શુશ્રૂષા ચ દ્વિજાતીનાં શૂદ્રાણઆં ધર્મ ઉચ્યતે। ભૈક્ષહોમવ્રતૈર્હીનાસ્તથૈવ ગુરુવાસિતાઃ
દ્વિજાતિઓની સેવા કરવી એ શૂદ્રોનો ધર્મ છે; જેમણે ભિક્ષા, હવન, વ્રત અને ગુરુની સેવા નથી કરી.
ક્ષત્રધર્મોઽત્રકૌન્તેય તવ ધર્મોઽત્ર રક્ષણમ્। સ્વધર્મં પ્રતિપદ્યસ્વ વિનીતો નિયતેન્દ્રિયઃ
હે કુંતીપુત્ર, અહીં તારો ક્ષત્રિય ધર્મ રક્ષણ કરવો છે; પોતાનો ધર્મ પાળ, વિનમ્ર અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખી.
વૃદ્ધૈઃ સંમન્ત્ર્ય સદ્ભિશ્ચ બુદ્ધિમદ્ભિઃ શ્રુતાન્વિતૈઃ। આસ્થિતઃ શાસ્તિદણ્ડેન વ્યસની પરિભૂયતે
વડીલો, સજ્જન, બુદ્ધિશાળી અને શાસ્ત્રજ્ઞો સાથે પરામર્શ કર્યા પછી, જે શાસનવિદ્યા પર સ્થિર રહે છે, તેને મુશ્કેલીમાં પણ કોઈ હરાવી શકતું નથી.
નિગ્રહાનુગ્રહૈઃ સમ્યગ્યદા નેતા પ્રવર્તતે। તદા ભવન્તિ લોકસ્ય મર્યાદાઃ સુવ્યવસ્થિતાઃ
જ્યારે નેતા યોગ્ય રીતે દંડ અને કૃપા બંનેથી કાર્ય કરે છે, ત્યારે લોકવ્યવસ્થા સારી રીતે જામી રહે છે.
તસ્માદ્દેશે ચ દુર્ગે ચ શત્રુમિત્રબલેષુ ચ। નિત્યં ચારેણ બોદ્ધવ્યં સ્થાનં વૃદ્ધિઃ ક્ષયસ્તથા
આથી, કોઈ પણ પ્રદેશમાં, કિલ્લામાં કે શત્રુ-મિત્રના સૈન્યમાં, હંમેશાં બુદ્ધિથી ત્યાંની સ્થિતિ, વૃદ્ધિ અને ઘટાણ જાણવી જોઈએ.
રાજ્ઞામુપાયશ્ચારશ્ચ બુદ્ધિમન્ત્રપરાક્રમાઃ। નિગ્રહપ્રગ્રહૌ ચૈવ દાક્ષ્યં વૈ કાર્યસાધકમ્
રાજાઓની રીતો, ગુપ્તચર વ્યવસ્થા, સમજદારીથી આપેલી સલાહ અને પરાક્રમ, સાથે સાથે નિયંત્રણ અને મુક્તિ, તથા કુશળતા—આ બધું કામ સિદ્ધ કરવા માટે જરૂરી છે.
સામ્ના દાનેન ભેદેન દણ્ડેનોપેક્ષણેન ચ। સાધનીયાનિ કાર્યાણિ સમાસવ્યાસયોગતઃ
સાંતિ, દાન, ફૂટ પાડવી, દંડ કે અવગણના—આ બધાં ઉપાયો વડે, ક્યારેક ટૂંકમાં તો ક્યારેક વિગતે, કામ પૂરું કરવું જોઈએ.
મન્ત્રમૂલા નયાઃ સર્વેચારાશ્ચ ભરતર્ષભ। સુમન્ત્રિતનયૈઃ સદ્ભિસ્તદ્વિધૈઃ સહ મન્ત્રયેત્
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, બધા નીતિનિયમો અને ગુપ્તચર વ્યવસ્થા સલાહ પર આધાર રાખે છે; તેથી, સારા સલાહકારો અને નીતિમાં પારંગત તથા સમાન જ્ઞાન ધરાવનારાઓ સાથે ચર્ચા કરવી જોઈએ.
સ્ત્રિયા મૂઢેન બાલેન લુબ્ધેન લઘુનાઽપિ વા। ન મન્ત્રયીત ગુહ્યાનિ યેષુ ચાસ્પનદલક્ષણમ્
ગોપનીય વાત સ્ત્રી, મૂર્ખ, બાળક, લોભી કે નબળા સ્વભાવવાળા, તેમજ જે discernment વગરના હોય, એવા કોઈ સાથે ક્યારેય ચર્ચવી નહીં.
મન્ત્રયેત્સહ વિદ્વદ્ભિઃ શક્તૈઃ કર્માણિ કારયેત્। સ્નિગ્ધૈશ્ચ નીતિવિન્યાસૈર્મૂર્ખાન્સર્વત્ર વર્જયેત્
વિદ્વાન અને શક્તિશાળી લોકો સાથે ચર્ચા કરવી, શક્તિશાળીઓને કામ સોંપવું, સ્નેહી અને નીતિમાં કુશળ લોકોને આધાર આપવો અને દરેક કામમાં મૂર્ખોને દૂર રાખવા જોઈએ.
ધાર્મિકાન્ધર્મકાર્યેષુ અર્થકાર્યેષુ પણ્ડિતાન્। સ્ત્રીષુ ક્લીબાન્નિયુઞ્જીત ક્રૂરાન્ક્રૂરેષુ કર્મસુ
ધર્મના કાર્યોમાં ધર્મનિષ્ઠોને, ધનના કાર્યોમાં વિદ્વાનોને, સ્ત્રીઓ સાથે સ્ત્રીસ્વભાવ ધરાવનારને અને ક્રૂર કાર્યોમાં ક્રૂર લોકોને લગાડવા જોઈએ.
સ્વેભ્યશ્ચૈવ પરેભ્યશ્ચ કાર્યાકાર્યસમુદ્ભવા। બુદ્ધિઃ કર્મસુ વિજ્ઞેયા રિપૂણાં ચ બલાબલમ્
પોતાનાં કે બીજાનાં કામમાં, યોગ્ય કે અયોગ્ય હોય, બુદ્ધિથી કામનું સ્વરૂપ અને શત્રુઓની તાકાત-નબળાઈ ઓળખવી જોઈએ.
બુદ્ધ્યા સ્વપ્રતિપન્નેષુ કુર્યાત્સાધુષ્વનુગ્રહમ્। નિગ્રહં ચાપ્યશિષ્ટેષુ નિર્મર્યાદેષુ કારયેત્
પોતાનાં લોકોમાં જે સારા છે તેમને અનુકૂળતા આપવી અને જે બેફામ કે સીમા લાંઘે છે તેમને કડકાઈથી રોકવું જોઈએ.
નિગ્રહે પ્રગ્રહે સમ્યગ્યદા રાજા પ્રવર્તતે। તદા ભવતિ લોકસ્ય મર્યાદા સુવ્યવસ્થિતા
જ્યારે રાજા યોગ્ય રીતે નિયંત્રણ અને મુક્તિ આપે છે, ત્યારે પ્રજામાં વ્યવસ્થા સારી રીતે સ્થિર થાય છે.
એષ તેઽભિહિતઃ પાર્થ ઘોરો ધર્મો દુરન્વયઃ। તં સ્વધર્મવિભાગેન વિનયસ્થોઽનુપાલય
હે પાર્થ, આ કઠિન અને સમજવા મુશ્કેલ ધર્મ તને સમજાવ્યો છે; હવે પોતાનાં ધર્મ પ્રમાણે અને શિસ્તમાં રહીને તેનો પાલન કર.
તપોધર્મદમેજ્યાભિર્વિપ્રા યાન્તિ યથા દિવમ્। દાનાતિથ્યક્રિયાધર્મૈર્યાન્તિ વૈશ્યાશ્ચ સદ્ગતિમ્
જેમ બ્રાહ્મણો તપ, ધર્મ, દમ અને યજ્ઞથી સ્વર્ગ પામે છે, તેમ વૈશ્ય લોકો દાન, અતિથિસેવા અને સારા કર્મોથી શુભ માર્ગ મેળવે છે.
દ્વિજશુશ્રૂષયા શૂદ્રા લભન્તે ગતિમુત્તમામ્'। ક્ષત્રં યાતિ તથા સ્વર્ગં ભુવિ નિગ્રહપાલનૈઃ
શૂદ્રો દ્વિજોની સેવા કરીને શ્રેષ્ઠ ગતિ મેળવે છે; તેમ જ ક્ષત્રિય ધરતી પર નિયંત્રણ રાખીને સ્વર્ગ પામે છે.
સમ્યક્પ્રણીતદણ્ડા હિ કામદ્વેપવિવર્જિતાઃ। અલુબ્ધા વિગતક્રોધાઃ સતાં યાન્તિ સલોકતાં
જે લોકો યોગ્ય રીતે દંડ આપે છે, ઈચ્છા અને ક્રોધથી રહિત છે, લોભરહિત અને શાંત છે, તેઓ સજ્જનો જેવી જ ગતિ પામે છે.
તતઃ સંહૃત્ય વિપુલં તદ્વપુઃ કામવર્ધિતમ્। ભીમસેનં પુનર્દોર્ભ્યાં પર્યષ્વજત વાનરઃ
પછી વાનરે પોતાનું વિશાળ અને ઇચ્છાથી વધેલું રૂપ પાછું ખેંચી, ભીમસેનને ફરી પોતાના હાથોથી ભેટી લીધો.
પરિષ્વક્તસ્ય તસ્યાશુ ભ્રાત્રા ભીમસ્ય ભારત। શ્રમો નાશમુપાગચ્છત્સર્વં ચાસીત્પ્રદક્ષિણમ્
ભીમના ભાઈએ તેને ઝડપથી ભેટી લીધા ત્યારે, હે ભરત, ભીમનો બધો થાક દૂર થયો અને સર્વત્ર શુભતા છવાઈ ગઈ.
[બલં ચાતિબલો મેને ન મેઽસ્તિ સદૃશો મહાન્।] તતઃ પુનરથોવાચ પર્યશ્રુનયનો હરિઃ
તેને લાગ્યું કે ભીમનું બળ ખૂબ જ વધારે છે—'મારા જેવું કોઈ નથી.' પછી વાનરનાં આંખોમાંથી આંસુ આવી ગયા અને તેણે ફરી વાત કરી.
ભીમમાભાષ્ય સૌહાર્દાદ્બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા। ગચ્છ વીર સ્વમાવાસં સ્મર્તવ્યોઽસ્મિ કથાન્તરે
ભીમને પ્રેમથી સંબોધી, વાનરે આંસુભરી વાણીમાં કહ્યું: 'હે વીર, હવે તું પોતાના ઘરે જા; બીજી વાર વાર્તામાં મને યાદ કરજે.'
ઇહસ્થશ્ચ કુરુશ્રેષ્ઠ ન નિવેદ્યોસ્મિ કસ્યચિત્। ધનદસ્યાલયાચ્ચાપિ વિસૃષ્ટાનાં મહાબલ
હે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, હું અહીં રહું ત્યાં સુધી કોઈને પણ મારું રહસ્ય જણાવવું નહિ; હું ધનના દેવના ઘરેથી મુક્ત થયેલા મહાબળીઓમાં એક છું.
એષ કાલ ઇહાયાતું દેવગન્ધર્વયોષિતામ્। મમાપિ સફલં ચ ક્ષુઃ સ્મારિતશ્ચાસ્મિ રાઘવમ્
હવે દેવગાંધીર્વ સ્ત્રીઓ અહીં આવવાનો સમય આવ્યો છે; મારી ભૂખ પણ સંતોષાઈ ગઈ છે અને મને રાઘવની યાદ આવી છે.
[રામાભિધાનં વિષ્ણું હિ જગદ્ધૃદયનન્દનમ્। સીતાવક્રારવિન્દાર્કં દશાસ્યધ્વાન્તભાસ્કરમ્ ।।]
[રામ તો વિષ્ણુ જ છે, જે સમગ્ર જગતના હૃદયને આનંદ આપે છે, સીતાના કમળ જેવા ચહેરાને પ્રકાશ આપે છે અને દશમુખના અંધકારને દૂર કરે છે.]
માનુષં ગાત્રસંસ્પર્શં ગત્વા ભીમ ત્વયા સહ। તદસ્મદ્દર્શનં વીર કૌન્તેયામાઘમસ્તુ તે
ભીમ, તું અને હું મળીને માનવ શરીરનો સ્પર્શ અનુભવ્યો છે; હે કુંતીપુત્ર, મારા દર્શનથી તને કોઈ અઘટન ન થાય એવી મારી શુભેચ્છા છે.
ભ્રાતૃત્વં ત્વં પુરસ્કૃત્ય વરં વરય ભારત। યદિ તાવન્મયા ક્ષુદ્રા ગત્વા વારણસાહ્વયમ્
હે ભારત, આપણું ભાઈપણ ધ્યાનમાં રાખીને તું મારી પાસે ઈચ્છા પૂછી લે; જો તને ઈચ્છા હોય તો હું વારાણસી જઈને તારા માટે નાનકડી પણ કોઈ સેવા કરી દઈશ.
ધાર્તરાષ્ટ્રા નિહન્તવ્યા યાવદેતત્કરોમ્યહમ્। શિલયા નગરં વા તન્મર્દિતવ્યં મયા યદિ
ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોનો વિનાશ થવો જ જોઈએ; તું કહેશે તો હું અહીં રહીને એ કામ કરી દઈશ—જોઈએ તો પર્વતથી તેમનું શહેર પણ ચકનાચૂર કરી દઈશ.
[બદ્ધ્વા દુર્યોધનં ચાદ્ય આનયામિ તવાન્તિકમ્।] યાવદેતત્કરોમ્યદ્યકામં તવ મહાબલ
[આજે હું દુર્યોધનને બાંધીને તારા સમક્ષ લઈ આવી શકું છું; તું જે કહેશે તે હું અહીં રહીને કરી દઈશ, હે મહાબળવાન.]
ભીમસેનસ્તુ તદ્વાક્યં શ્રુત્વા તસ્ મહાત્મનઃ। પ્રત્યુવાચ હનૂન્તં પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના
મહાન આત્માની એ વાતો સાંભળી ભીમસેને આનંદભર્યા હૃદયથી હનુમાનને જવાબ આપ્યો.