સોમસ્ય યજ્ઞો વરુણસ્ય યજ્ઞઃ પ્રજાપતેર્યજ્ઞ આસીત્પ્રયાગે। તથા યજ્ઞોઽયં તવ ભારતાગ્ર્ય પારિક્ષિત સ્વસ્તિ નોઽસ્તુ પ્રિયેભ્યઃ
પ્રયાગમાં સોમનો યજ્ઞ, વરુણનો યજ્ઞ અને પ્રજાપતિનો યજ્ઞ થયો હતો; એ જ રીતે, હે પારિક્ષિત, ભારતોમાં શ્રેષ્ઠ, તારો આ યજ્ઞ પણ છે. આપણને અને આપણા પ્રિયજનોને કલ્યાણ મળે.
શક્રસ્ય યજ્ઞઃ શતસઙ્ખ્ય ઉક્ત- સ્તથાપરં તુલ્યસઙ્ખ્યં શતં વૈ। તથા યજ્ઞોઽયં તવ ભારતાગ્ર્ય પારિક્ષિત સ્વસ્તિ નોઽસ્તુ પ્રિયેભ્યઃ
ઇન્દ્રના શત યજ્ઞોનું વર્ણન થાય છે, અને એટલાં જ બીજાં યજ્ઞો પણ છે; એ જ રીતે, હે પારિક્ષિત, ભારતોમાં શ્રેષ્ઠ, તારો આ યજ્ઞ પણ છે. આપણને અને આપણા પ્રિયજનોને કલ્યાણ મળે.
યમસ્ય યજ્ઞો હરિમેધસશ્ચ યથા યજ્ઞો રન્તિદેવસ્ય રાજ્ઞઃ। તથા યજ્ઞોઽયં તવ ભારતાગ્ર્ય પારિક્ષિત સ્વસ્તિ નોઽસ્તુ પ્રિયેભ્યઃ
યમનો યજ્ઞ, હરિમેધસનો યજ્ઞ અને રાજા રંતિદેવનો યજ્ઞ જેમ થયો હતો; એ જ રીતે, હે પારિક્ષિત, ભારતોમાં શ્રેષ્ઠ, તારો આ યજ્ઞ પણ છે. આપણને અને આપણા પ્રિયજનોને કલ્યાણ મળે.
ગયસ્ય યજ્ઞઃ શશબિન્દોશ્ચ રાજ્ઞો યજ્ઞસલ્તથા વૈશ્રવણસ્ય રાજ્ઞઃ। તથા યજ્ઞોઽયં તવ ભારતાગ્ર્ય પારિક્ષિત સ્વસ્તિ નોઽસ્તુ પ્રિયેભ્યઃ
ગયાનો યજ્ઞ, રાજા શશબિંદુનો યજ્ઞ અને રાજા વૈશ્વરવણનો યજ્ઞ જેમ થયો હતો; એ જ રીતે, હે પારિક્ષિત, ભારતોમાં શ્રેષ્ઠ, તારો આ યજ્ઞ પણ છે. આપણને અને આપણા પ્રિયજનોને કલ્યાણ મળે.
નૃગસ્ય યજ્ઞસ્ત્વજમીઢસ્ય ચાસી- દ્યથા યજ્ઞો દાશરથેશ્ચ રાજ્ઞઃ। તથા યજ્ઞોઽયં તવ ભારતાગ્ર્ય પારિક્ષિત સ્વસ્તિ નોઽસ્તુ પ્રિયેભ્યઃ
નૃગનો યજ્ઞ, અજમીઢનો યજ્ઞ અને દશરથ રાજાનો યજ્ઞ જેમ થયો હતો; એ જ રીતે, હે પારિક્ષિત, ભારતોમાં શ્રેષ્ઠ, તારો આ યજ્ઞ પણ છે. આપણને અને આપણા પ્રિયજનોને કલ્યાણ મળે.
યજ્ઞઃ શ્રુતો દિવિ દેવસ્ય સૂનો- ર્યુધિષ્ઠિરસ્યાજમીઢસ્ય રાજ્ઞઃ। તથા યજ્ઞોઽયં તવ ભારતાગ્ર્ય પારિક્ષિત સ્વસ્તિ નોઽસ્તુ પ્રિયેભ્યઃ
દિવ્ય લોકમાં જે યજ્ઞની કથા સાંભળવામાં આવે છે, દેવપુત્રનો યજ્ઞ, યુધિષ્ઠિરનો યજ્ઞ અને અજમીઢ રાજાનો યજ્ઞ જેમ થયો હતો; એ જ રીતે, હે પારિક્ષિત, ભારતોમાં શ્રેષ્ઠ, તારો આ યજ્ઞ પણ છે. આપણને અને આપણા પ્રિયજનોને કલ્યાણ મળે.
કૃષ્ણસ્ય યજ્ઞઃ સત્યવત્યાઃ સુતસ્ય સ્વયં ચ કર્મ પ્રચકાર યત્ર। તથા યજ્ઞોઽયં તવ ભારતાગ્ર્ય પારિક્ષિત સ્વસ્તિ નોઽસ્તુ પ્રિયેભ્યઃ
સત્યવતીપુત્ર કૃષ્ણનો યજ્ઞ, જ્યાં તેણે પોતે કર્મ કર્યું હતું; એ જ રીતે, હે પારિક્ષિત, ભારતોમાં શ્રેષ્ઠ, તારો આ યજ્ઞ પણ છે. આપણને અને આપણા પ્રિયજનોને કલ્યાણ મળે.
ઇમે ચ તે સૂર્યસમાનવર્ચસઃ સમાસતે વૃત્રહણઃ ક્રતું યથા। નૈષાં જ્ઞાતું વિદ્યતે જ્ઞાનમદ્ય દત્તં યેભ્યો ન પ્રણશ્યેત્કદાચિત્
આ અહીં બેઠેલા, જેમનું તેજ સૂર્ય જેવું છે, તેઓ ઇન્દ્રના યજ્ઞમાં જેમ ભેગા થાય છે તેમ અહીં એકત્ર થયા છે; આજે તેમનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી અને તેમને આપવામાં આવેલી દાન કદી નષ્ટ થતી નથી.
ઋત્વિક્સમો નાસ્તિ લોકેષુ ચૈવ દ્વૈપાયનેનેતિ વિનિશ્ચિતં મે। એતસ્ય શિષ્યા હિ ક્ષિતિં સંચરન્તિ સર્વર્ત્વિજઃ કર્મસુ સ્વેષુ દક્ષાઃ
દ્વૈપાયન જેટલો શ્રેષ્ઠ ઋત્વિજ દુનિયામાં બીજું કોઈ નથી, એ મારી પક્કી માન્યતા છે. તેના શિષ્યો સમગ્ર પૃથ્વી પર પોતાના કર્મોમાં નિપુણ બનીને ફરતા રહે છે.
વિભાવસુશ્ચિત્રભાનુર્મહાત્મા હિરણ્યરેતા હુતભુક્કૃષ્ણવર્ત્મા। પ્રદક્ષિમાવર્તશિખઃ પ્રદીપ્તો હવ્યં તવેદં હુતભુગ્વષ્ટિ દેવઃ
વિભાવસુ, જે ચમકદાર તેજ ધરાવે છે, મહાન આત્માવાળા, સુવર્ણ સમાન, હવન સ્વીકારનાર, કાળી લકીરવાળો, ઘૂમરતી જ્વાળાવાળો અને પ્રગટ, એ અગ્નિ, હે દેવ, તારો આ હવન સ્વીકારે છે.
નૈહ ત્વદન્યો વિદ્યતે જીવલોકે સમો નૃપઃ પાલયિતા પ્રજાનામ્। ધૃત્યા ચ તે પ્રતીમનાઃ સદાહં ત્વં વા વરુણો ધર્મરાજો યમો વા
આ જીવલોકમાં, રાજા, તમારી સિવાય પ્રજાનું રક્ષણ કરવાના મામલે બીજું કોઈ સમાન નથી; તમારી સ્થિરતા અને ધીરજથી હું હંમેશા નિર્ભય રહું છું—તમે તો વરુણ, ધર્મરાજા કે યમના સમાન છો.
શક્રઃ સાક્ષાદ્વજ્રપાણિર્યથેહ ત્રાતા લોકેઽસ્મિંસ્ત્વં તથેહ પ્રજાનામ્। મતસ્ત્વં નઃ પુરુષેન્દ્રેહ લોકે ન ચ ત્વદન્યો ભૂપતિરસ્તિ જજ્ઞે
જેમ ઇન્દ્ર પોતાના વજ્રથી આ જગતમાં રક્ષક છે, તેમ તમે પણ પ્રજાના રક્ષક છો; મારી દૃષ્ટિએ તમે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ છો અને તમારી સમાન બીજો કોઈ રાજા જન્મ્યો નથી.
ખટ્વાઙ્ગનાભગદિલીપકલ્પ યયાતિમાન્ધાતૃસમપ્રભાવ। આદિત્યતેજઃપ્રતિમાનતેજા ભીષ્મો યથા રાજસિ સુવ્રતસ્ત્વમ્
તમારી શક્તિ ખટ્વાંગ, નાભાગ, દિલીપ, યયાતિ અને માંધાત્રી જેવી છે; તમારું તેજ તો સૂર્યના પ્રકાશ જેવું છે અને તમે ભીષ્મની જેમ સત્ય પ્રતિજ્ઞા પાળીને રાજ્ય ચલાવો છો.
વાલ્મીકિવત્તે નિભૃતં સ્વવીર્યં વસિષ્ઠવત્તે નિયતશ્ચ કોપઃ। પ્રભુત્વમિન્દ્રત્વસમં મતં મે દ્યુતિશ્ચ નારાયણવદ્વિભાતિ
જેમ વાલ્મીકી પોતાનું બળ છુપાવે છે, તેમ તમે પણ; જેમ વસિષ્ઠ પોતાનો ક્રોધ સંયમમાં રાખે છે, તેમ તમારો પણ ક્રોધ નિયંત્રિત છે; તમારી રાજસત્તા તો મારી દૃષ્ટિએ ઇન્દ્ર જેવી છે અને તમારું તેજ તો નારાયણ જેવું ઝળહળે છે.
યમો યથા ધર્મવિનિશ્ચયજ્ઞઃ કૃષ્ણો યથા સર્વગુણોપપન્નઃ। શ્રિયાં નિવાસોઽસિ યથા વસૂનાં નિધાનભૂતોઽસિ તથા ક્રતૂનામ્
જેમ યમધર્મ રાજા ધર્મને ઓળખવામાં નિપુણ છે અને કૃષ્ણ સર્વ ગુણોથી યુક્ત છે, તેમ તમે પણ વૈભવના નિવાસસ્થાન છો અને યજ્ઞોના ખજાનાં સમાન છો.
દમ્ભોદ્ભવેનાસિ સમો બલેન રામો યથા શસ્ત્રવિદસ્ત્રવિચ્ચ। ઔર્વત્રિતાભ્યામસિ તુલ્યતેજા દુષ્પ્રેક્ષણીયોઽસિ ભગીરથેન
બળમાં તમે દંભોદ્ભવના સમાન છો, શસ્ત્રવિદ્યા અને તેનો ઉપયોગ કરવામાં તમે રામ જેવા છો; તેજમાં તમે ઔર્વ અને ત્રિતાની બરાબરી કરો છો અને ભગીરથ જેવું તમારું દર્શન દુર્લભ છે.
એવં સ્તુતાઃ સર્વ એવ પ્રસન્ના રાજા સદસ્યા ઋત્વિજો હવ્યવાહઃ। તેષાં દૃષ્ટ્વા ભાવિતાનીઙ્ગિતાનિ પ્રોવાચ રાજા જનમેજયોઽથ
આ રીતે સ્તુતિ થતાં રાજા, સભ્યગણ, ઋત્વિજ અને અગ્નિહોત્રી બધા પ્રસન્ન થયા; તેમના શુભ સંકેતો જોઈને રાજા જનમેજયે પછી બોલ્યા.
બાલોઽપ્યયં સ્થવિર ઇવાવભાષતે નાયં બાલઃ સ્થવિરોઽયં મતો મે। ઇચ્છામ્યહં વરમસ્મૈ પ્રદાતું તન્મે વિપ્રાઃ સંવિદધ્વં યથાવત્
આ છોકરો હોવા છતાં વૃદ્ધની જેમ વાત કરે છે; મને એ બાળક લાગતો નથી, પણ વૃદ્ધ જ લાગે છે. હું તેને એક વરદાન આપવું ઈચ્છું છું—હે વિદ્વાનો, તમે એ માટે યોગ્ય રીતે વ્યવસ્થા કરો.
યથા ચ નસ્તક્ષક એતિ શીઘ્રમ્
અને જેમ તક્ષક ઝડપથી અમારી પાસે આવે છે—
વ્યાહર્તુકામે વરદે નૃપે દ્વિજં વરં વૃણીષ્વેતિ તતોઽબ્યુવાચ। હોતા વાક્યં નાતિહૃષ્ટાન્તરાત્મા કર્મણ્યસ્મિંસ્તક્ષકો નૈતિ તાવત્
જ્યારે રાજા, જે વરદાન આપનાર છે, બોલવા ઇચ્છ્યા, ત્યારે તેમણે બ્રાહ્મણને કહ્યું, 'તમે વર માંગો.' ત્યારબાદ હોતાએ, અંતરમાં ખૂબ ખુશ ન થતા, કહ્યું: 'તક્ષક તો આ યજ્ઞ ચાલે છે ત્યાં સુધી આવતો નથી.'
યથા ચેદં કર્મ સમાપ્યતે મે યથા ચ વૈ તક્ષક એતિ શીઘ્રમ્। તથા ભવન્તઃ પ્રયતન્તુ સર્વે પરં શક્ત્યા સ હિ મે વિદ્વિષાણઃ
જેમ આ યજ્ઞ પૂરું થાય અને જેમ તક્ષક ઝડપથી આવે, તેમ તમે બધા તમારી સંપૂર્ણ શક્તિથી પ્રયત્ન કરો, કારણ કે એ મારો દુશ્મન છે.
યથા શસ્ત્રાણિ નઃ પ્રાહુર્યથા શંસતિ પાવકઃ। ઇન્દ્રસ્ય ભવને રાજંસ્તક્ષકો ભયપીડિતઃ
જેમ શાસ્ત્રો કહે છે અને જેમ અગ્નિ દર્શાવે છે, હે રાજા, તક્ષક તો ભયથી પીડાઈને ઇન્દ્રના મહેલમાં છે.
યથા સૂતો લોહિતાક્ષો મહાત્મા પૌરાણિકો વેદિતવાન્પુરસ્તાત્। સ રાજાનં પ્રાહ પૃષ્ટસ્તદાનીં યથાહુર્વિપ્રાસ્તદ્વદેતન્નૃદેવ
જેમ લાલ આંખોવાળો મહાન આત્માવાળો અને પુરાણો જાણનારો સૂત પૂર્વે સમજ્યો હતો, તેમ તેણે ત્યારે રાજાને પૂછતાં કહ્યું હતું—જે બ્રાહ્મણો કહે છે, એ જ વાત, હે રાજા, અહીં કહેવી છે.
પુરાણમાગમ્ય તતો બ્રવીમ્યહં દત્તં તસ્મૈ વરમિન્દ્રેણ રાજન્। વસેહ ત્વં મત્સકાશે સુગુપ્તો ન પાવકસ્ત્વાં પ્રદહિષ્યતીતિ
પુરાણમાંથી જાણીને હું કહું છું: ઇન્દ્રે તક્ષકને વરદાન આપ્યું હતું, હે રાજા—'તમે અહીં મારા પાસે સુરક્ષિત રહો, અગ્નિ તમને બળાવી શકશે નહીં.'
તદા જગામાહિદત્તાભયઃ પ્રભુઃ
પછી સાપો દ્વારા નિર્ભય થયેલો સ્વામી ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
ભવિષ્યતીત્યેવ વિચિન્તયાનઃ
એ વિચારી રહ્યો હતો કે, 'આ તો થશે જ.'
તસ્યોત્તરીયે નિહિતઃ સ નાગો ભયોદ્વિગ્નઃ શર્મ નૈવાભ્યગચ્છત્। તતો રાજા મન્ત્રવિદોઽબ્રવીત્પુનઃ ક્રુદ્ધો વાક્યં તક્ષકસ્યાન્તમિચ્છન્
ભયથી વ્યાકુળ થયેલો એ સાપ ઉપરના વસ્ત્રમાં છુપાયો હતો, પણ એને ક્યાંય શાંતિ મળી નહીં; ત્યારે મંત્રવિદ રાજાએ ફરી ક્રોધથી, તક્ષકના અંતની ઈચ્છા રાખીને, વાત કરી.
ઇન્દ્રસ્ય ભવને વિપ્રા યદિ નાગઃ સ તક્ષકઃ। તમિન્દ્રેણૈવ સહિતં પાતયધ્યં વિભાવસૌ
જો એ સાપ તક્ષક ઇન્દ્રના મહેલમાં છે, હે બ્રાહ્મણો, તો અગ્નિએ તેને ઇન્દ્ર સાથે જ નીચે પાડી દેવું જોઈએ.
જનમેજયેન રાજ્ઞા તુ નોદિતસ્તક્ષકં પ્રતિ। હોતા જુહાવ તત્રસ્થં તક્ષકં પન્નગં તથા
પરંતુ રાજા જનમેજયે ખાસ તક્ષકને બોલાવ્યો નહોતો, તેથી ત્યાં બેઠેલા યજ્ઞકર્તા બ્રાહ્મણે તક્ષક નામના સાપને બોલાવવા માટે હવન કર્યું.
હૂયમાને તથા ચૈવ તક્ષકઃ સપુરન્દરઃ। આકાશે દદૃશે તત્ર ક્ષણેન વ્યથિતસ્તદા
જ્યારે આ રીતે હવન કરવામાં આવતું હતું, ત્યારે તક્ષક અને પુરંદર બંને એક સાથે આકાશમાં દેખાયા, અને તે સમયે તક્ષક ખૂબ જ ગભરાયેલો હતો.