કો ભવાન્કિંનિમિત્તં વા વાનરં વપુરાશ્રિતઃ। બ્રાહ્મણાનન્તરો વર્ણઃ ક્ષત્રિયસ્ત્વાઽનુપૃચ્છતિ
'તમે કોણ છો અને વાંદરાનું રૂપ ધારણ કર્યું છે તેનું કારણ શું છે? હું ક્ષત્રિય છું અને બ્રાહ્મણ પછીનો varn છે, એ રીતે તને પૂછું છું.'
કૌરવઃ સોમવંશીયઃ કુન્ત્યા ગર્ભેણ ધારિતઃ। પાણ્ડવો વાયુતનયો ભીમસેન ઇતિ શ્રુતઃ
'હું કૌરવ છું, ચંદ્રવંશી છું, કુંતી દ્વારા ગર્ભમાં ધારણ થયેલો છું; હું પાંડવ, પવનપુત્ર, ભીમસેન તરીકે ઓળખાય છું.'
સ વાક્યં ભીમસેનસ્ય સ્મિતેન પ્રતિગૃહ્ય તત્। હનુમાન્વાયુતનયો વાયુપુત્રમભાષત
ભીમસેનના એ વચન હનુમાને સ્મિત સાથે સ્વીકારી લીધા અને પવનપુત્રને કહ્યું.
વાનરોઽહં ન તે માર્ગં પ્રદાસ્યામિ યથોપ્સિતમ્। સાધુ ગચ્છ નિવર્તસ્વ મા ત્વં પ્રાપ્સ્યસિ વૈશસમ્
'હું વાંદરો છું; તને તારી ઇચ્છા પ્રમાણે માર્ગ આપી શકતો નથી. સારું એ જ છે કે તું પાછો વળી જા; નહિંતર તને દુઃખ મળશે.'
વૈશસં વાઽસ્તુ યદ્વાન્યન્ન ત્વાં રપૃચ્ચામિ વાનર। પ્રયચ્છ માર્ગમુત્તિષ્ઠ મા મત્તઃ પ્રાપ્સ્યસે વ્યથામ્
હું તારી પાસે પૂછતો નથી કે તું મારું અવરોધ કરે છે કે બીજું કંઈ કરે છે, વાનર. મને રસ્તો આપ, ઊભો થા, અને મારી તરફથી તું મને કોઈ દુઃખ ન આપ.
નાસ્તિ શક્તિર્મમોત્થાતું જરયા ક્લેશિતો હ્યહમ્। યદ્યવશ્યં પ્રયાતવ્યં લઙ્ઘયિત્વા પ્રયાહિ મામ્
મારે ઊભા થવાની શક્તિ નથી, હું વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાયો છું. જો તારે જવું જ હોય, તો મને લાંઘીને આગળ જઈશ.
નિર્ગુણઃ પરમાત્મા તુ દેહં તે વ્યાપ્ય તિષ્ઠતે। તમહં જ્ઞાનવિજ્ઞેયં નાવમન્યે ન લઙ્ઘયે
પરમાત્મા, જે ગુણોથી રહિત છે, તે તારા શરીરમાં વ્યાપી રહ્યો છે. એ જ્ઞાનથી ઓળખવાનો અને સમજવાનો છે; હું એનું અપમાન કરતો નથી અને એને લાંઘતો પણ નથી.
યદ્યાગમૈર્ન વિદ્યાં ચ તમહં ભૂતભાવનમ્। ક્રમેયં ત્વાં ગિરિં ચૈવ હનીમાનિવ સાગરમ્
જો હું યજ્ઞ કે જ્ઞાનથી તને અને આ પર્વતને લાંઘી શકું, તો હું હનુમાન જેવો સાગર લાંઘી જઉં.
ક એષ હનુમાન્નામ સાગરો યેન લઙ્ઘિતઃ। પૃચ્ચામિ ત્વાં નરશ્રેષ્ઠ કથ્યતાં યદિ શક્યતે
હનુમાન નામે કોણ છે, જેના દ્વારા સાગર લાંઘવામાં આવ્યો? હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, હું તને પૂછું છું, જો તને શક્ય હોય તો કહેજે.
ભ્રાતા મમ ગુણશ્લાઘ્યો બુદ્ધિસત્વબલાન્વિતઃ। રામાયણેઽતિવિખ્યાતઃ શ્રીમાન્વાનરપુઙ્ગવઃ
એ મારા ભાઈ છે, જેમની સદ્ગુણોની બધે પ્રશંસા થાય છે, જ્ઞાન, ધીરજ અને બળથી યુક્ત છે, રામાયણમાં બહુ પ્રસિદ્ધ છે, અને વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
રામપત્નીકૃતે યેન શતયોજનવિસ્તૃતઃ। સાગરઃ પ્લવગેન્દ્રેણ ક્રમેણૈકેન લઙ્ઘિતઃ
રામની પત્ની માટે, વાનરરાજા હનુમાને એક જ કૂદકે શતયોજન વ્યાપક સાગર લાંઘ્યો હતો.
સ મે ભ્રાતા મહાવીર્યસ્તુલ્યોઽહં તસ્ તેજસા। બલે પરાક્રમે યુદ્ધે શક્તોઽહં તવ નિગ્રહે
મારો એ ભાઈ મહાન પરાક્રમી છે; હું પણ તેના તેજમાં સમાન છું. બળ, શૌર્ય અને યુદ્ધમાં હું તને જીતવામાં સક્ષમ છું.
ઇમં દેશમનુપ્રાપ્તઃ કારણેનાસ્મિ કેનચિત્।' ઉત્તિષ્ઠ દેહિ મે માર્ગં પશ્ય મે ચાદ્ય પૌરુષમ્। મચ્છાસનમકુર્વાણં ત્વાં વા નેષ્યે યમક્ષયમ્
હું કોઈ કારણસર અહીં આવ્યો છું. ઊભો થા, મને રસ્તો આપ અને આજે મારું પરાક્રમ જો. જો તું મારી આજ્ઞા નહીં માને, તો હું તને યમલોકમાં મોકલી દઈશ.
વિજ્ઞાય તં બલોન્મત્તં બાહુવીર્યેણ દર્પિતમ્। હૃદયેનાવહસ્યૈનં હનૂમાન્વાક્યમબ્રવીત્
ભીમને બળમાં મસ્ત અને પોતાના હાથના બળમાં ઘમંડિત જોઈ, હનુમાને હ્રદયમાં સ્મિત કરીને કહ્યું.
પ્રસીદ નાસ્તિ મે શક્તિરુત્થાતું જરયાઽનઘ। મમાનુકમ્પયા ત્વેતત્પુચ્છમુત્સાર્ય ગમ્યતામ્
મારે વૃદ્ધાવસ્થાથી ઊભા થવાની શક્તિ નથી, હે નિર્દોષ. મારી દયા રાખી, મારું પૂંછડું હટાવીને તું આગળ જઈશ.
[એવમુક્તે હનુમતા હીનવીર્યપરાક્રમમ્। મનસાઽચિનતયદ્ભીમઃ સ્વબાહુબલદર્પિતઃ
હનુમાને આમ કહ્યું ત્યારે, ભીમે મનમાં એને બળહીન અને નિર્બળ માની લીધો, કારણ કે ભીમને પોતાના બળનો ઘમંડ હતો.
પુચ્છે પ્રગૃહ્ય તરસા હીનવીર્યપરાક્રમમ્। સાલોક્યમન્તકસ્યૈનં નયામ્યદ્યેહ વાનરમ્ ।।]
ભીમે એ વાનરને બળહીન માની, જોરથી પૂંછડું પકડીને વિચાર્યું – આજે હું આ વાનરને યમલોકમાં લઈ જઈશ.
સાવજ્ઞમથ વામેન સ્મયઞ્જગ્રાહ પાણિના। ન ચાશકચ્ચાલયિતું ભીમઃ પુચ્છં મહાકપેઃ
પછી ભીમે ડાબા હાથથી અને અવમાનના સાથે સ્મિત કરીને પૂંછડું પકડ્યું, પણ મહાવાનરનું પૂંછડું હલાવી પણ શક્યો નહીં.
ઉચ્ચિક્ષેપ પુનર્દોર્ભ્યામિન્દ્રાયુધમિવોચ્છ્રિતમ્। નોદ્ધર્તુમશકદ્ભીમો દોર્ભ્યામપિ મહાબલઃ
પછી ભીમે બંને હાથથી, જાણે ઇન્દ્રનું વજ્ર ઉંચક્યું હોય એમ, ફરીથી પૂંછડું ઉંચક્યું, પણ મહાબળવાન હોવા છતાં એ ઉંચકી શક્યો નહીં.
ઉત્ક્ષિપ્તભ્રૂર્વિવૃત્તાક્ષઃ સંહતભ્રકુટીમુખઃ। સ્વિન્નગાત્રોઽભવદ્ભીમો ન ચોદ્ધર્તુંશશાક તમ્
ભીમે ભ્રૂ ઉંચકીને, આંખો પહોળી કરીને અને મોઢું ભીનું કરીને, આખું શરીર પસીનામાં ભીંજાઈ ગયું, છતાં એ પૂંછડું ઉંચકી શક્યો નહીં.
યત્નવાનપિ તુ શ્રીમાઁલ્લાઙ્ગૂલોદ્ધરણે તતઃ। કપેઃ પાર્શ્વગતો ભીમસ્તસ્થૌ વ્રીડડાનતાનનઃ
ભીમે પૂંછડું ઉંચકવાનો ઘણો પ્રયત્ન કર્યો, પણ વાનર પાસે ઊભો રહી, શરમથી માથું ઝુકાવીને ઊભો રહ્યો.
પ્રણિપત્ય ચ કૌન્તેયઃ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્। પ્રસીદ કપિશાર્દૂલ દુરુક્તં ક્ષમ્યતાં મમ
કુંતીપુત્રે નમસ્કાર કરીને, હાથ જોડીને કહ્યું: 'હે વાનરશ્રેષ્ઠ, કૃપા કર, મારા કડવા શબ્દો માફ કર.'
સિદ્ધો વા યદિ વા દેવો ગન્ધર્વો વાઽથ ગુહ્યકઃ। પૃષ્ટઃ સન્કો મયા બ્રૂહિ કસ્ત્વં વાનરરૂપધૃત્
તમે સિદ્ધ છો કે દેવ, કે ગંધર્વ કે ગુહ્યક છો—એમ હું પૂછું છું, તો કૃપા કરીને કહો, તમે કોણ છો, વાનરરૂપ ધારણ કરનાર?
ન ચેદ્ગુહ્યં મહાબાહો શ્રોતવ્યં ચેદ્ભવેન્મમ। શિષ્યવત્ત્વાં તુ પૃચ્છામિ ઉપપન્નોઽસ્મિ તેઽનઘ
મહાબાહુ, જો એ ગુપ્ત નથી અને મને સાંભળવું યોગ્ય હોય, તો હું શિષ્યની જેમ પૂછું છું; હે નિર્દોષ, હું તમારો વિશ્વાસપાત્ર છું.
યત્તે મમ પરિજ્ઞાને કૌતૂહલમરિંદમ। તત્સર્વમખિલેન ત્વં શૃણુ પાણ્ડવનન્દન
હે શત્રુવિનાશક, મને તમારી વિષે જે કૌતૂહલ છે, એ બધું હું તમને સંપૂર્ણ રીતે કહું છું, હે પાંડવકુલના આનંદ.
અહં કેસરિણઃ ક્ષેત્રે વાયુના જગદાયુષા। જાતઃ કમલપત્રાક્ષ હનૂમાન્નામ વાનરઃ
હું હનુમાન નામનો વાનર છું, કમળની પાંખ જેવી આંખો ધરાવનાર, કેસરિના ક્ષેત્રમાં વાયુદેવથી જન્મેલો.
સૂર્યપુત્રં ચ સુગ્રીવં શક્રપુત્રં ચ વાલિનમ્। સર્વવાનરરાજાનૌ સર્વવાનરયૂથપાઃ
સૂર્યપુત્ર સુગ્રીવ અને ઇન્દ્રપુત્ર વાલી—બન્ને બધા વાનરરાજા અને બધા વાનરયુથપati છે.
ઉપતસ્થુર્મહાવીર્યા મમ ચામિત્રકર્શન। સુગ્રીવેણાભવત્પ્રીતિરનિલસ્યાગ્નિના યથા
હે અમિત્રવિનાશક, એ મહાવીરોએ મને સેવા આપી; અને સુગ્રીવને મારા પર એવી મમતા હતી જેવી અગ્નિને વાયુ પર હોય.
નિકૃતઃ સ તતો ભ્રાત્રા કસ્મિંશ્ચિત્કારણાન્તરે। ઋશ્યમૂકે મયા સાર્ધં સુગ્રીવો ન્યવસચ્ચિરમ્
પછી, કોઈ બીજા કારણસર પોતાના ભાઈથી છેતરાઈ, સુગ્રીવ લાંબા સમય સુધી મારી સાથે ઋશ્યમૂક પર્વત પર રહ્યો.
અથ દાશરથિર્વીરો રામો નામ મહાબલઃ। વિષ્ણુર્માનુષરૂપેણ ચચાર વસુધાતલમ્
પછી દશરથપુત્ર, રામ નામનો મહાબલવાન, માનવરૂપે વિષ્ણુ, પૃથ્વી પર ફર્યા.