ધાર્મિકાન્ધર્મકાર્યેષુ અર્થકાર્યેષુ પણ્ડિતાન્। સ્ત્રીષુ ક્લીબાન્નિયુઞ્જીત ક્રૂરાન્ક્રૂરેષુ કર્મસુ
ધર્મના કાર્યોમાં ધર્મનિષ્ઠોને, ધનના કાર્યોમાં વિદ્વાનોને, સ્ત્રીઓ સાથે સ્ત્રીસ્વભાવ ધરાવનારને અને ક્રૂર કાર્યોમાં ક્રૂર લોકોને લગાડવા જોઈએ.
સ્વેભ્યશ્ચૈવ પરેભ્યશ્ચ કાર્યાકાર્યસમુદ્ભવા। બુદ્ધિઃ કર્મસુ વિજ્ઞેયા રિપૂણાં ચ બલાબલમ્
પોતાનાં કે બીજાનાં કામમાં, યોગ્ય કે અયોગ્ય હોય, બુદ્ધિથી કામનું સ્વરૂપ અને શત્રુઓની તાકાત-નબળાઈ ઓળખવી જોઈએ.
બુદ્ધ્યા સ્વપ્રતિપન્નેષુ કુર્યાત્સાધુષ્વનુગ્રહમ્। નિગ્રહં ચાપ્યશિષ્ટેષુ નિર્મર્યાદેષુ કારયેત્
પોતાનાં લોકોમાં જે સારા છે તેમને અનુકૂળતા આપવી અને જે બેફામ કે સીમા લાંઘે છે તેમને કડકાઈથી રોકવું જોઈએ.
નિગ્રહે પ્રગ્રહે સમ્યગ્યદા રાજા પ્રવર્તતે। તદા ભવતિ લોકસ્ય મર્યાદા સુવ્યવસ્થિતા
જ્યારે રાજા યોગ્ય રીતે નિયંત્રણ અને મુક્તિ આપે છે, ત્યારે પ્રજામાં વ્યવસ્થા સારી રીતે સ્થિર થાય છે.
એષ તેઽભિહિતઃ પાર્થ ઘોરો ધર્મો દુરન્વયઃ। તં સ્વધર્મવિભાગેન વિનયસ્થોઽનુપાલય
હે પાર્થ, આ કઠિન અને સમજવા મુશ્કેલ ધર્મ તને સમજાવ્યો છે; હવે પોતાનાં ધર્મ પ્રમાણે અને શિસ્તમાં રહીને તેનો પાલન કર.
તપોધર્મદમેજ્યાભિર્વિપ્રા યાન્તિ યથા દિવમ્। દાનાતિથ્યક્રિયાધર્મૈર્યાન્તિ વૈશ્યાશ્ચ સદ્ગતિમ્
જેમ બ્રાહ્મણો તપ, ધર્મ, દમ અને યજ્ઞથી સ્વર્ગ પામે છે, તેમ વૈશ્ય લોકો દાન, અતિથિસેવા અને સારા કર્મોથી શુભ માર્ગ મેળવે છે.
દ્વિજશુશ્રૂષયા શૂદ્રા લભન્તે ગતિમુત્તમામ્'। ક્ષત્રં યાતિ તથા સ્વર્ગં ભુવિ નિગ્રહપાલનૈઃ
શૂદ્રો દ્વિજોની સેવા કરીને શ્રેષ્ઠ ગતિ મેળવે છે; તેમ જ ક્ષત્રિય ધરતી પર નિયંત્રણ રાખીને સ્વર્ગ પામે છે.
સમ્યક્પ્રણીતદણ્ડા હિ કામદ્વેપવિવર્જિતાઃ। અલુબ્ધા વિગતક્રોધાઃ સતાં યાન્તિ સલોકતાં
જે લોકો યોગ્ય રીતે દંડ આપે છે, ઈચ્છા અને ક્રોધથી રહિત છે, લોભરહિત અને શાંત છે, તેઓ સજ્જનો જેવી જ ગતિ પામે છે.
તતઃ સંહૃત્ય વિપુલં તદ્વપુઃ કામવર્ધિતમ્। ભીમસેનં પુનર્દોર્ભ્યાં પર્યષ્વજત વાનરઃ
પછી વાનરે પોતાનું વિશાળ અને ઇચ્છાથી વધેલું રૂપ પાછું ખેંચી, ભીમસેનને ફરી પોતાના હાથોથી ભેટી લીધો.
પરિષ્વક્તસ્ય તસ્યાશુ ભ્રાત્રા ભીમસ્ય ભારત। શ્રમો નાશમુપાગચ્છત્સર્વં ચાસીત્પ્રદક્ષિણમ્
ભીમના ભાઈએ તેને ઝડપથી ભેટી લીધા ત્યારે, હે ભરત, ભીમનો બધો થાક દૂર થયો અને સર્વત્ર શુભતા છવાઈ ગઈ.
[બલં ચાતિબલો મેને ન મેઽસ્તિ સદૃશો મહાન્।] તતઃ પુનરથોવાચ પર્યશ્રુનયનો હરિઃ
તેને લાગ્યું કે ભીમનું બળ ખૂબ જ વધારે છે—'મારા જેવું કોઈ નથી.' પછી વાનરનાં આંખોમાંથી આંસુ આવી ગયા અને તેણે ફરી વાત કરી.
ભીમમાભાષ્ય સૌહાર્દાદ્બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા। ગચ્છ વીર સ્વમાવાસં સ્મર્તવ્યોઽસ્મિ કથાન્તરે
ભીમને પ્રેમથી સંબોધી, વાનરે આંસુભરી વાણીમાં કહ્યું: 'હે વીર, હવે તું પોતાના ઘરે જા; બીજી વાર વાર્તામાં મને યાદ કરજે.'
ઇહસ્થશ્ચ કુરુશ્રેષ્ઠ ન નિવેદ્યોસ્મિ કસ્યચિત્। ધનદસ્યાલયાચ્ચાપિ વિસૃષ્ટાનાં મહાબલ
હે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, હું અહીં રહું ત્યાં સુધી કોઈને પણ મારું રહસ્ય જણાવવું નહિ; હું ધનના દેવના ઘરેથી મુક્ત થયેલા મહાબળીઓમાં એક છું.
એષ કાલ ઇહાયાતું દેવગન્ધર્વયોષિતામ્। મમાપિ સફલં ચ ક્ષુઃ સ્મારિતશ્ચાસ્મિ રાઘવમ્
હવે દેવગાંધીર્વ સ્ત્રીઓ અહીં આવવાનો સમય આવ્યો છે; મારી ભૂખ પણ સંતોષાઈ ગઈ છે અને મને રાઘવની યાદ આવી છે.
[રામાભિધાનં વિષ્ણું હિ જગદ્ધૃદયનન્દનમ્। સીતાવક્રારવિન્દાર્કં દશાસ્યધ્વાન્તભાસ્કરમ્ ।।]
[રામ તો વિષ્ણુ જ છે, જે સમગ્ર જગતના હૃદયને આનંદ આપે છે, સીતાના કમળ જેવા ચહેરાને પ્રકાશ આપે છે અને દશમુખના અંધકારને દૂર કરે છે.]
માનુષં ગાત્રસંસ્પર્શં ગત્વા ભીમ ત્વયા સહ। તદસ્મદ્દર્શનં વીર કૌન્તેયામાઘમસ્તુ તે
ભીમ, તું અને હું મળીને માનવ શરીરનો સ્પર્શ અનુભવ્યો છે; હે કુંતીપુત્ર, મારા દર્શનથી તને કોઈ અઘટન ન થાય એવી મારી શુભેચ્છા છે.
ભ્રાતૃત્વં ત્વં પુરસ્કૃત્ય વરં વરય ભારત। યદિ તાવન્મયા ક્ષુદ્રા ગત્વા વારણસાહ્વયમ્
હે ભારત, આપણું ભાઈપણ ધ્યાનમાં રાખીને તું મારી પાસે ઈચ્છા પૂછી લે; જો તને ઈચ્છા હોય તો હું વારાણસી જઈને તારા માટે નાનકડી પણ કોઈ સેવા કરી દઈશ.
ધાર્તરાષ્ટ્રા નિહન્તવ્યા યાવદેતત્કરોમ્યહમ્। શિલયા નગરં વા તન્મર્દિતવ્યં મયા યદિ
ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોનો વિનાશ થવો જ જોઈએ; તું કહેશે તો હું અહીં રહીને એ કામ કરી દઈશ—જોઈએ તો પર્વતથી તેમનું શહેર પણ ચકનાચૂર કરી દઈશ.
[બદ્ધ્વા દુર્યોધનં ચાદ્ય આનયામિ તવાન્તિકમ્।] યાવદેતત્કરોમ્યદ્યકામં તવ મહાબલ
[આજે હું દુર્યોધનને બાંધીને તારા સમક્ષ લઈ આવી શકું છું; તું જે કહેશે તે હું અહીં રહીને કરી દઈશ, હે મહાબળવાન.]
ભીમસેનસ્તુ તદ્વાક્યં શ્રુત્વા તસ્ મહાત્મનઃ। પ્રત્યુવાચ હનૂન્તં પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના
મહાન આત્માની એ વાતો સાંભળી ભીમસેને આનંદભર્યા હૃદયથી હનુમાનને જવાબ આપ્યો.
કૃતમેવ ત્વયા સર્વં મમ વાનરપુઙ્ગવ। સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ મહાબાહો કામયે ત્વાં પ્રસીદમે
હે વાનરશ્રેષ્ઠ, તું તો મારી માટે બધું જ કરી ચૂક્યો છે; તને શુભકામનાઓ, હે મહાબાહુ, હવે મને ફક્ત તારો આશીર્વાદ જોઈએ છે.
સનાથાઃ પાણ્ડવાઃ સર્વે ત્વયા નાથેન વીર્યવન્। તવૈવ તેજસા સર્વાન્વિજેષ્યામો વયં પરાન્
પાંડવો બધા તારા જેવા શક્તિશાળી રક્ષકને પામી સુરક્ષિત છે; તારા તેજથી અમે અમારા બધા શત્રુઓને હરાવીશું.
એવમુક્તસ્તુ હનુમાન્ભીમસેનમભાષત। ભ્રાતૃત્વાત્સૌહૃદાચ્ચૈવ કરિષ્યામિ પ્રિયં તવ
આ રીતે સાંભળીને હનુમાન ભીમસેનને બોલ્યો: 'ભાઈપણ અને મિત્રતાના નાતે હું તારી મનપસંદ વાત જરૂર કરીશ.'
ચમૂં વિગાહ્ય શત્રૂણાં પરશક્તિસમાકુલામ્। યદા સિંહરવં વીર કરિષ્યસિ મહાબલ
જ્યારે તું, હે મહાબળવાન, શક્તિશાળી શત્રુઓની સેના વચ્ચે સિંહની જેમ ગર્જના કરશે,
તદાહં બૃંહયિષ્યામિ સ્વરવેણ રવં તવ। `યં શ્રુત્વૈવ ભવિષ્યન્તિ વ્યસવસ્તેઽરયો રણે
ત્યારે હું પણ મારા સ્વરથી તારી ગર્જનાને વધુ પ્રબળ કરીશ; એ અવાજ સાંભળતા જ તારા શત્રુઓ યુદ્ધમાં જીવ ગુમાવી દેશે.
વિજયસ્ય ધ્વજસ્થશ્ચ નાદાન્મોક્ષ્પામિ દારુણાન્। શત્રૂણાં યે પ્રાણહરાઃ સુખં યેન હનિષ્યથ
વિજયધ્વજ પર બેઠો હું ભયાનક અવાજો છોડીને તારા શત્રુઓના પ્રાણ લઈ લઉં છું, જેથી તું તેમને સહેલાઈથી હરાવી શકે.
એવમાભાષ્ય હનુમાંસ્તદા પાણ્ડવનન્દનમ્। માર્ગમાખ્યાય ભીમાય તત્રૈવાન્તરધીયત
હનુમાને પાંડવપુત્રને આ રીતે કહીને ભીમને માર્ગ બતાવ્યો અને ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયો.
ગતે તસ્મિન્હરિવરે ભીમોપિ બલિનાંવરઃ। તેન માર્ગેણ વિપુલં વ્યચરદ્ગન્ધમાદનમ્
પછી એ શ્રેષ્ઠ વાનર ચાલ્યો ગયો ત્યારે ભીમ પણ બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ હતો, તેણે હનુમાન બતાવેલા માર્ગે વિશાળ ગંધમાદન પર્વત પર વિહાર કર્યો.
અનુસ્મરન્વપુસ્તસ્ય શ્રિયં ચાપ્રતિમાં ભુવિ। માહાત્મ્યમનુભાવં ચ સ્મરન્દાશરથેર્યયૌ
તેના અદભુત રૂપ અને અનન્ય મહિમા, તેમજ દશરથપુત્રની મહાનતા અને શક્તિ યાદ કરતાં ભીમ આગળ વધ્યો.
સ તાનિ રમણીયાનિ વનાન્યુપવનાનિ ચ। વિલોલયામાસ તદા સૌગન્ધિકવનેપ્સયા
પછી તેણે એ સુંદર વનો અને ઉપવનોમાં સુગંધિક ફૂલોની શોધમાં વિહાર કર્યો.