીતે સારા માર્ગે જ જઈશું.'
રાક્ષસે જીવમાનેઽદ્ય રવિરસ્તમિયાદ્યદિ। નાહં બ્રૂયાં પુનર્જાતુ ક્ષત્રિયોસ્મીતિ ભારત
'જો આ રાક્ષસ આજે જીવતો રહી જાય અને સૂર્ય અસ્ત જાય, તો હું ક્યારેય નહિ કહું કે હું ક્ષત્રિય છું, હે ભારત.'
ભોભો રાક્ષસ તિષ્ઠસ્વ સહદેવોસ્મિ પાણ્ડવઃ। હત્વા રવા માં નયસ્વૈનાં હતો વા સ્વપ્સ્યસીહ વૈ
'એ રાક્ષસ, ઊભો રહી જા! હું પાંડુપુત્ર સહદેવ છું. મને મારીને તેને લઈ જા, અથવા મારાથી મરીશ તો અહીં જ સુઈશ.'
તદા બ્રુવતિ માદ્રેયે ભીમસેનો યદૃચ્છયા। પ્રાદૃશ્યત મહાબાહુઃ સવજ્ર ઇવ વાસવઃ
માદ્રીપુત્ર એ રીતે બોલતો હતો ત્યારે, અચાનક મહાબલી ભીમસેન દેખાયો, જાણે વજ્રધારી ઇન્દ્ર પ્રગટ થયો હોય.
સોઽપશ્યદ્ધાતરૌ તત્ર દ્રૌપદીં ચ યશસ્વિનીમ્। ક્ષિતિસ્થં સહદેવં ચ ક્ષિપન્તં રાક્ષસં તદા
ત્યાં તેણે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને, યશસ્વિ દ્રૌપદી અને જમીન પર રહેલા સહદેવને જોયા, જે એ સમયે રાક્ષસને ફેંકી રહ્યો હતો.
માર્ગાચ્ચ રાક્ષસં મૂઢં કાલોપહતચેતસમ્। ભ્રમન્તં તત્રતત્રૈવ દૈવેન પરિમોહિતમ્
તેને રસ્તા પર મુંઝાયેલો, કાળથી મન ભ્રમાયેલો રાક્ષસ દેખાયો, જે ભાગ્યના પ્રભાવે અહીં-ત્યાં ભટકતો હતો.
હૃતાન્સંદૃશ્ય તાન્ભ્રાતૃન્દ્રૌપદીં ચ મહાબલઃ। ક્રોધમાહારયદ્ભીમો રાક્ષસંચેદમબ્રવીત્
ભીમને પોતાના ભાઈઓ અને દ્રૌપદીને અપહરણ થયેલા જોઈને ભારે ક્રોધ આવ્યો અને તેણે રાક્ષસને કહ્યું:
વિજ્ઞાતોઽસિ મયા પૂર્વં ચેષ્ટઞ્શસ્ત્રપરીક્ષણે। આસ્થા તુ ત્વયિ મે નાસ્તિ યતોસિ ન હતસ્તદા
હું તને પહેલેથી ઓળખતો હતો, જ્યારે તું શસ્ત્રની કસોટી કરવા આવ્યો હતો. પણ મને તારા પર વિશ્વાસ નહોતો, કારણ કે તું ત્યારે માર્યો ગયો નહોતો.
બ્રહ્મરૂપપ્રતિચ્છન્નો ન નો વદસિ ચાપ્રિયમ્। પ્રિયેષુ રમમાણં ત્વાં ન ચૈવાપ્રિયકારિણમ્। બ્રહ્મરૂપેણ વિહિતં નૈવ હન્યામનાગસમ્
બ્રાહ્મણના રૂપમાં છુપાઈને, તું ક્યારેય અમને દુઃખ આપ્યું નથી, કે અમારા પ્રિયજનોને નુકસાન કર્યું નથી. નિર્દોષ અને બ્રાહ્મણના રૂપે રહેલા કોઈને મારવું યોગ્ય નથી.
રાક્ષસં જાનમાનોઽપિ યો હન્યાન્નરકં વ્રજેત્। અપક્વસ્ય ચ કાલેન વધસ્તવ ન વિદ્યતે
જાણતાં કે એ રાક્ષસ છે, છતાં જે તેને મારી નાખે છે, તે નરકમાં જાય છે. અને તારો સમય પુરો થયા વિના તારી મૌત નિશ્ચિત નથી.