ગતેષુ તેષુ રક્ષઃસુ ભીમસેનાત્મજેઽપિ ચ। રહિતાન્મીમસેનેન કદાચિત્તાન્યદૃચ્છયા। જહાર ધર્મરાજં વૈ યમૌ કૃષ્ણાં ચ રાક્ષસઃ
જ્યારે રાક્ષસો અને ભીમસેનનો દીકરો પણ ત્યાંથી ગયા, અને ભીમસેન પણ હાજર ન હતો, ત્યારે એક રાક્ષસે અચાનક ધર્મરાજ, યમદ્વય અને કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) ને પકડી લીધા.
બ્રહ્મન્કથં ધર્મરાજં યમૌ કૃષ્ણાં ચ રાક્ષસઃ। જહાર ચિત્રં ભીમશ્ચ ગતો રાક્ષસકણ્ટકઃ। વક્તુમર્હસિ વિપ્રાગ્ર્ય વ્યક્તમેતન્મમાઽનઘ
હે બ્રાહ્મણ, રાક્ષસે કેવી રીતે ધર્મરાજ, યમદ્વય અને કૃષ્ણાને પકડી લીધા? આ તો આશ્ચર્ય છે, કારણ કે ભીમ તો રાક્ષસને દંડ આપવા ગયો હતો. હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને આ વાત મને સ્પષ્ટ રીતે કહો.
બ્રાહ્મણો મન્ત્રકુશલઃ સર્વાસ્ત્રેષ્વસ્ત્રવિત્તમઃ। ઇતિ બ્રુવન્પાણ્ડવેયાન્પર્યુપાસ્તે સ્મ નિત્યદા । પરીપ્સમાનઃ પાર્થાનાં કલાપાંશ્ચ ધનૂંષિ ચ
એક બ્રાહ્મણ, જે મંત્રોમાં કુશળ અને શસ્ત્રવિદ્યામાં પારંગત હતો, પાંડવો પાસે હંમેશા રહેતો અને પૃથાપુત્રોના ધનુષ્ય અને તૂણીઓ જોવા ઇચ્છતો.
અન્તરં સંપરિપ્રેપ્સુર્દ્રૌપદ્યા હરણં પ્રતિ। દુષ્ટાત્મા પાપબુદ્ધિઃ સ નામ્ના ખ્યાતો જટાસુરઃ
દ્રૌપદીનું અપહરણ કરવા માટે તક શોધતો, દુષ્ટ અને પાપી મનવાળો, જેનું નામ જટાસુર હતું, એ અવસરની રાહ જોતો હતો.
[પોષણં તસ્ રાજેનદ્ર ચક્રે પાણ્ડવનન્દનઃ। બુબુધે ન ચ તં પાપં ભસ્મચ્છન્નમિવાનલમ્
પાંડવોના પુત્રે તેને બ્રાહ્મણ સમજીને તેની સેવા કરી, પણ એ દુષ્ટને ઓળખી શક્યો નહીં, જેમ રાખમાં છુપાયેલ અગ્નિ દેખાતો નથી.
સ ભીમસેને નિષ્ક્રાન્તે મૃગયાર્થમરિંદમે। [ઘટોત્કચં સાનુચરં દૃષ્ટ્વા વિપ્રદ્રુતં દિશઃ
જ્યારે ભીમસેન શિકારે ગયો અને ઘટોત્કચ પણ પોતાના સાથીઓ સાથે ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો, ત્યારે એ બ્રાહ્મણ ડરીને ચારે દિશામાં ભાગી ગયો.
લોમશપ્રભૃતીંસ્તાંસ્તુ મહર્ષીશ્ચ સમાહિતાન્। સ્નાતું વિનિર્ગતાન્દૃષ્ટ્વા પુષ્પાર્થં ચ તપોધનાન્]
લોમશ અને બીજા મહર્ષિઓ, મન એકાગ્ર કરી સ્નાન કરવા અને ફૂલ લેવા ગયા, એ જોઈને તે તપસ્વીઓ પણ ત્યાંથી નીકળી ગયા.
રૂપમન્યત્સમાસ્થાય વિકૃતં ભૈરવં મહત્। ગૃહીત્વા સર્વશસ્ત્રાણિ દ્રૌપદીં પરિગૃહ્ય ચ। પ્રાતિષ્ઠત સુદુષ્ટાત્મા ત્રીન્ગૃહીત્વા ચ પાણ્ડવાન્
એ દુષ્ટ આત્માવાળાએ ભયાનક અને વિકૃત રૂપ ધારણ કર્યું, બધા શસ્ત્રો પકડી લીધા, દ્રૌપદીને ઝપટાવી, અને ત્રણ પાંડવોને પણ પકડીને ત્યાંથી નીકળી પડ્યો.
[વિક્રમ્ય કૌશિકં ખઙ્ગં મોક્ષયિત્વા ગ્રહં રિપોઃ।] આક્રન્દદ્ભીમસેન વૈ યેન યાતો મહાબલઃ
ભીમસેને કૌશિક ખડગને દુશ્મનના પકડમાંથી છુટાવી, તેમના રડવાનો અવાજ સાંભળી, મહાબલી ભીમ તુરંત દોડી આવ્યો.
તમબ્રવીદ્ધર્મરાજો હ્રિયમાણો યુધિષ્ઠિરઃ। ધર્મસ્તે હીયતે મૂઢ ન ચૈનં સમવેક્ષસે
જ્યારે યુધિષ્ઠિરને લઈ જવામાં આવતો હતો, ત્યારે તેણે કહ્યું: 'અરે મૂર્ખ, તું ધર્મ છોડે છે અને તેને ધ્યાનમાં લેતો નથી.'
યેઽન્યે ક્વચિન્મનુષ્યેષુ તિર્યગ્યોનિગતાશ્ચ યે। ધર્મં તે સમવેક્ષન્તે રક્ષાંસિ ચ વિશેષતઃ
બીજા બધા મનુષ્યો અને અન્ય યોનિમાં જન્મેલા પણ ધર્મનું પાલન કરે છે; ખાસ કરીને રાક્ષસો તો ધર્મને ખાસ ધ્યાનમાં લે છે.
ધર્મસ્યરાક્ષસા મૂલં ધર્મં તે વિદુરુત્તમમ્। એતત્પરીક્ષ્યસર્વં ત્વં સમીપે સ્થાતુમર્હસિ
રાક્ષસો ધર્મનું મૂળ છે; તેઓ શ્રેષ્ઠ ધર્મ જાણે છે. તારે આ બધું વિચારવું જોઈએ અને ધર્મની નજીક રહેવું જોઈએ.
દેવાશ્ચ ઋષયઃ સિદ્ધાઃ પિતરશ્ચાપિ રાક્ષસ। ગન્ધર્વોરગરક્ષાંસિ વયાંસિ પશવસ્તથા
હે રાક્ષસ, દેવતાઓ, ઋષિઓ, સિદ્ધો, પિતૃઓ, ગંધર્વો, નાગો, રાક્ષસો, પક્ષીઓ અને પશુઓ—
તિર્યગ્યોનિગતાશ્ચૈવ અપિ કીટપિપીલિકાઃ। મનુષ્યાનુપજીવન્તિ તતસ્ત્વમપિ જીવસિ
અને અન્ય યોનિમાં જન્મેલા, જેમ કે કીટ અને પિપળીકા પણ, મનુષ્યો પર આધાર રાખીને જીવે છે; એટલે તું પણ તેમના કારણે જીવે છે.
સમૃદ્ધ્યા યસ્ય લોકસ્ય લોકો યુષ્માકમૃધ્યતિ। ઇમં ચ લોકં શોચન્તમનુશોચન્તિ દેવતાઃ। પૂજ્યમાનાશ્ચ વર્ધન્તે હવ્યકવ્યૈર્યથાવિધિ
જ્યારે દુનિયા સુખી થાય છે, ત્યારે તમારો લોક પણ સુખી થાય છે. જ્યારે આ લોક દુઃખી થાય છે, ત્યારે દેવતાઓ પણ દુઃખી થાય છે; અને જ્યારે તેમને યોગ્ય રીતે હવન-પિંડથી પૂજવામાં આવે છે, ત્યારે તેઓ વધે છે.
વયં રાષ્ટ્રસ્ય ગોપ્તારો રક્ષિતારશ્ચ રાક્ષસ। રાષ્ટ્રસ્યારક્ષ્યમાણસ્ય કુતો ભૂતિઃ કુતઃ સુખમ્
હે રાક્ષસ, અમે રાજ્યના રક્ષક અને સંરક્ષક છીએ. જો રાજ્યનું રક્ષણ ન થાય, તો સુખ કે સમૃદ્ધિ ક્યાંથી આવે?
ન ચ રાજાઽવમન્તવ્યો રક્ષસા જાત્વનાગસિ। અનુરપ્યપચારશ્ચ નાસ્ત્યસ્માકં નરાશન
રાજાને ક્યારેય અપમાનવું નહીં, કારણ કે તેણે કોઈ ખોટું કામ કર્યું નથી. અને અમે, જે મનુષ્યોનું અન્ન ખાઈએ છીએ, ક્યારેય આપણા પર ઉપકાર કરનારાઓ સાથે દુર્વ્યવહાર કરતા નથી.
વિઘસાશાન્યથાશક્ત્યા કુર્મહે દેવતાદિષુ। ગુરૂંશ્ચ બ્રાહ્મણાંશ્ચૈવ પ્રમાણપ્રવણાઃ સદા
જેમ શક્ય હોય તેમ, અમે દેવતાઓ અને અન્ય માટે બચેલું અન્ન અર્પણ કરીએ છીએ. ગુરુઓ અને બ્રાહ્મણોનું પણ હંમેશા માન રાખીએ છીએ અને યોગ્ય વાતમાં નમ્રતાથી વળગી રહીએ છીએ.
દ્રોગ્ધવ્યં ન ચ મિત્રેષુ ન વિશ્વસ્તેષુ કર્હિચિત્। યેષાં ચાન્નાનિ ભુઞ્જીત યત્રચ સ્યાત્પ્રતિશ્રયઃ
ક્યારેય મિત્રોને કે જે આપણું વિશ્વાસ કરે છે, એમને દગો ન આપવો. જેમના ઘરમાં અન્ન ખાધું હોય કે જેમની પાસે આશરો મળ્યો હોય, એમના પર પણ ક્યારેય દગો ન કરવો.
સ ત્વં પ્રતિશ્રયેઽસ્માકં પૂજ્યમાનઃ સુખોષિતઃ। ભુક્ત્વા ચાન્નાનિ દુષ્પ્રજ્ઞ કથમસ્માઞ્જિહીર્ષસિ
તમે અમારા ઘરે માનથી અને સુખથી રહ્યા, અમારું અન્ન પણ ખાધું. હવે, અવિચારી, કેમ અમને નુકસાન પહોંચાડવા ઈચ્છો છો?
એવમેવ વૃથાચારો વૃથા વૃદ્ધો વૃથામતિઃ। વૃથામરણમર્હસ્ત્વં વૃથાઽદ્ય નમવિષ્યસિ
આવો વ્યવહાર વ્યર્થ છે, તમારી ઉંમર પણ વ્યર્થ છે અને તમારો વિચાર પણ વ્યર્થ છે. તમે વ્યર્થ મૃત્યુ પામવા યોગ્ય છો અને આજે વ્યર્થ રીતે પડી જશો.
અથ ચેદ્દુષ્ટબુદ્ધિસ્ત્વં સર્વૈર્ધર્મૈર્વિવર્જિતઃ। પ્રદાય શસ્ત્રાણ્યસ્માકં યુદ્ધેન દ્રૌપદીં હર
પણ જો તમારો મન દુષ્ટ હોય અને બધાં ધર્મોથી રહિત હોય, તો તમારા શસ્ત્રો અમને આપી દો અને પછી જોરથી દ્રૌપદીને પકડવાનો પ્રયાસ કરો.
અથ ચેત્ત્વમવિજ્ઞાય ઇદં કર્મ કરિષ્યસિ। અધર્મં ચાપ્યકીર્તિં ચ લોકે પ્રાપ્સ્યસિ કેવલં
અને જો તમે આ કામ સમજ્યા વિના કરશો, તો માત્ર અધર્મ અને બદનામિ જ મેળવો છો.
એતામદ્ય પરામૃશ્ય સ્ત્રિયં રાક્ષસ માનુષીમ્। વિષમેતત્સમાલોડ્ય કુમ્ભેન પ્રાશિતં ત્વયા
રાક્ષસ, વિચાર કરો કે આ સ્ત્રી માનવી છે. જેમ ઝેર ભેળવીને પિયું, તેમ તમે પણ આ દુઃખ પોતે જ પીધું છે.
તતો યુધિષ્ઠિરસ્તસ્ય ભારિકઃ સમપદ્યત। સ તુ ભારાભિભૂતાત્મા ન તથા શીઘ્રગોઽભવત્
પછી યુધિષ્ઠિરે તેને ઊંચક્યો, પણ ભારથી દબાઈને તે ઝડપથી આગળ જઈ શક્યો નહીં.
અથાબ્રવીદ્દ્રૌપદીં ચ નકુલં ચ યુધિષ્ઠિરઃ। મા ભૈષ્ટં રાક્ષસાન્મૂઢાદ્ગતિરસ્ય મયા હૃતા
પછી યુધિષ્ઠિરે દ્રૌપદી અને નકુલને કહ્યું: 'આ મૂર્ખ રાક્ષસથી ડરશો નહીં, તેનું માર્ગ હું રોકી દીધું છે.'
નાતિદૂરે મહબાહુર્ભવિતા પવનાત્મજઃ। અસ્મિન્મુહૂર્તે સંપ્રાપ્તે નભવિષ્યતિ રાક્ષસઃ
'અહીંથી બહુ દૂર નથી પવનપુત્ર, મહાબલી. આ ક્ષણે જ રાક્ષસ અહીં રહેશે નહીં.'
સહદેવસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસં મૂઢચેતસમ્। ઉવાચ વચનં રાજન્કુન્તીપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્
પછી સહદેવે, એ મૂર્ખ રાક્ષસને જોઈને, કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરને કહ્યું:
રાજન્કિં નામ સત્કૃત્યં ક્ષત્રિયસ્યાસ્ત્યતોઽધિકમ્। યદ્યુદ્ધેઽભિમુખઃ પ્રાણાંસ્ત્યજેચ્છત્રું જયેત વા
'રાજા, ક્ષત્રિય માટે આથી વધુ સન્માન શું હોઈ શકે? યુદ્ધમાં સામે દુશ્મન સામે જીવ આપવો કે તેને જીતવો.'
એષ વાસ્માન્વયં વૈનં યુધ્યમાનાઃ પરંતપ। સૂદયેમ મહાબાહો દેશઃ કાલો હ્યયં નૃપ
'એ અમને મારે કે અમે તેને, મહાબલી, ચાલો યુદ્ધ કરીએ! આ જ યોગ્ય સમય અને સ્થળ છે, રાજા.'