વયં ધર્મં ન જાનીમસ્તિર્યગ્યોનિમુપાશ્રિતાઃ। નરાસ્તુ બુદ્ધિસંપન્ના દયાં કુર્વન્તિ જન્તુષુ
'અમે તો પ્રાણી જન્મ લીધેલા છીએ, અમને ધર્મની સમજ નથી; પણ મનુષ્યોને બુદ્ધિ મળે છે, તેથી તેઓ બધાં જીવ પર દયા કરે છે.'
ક્રૂરેષુ કર્મસુ કથં દેહવાક્ચિત્તદૂષિષુ। ધર્મઘાતિષુ સજ્જન્તે બુદ્દિમન્તો ભવદ્વિધાઃ
'તમારા જેવા સમજદાર માણસો કેવી રીતે એવા ક્રૂર કામ કરે છે, જે શરીર, વાણી અને મનને બગાડે છે અને ધર્મનો નાશ કરે છે?'
ન ત્વં ધર્મં વિજાનાસિ વૃદ્ધા નોપાસિતાસ્ત્વયા। અલ્પબુદ્ધિતયા બાલ્યાદુત્સાદયસિ યન્મૃગાન્
'તને ધર્મની સમજ નથી, ન તો તું વડીલોના સંગમાં રહ્યો છે; તારી બાળપણની અસમજથી તું પ્રાણીઓનો નાશ કરે છે.'
બ્રૂહિ કસ્ત્વં કિમર્થં વા કિમિદં વનમાગતઃ। વર્જિતં માનુષૈર્ભાવૈસ્તથૈવ પુરુષૈરપિ
'મને કહો, તું કોણ છે અને શા માટે આ જંગલમાં આવ્યો છે, જે મનુષ્યભાવ અને માણસો બંનેથી દૂર છે?'
ક્વ ચ ત્વયાઽદ્યગન્તવ્યં પ્રબ્રૂહિ પુરુષર્ષભ। અતઃ પરમગમ્યોઽયં પર્વતઃ સુદુરારુહઃ
'હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, આજે તારે ક્યાં જવું છે, એ મને કહો; આ પછીનો પર્વત તો અતિ કઠિન છે અને ચઢી શકાય તેમ નથી.'
વિના સિદ્ધગતિં વીર ગતિરત્ર ન વિદ્યતે। [દેવલોકસ્ય માર્ગોઽયમગમ્યો માનુષૈઃ સદા]
'હે વીર, વિના અદભુત શક્તિ વિના અહીંથી પસાર થવું શક્ય નથી; આ દેવલોક તરફનો માર્ગ છે, જે મનુષ્યો માટે હંમેશા અપ્રાપ્ય છે.'
કારુણ્યાત્ત્વામહં વીર વારયામિ નિબોધ મે। નાતઃ પરં ત્વયા શક્યં ગન્તુમાશ્વસિહિ પ્રભો
'હે વીર, હું તારી પર દયા કરીને તને રોકું છું—મારી વાત સાંભળ; આ પછી તું જઈ શકીશ નહીં, તેથી નિશ્ચિંત રહી જા, હે પ્રભુ.'
સ્વાગતં સર્વથૈવેહ તવાદ્ય મનુજર્ષભ। ઇમાન્યમૃતકલ્પાનિ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ
'હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, આજે તારો અહીં હંમેશા સ્વાગત છે; અહીં અમૃત જેવાં મૂળ અને ફળ તારા માટે છે.'
ભક્ષયિત્વા નિવર્તસ્વ મા વૃથા પ્રાપ્સ્યસે વધમ્। ગ્રાહ્યં યદિ વચો મહ્યં હિતં મનુજપુઙ્ગવ
'તું આ ખાધા પછી પાછો વળી જા; વ્યર્થમાં મૃત્યુ શોધીશ નહીં. જો મારી વાત તને હિતકારી લાગે, તો સ્વીકારી લે, હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય.'
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય વાનરેન્દ્રસ્ય ધીમતઃ। ભીમસેનસ્તદા વીરઃ પ્રોવાચામિતવિક્રમઃ
વાંદરાઓના બુદ્ધિશાળી રાજા હનુમાનના આ વચન સાંભળીને, ભીમસેન એ વીર અને અપરિમિત બળવાન, પછી બોલ્યા.
કો ભવાન્કિંનિમિત્તં વા વાનરં વપુરાશ્રિતઃ। બ્રાહ્મણાનન્તરો વર્ણઃ ક્ષત્રિયસ્ત્વાઽનુપૃચ્છતિ
'તમે કોણ છો અને વાંદરાનું રૂપ ધારણ કર્યું છે તેનું કારણ શું છે? હું ક્ષત્રિય છું અને બ્રાહ્મણ પછીનો varn છે, એ રીતે તને પૂછું છું.'
કૌરવઃ સોમવંશીયઃ કુન્ત્યા ગર્ભેણ ધારિતઃ। પાણ્ડવો વાયુતનયો ભીમસેન ઇતિ શ્રુતઃ
'હું કૌરવ છું, ચંદ્રવંશી છું, કુંતી દ્વારા ગર્ભમાં ધારણ થયેલો છું; હું પાંડવ, પવનપુત્ર, ભીમસેન તરીકે ઓળખાય છું.'
સ વાક્યં ભીમસેનસ્ય સ્મિતેન પ્રતિગૃહ્ય તત્। હનુમાન્વાયુતનયો વાયુપુત્રમભાષત
ભીમસેનના એ વચન હનુમાને સ્મિત સાથે સ્વીકારી લીધા અને પવનપુત્રને કહ્યું.
વાનરોઽહં ન તે માર્ગં પ્રદાસ્યામિ યથોપ્સિતમ્। સાધુ ગચ્છ નિવર્તસ્વ મા ત્વં પ્રાપ્સ્યસિ વૈશસમ્
'હું વાંદરો છું; તને તારી ઇચ્છા પ્રમાણે માર્ગ આપી શકતો નથી. સારું એ જ છે કે તું પાછો વળી જા; નહિંતર તને દુઃખ મળશે.'
વૈશસં વાઽસ્તુ યદ્વાન્યન્ન ત્વાં રપૃચ્ચામિ વાનર। પ્રયચ્છ માર્ગમુત્તિષ્ઠ મા મત્તઃ પ્રાપ્સ્યસે વ્યથામ્
હું તારી પાસે પૂછતો નથી કે તું મારું અવરોધ કરે છે કે બીજું કંઈ કરે છે, વાનર. મને રસ્તો આપ, ઊભો થા, અને મારી તરફથી તું મને કોઈ દુઃખ ન આપ.
નાસ્તિ શક્તિર્મમોત્થાતું જરયા ક્લેશિતો હ્યહમ્। યદ્યવશ્યં પ્રયાતવ્યં લઙ્ઘયિત્વા પ્રયાહિ મામ્
મારે ઊભા થવાની શક્તિ નથી, હું વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાયો છું. જો તારે જવું જ હોય, તો મને લાંઘીને આગળ જઈશ.
નિર્ગુણઃ પરમાત્મા તુ દેહં તે વ્યાપ્ય તિષ્ઠતે। તમહં જ્ઞાનવિજ્ઞેયં નાવમન્યે ન લઙ્ઘયે
પરમાત્મા, જે ગુણોથી રહિત છે, તે તારા શરીરમાં વ્યાપી રહ્યો છે. એ જ્ઞાનથી ઓળખવાનો અને સમજવાનો છે; હું એનું અપમાન કરતો નથી અને એને લાંઘતો પણ નથી.
યદ્યાગમૈર્ન વિદ્યાં ચ તમહં ભૂતભાવનમ્। ક્રમેયં ત્વાં ગિરિં ચૈવ હનીમાનિવ સાગરમ્
જો હું યજ્ઞ કે જ્ઞાનથી તને અને આ પર્વતને લાંઘી શકું, તો હું હનુમાન જેવો સાગર લાંઘી જઉં.
ક એષ હનુમાન્નામ સાગરો યેન લઙ્ઘિતઃ। પૃચ્ચામિ ત્વાં નરશ્રેષ્ઠ કથ્યતાં યદિ શક્યતે
હનુમાન નામે કોણ છે, જેના દ્વારા સાગર લાંઘવામાં આવ્યો? હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, હું તને પૂછું છું, જો તને શક્ય હોય તો કહેજે.
ભ્રાતા મમ ગુણશ્લાઘ્યો બુદ્ધિસત્વબલાન્વિતઃ। રામાયણેઽતિવિખ્યાતઃ શ્રીમાન્વાનરપુઙ્ગવઃ
એ મારા ભાઈ છે, જેમની સદ્ગુણોની બધે પ્રશંસા થાય છે, જ્ઞાન, ધીરજ અને બળથી યુક્ત છે, રામાયણમાં બહુ પ્રસિદ્ધ છે, અને વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
રામપત્નીકૃતે યેન શતયોજનવિસ્તૃતઃ। સાગરઃ પ્લવગેન્દ્રેણ ક્રમેણૈકેન લઙ્ઘિતઃ
રામની પત્ની માટે, વાનરરાજા હનુમાને એક જ કૂદકે શતયોજન વ્યાપક સાગર લાંઘ્યો હતો.
સ મે ભ્રાતા મહાવીર્યસ્તુલ્યોઽહં તસ્ તેજસા। બલે પરાક્રમે યુદ્ધે શક્તોઽહં તવ નિગ્રહે
મારો એ ભાઈ મહાન પરાક્રમી છે; હું પણ તેના તેજમાં સમાન છું. બળ, શૌર્ય અને યુદ્ધમાં હું તને જીતવામાં સક્ષમ છું.
ઇમં દેશમનુપ્રાપ્તઃ કારણેનાસ્મિ કેનચિત્।' ઉત્તિષ્ઠ દેહિ મે માર્ગં પશ્ય મે ચાદ્ય પૌરુષમ્। મચ્છાસનમકુર્વાણં ત્વાં વા નેષ્યે યમક્ષયમ્
હું કોઈ કારણસર અહીં આવ્યો છું. ઊભો થા, મને રસ્તો આપ અને આજે મારું પરાક્રમ જો. જો તું મારી આજ્ઞા નહીં માને, તો હું તને યમલોકમાં મોકલી દઈશ.
વિજ્ઞાય તં બલોન્મત્તં બાહુવીર્યેણ દર્પિતમ્। હૃદયેનાવહસ્યૈનં હનૂમાન્વાક્યમબ્રવીત્
ભીમને બળમાં મસ્ત અને પોતાના હાથના બળમાં ઘમંડિત જોઈ, હનુમાને હ્રદયમાં સ્મિત કરીને કહ્યું.
પ્રસીદ નાસ્તિ મે શક્તિરુત્થાતું જરયાઽનઘ। મમાનુકમ્પયા ત્વેતત્પુચ્છમુત્સાર્ય ગમ્યતામ્
મારે વૃદ્ધાવસ્થાથી ઊભા થવાની શક્તિ નથી, હે નિર્દોષ. મારી દયા રાખી, મારું પૂંછડું હટાવીને તું આગળ જઈશ.
[એવમુક્તે હનુમતા હીનવીર્યપરાક્રમમ્। મનસાઽચિનતયદ્ભીમઃ સ્વબાહુબલદર્પિતઃ
હનુમાને આમ કહ્યું ત્યારે, ભીમે મનમાં એને બળહીન અને નિર્બળ માની લીધો, કારણ કે ભીમને પોતાના બળનો ઘમંડ હતો.
પુચ્છે પ્રગૃહ્ય તરસા હીનવીર્યપરાક્રમમ્। સાલોક્યમન્તકસ્યૈનં નયામ્યદ્યેહ વાનરમ્ ।।]
ભીમે એ વાનરને બળહીન માની, જોરથી પૂંછડું પકડીને વિચાર્યું – આજે હું આ વાનરને યમલોકમાં લઈ જઈશ.
સાવજ્ઞમથ વામેન સ્મયઞ્જગ્રાહ પાણિના। ન ચાશકચ્ચાલયિતું ભીમઃ પુચ્છં મહાકપેઃ
પછી ભીમે ડાબા હાથથી અને અવમાનના સાથે સ્મિત કરીને પૂંછડું પકડ્યું, પણ મહાવાનરનું પૂંછડું હલાવી પણ શક્યો નહીં.
ઉચ્ચિક્ષેપ પુનર્દોર્ભ્યામિન્દ્રાયુધમિવોચ્છ્રિતમ્। નોદ્ધર્તુમશકદ્ભીમો દોર્ભ્યામપિ મહાબલઃ
પછી ભીમે બંને હાથથી, જાણે ઇન્દ્રનું વજ્ર ઉંચક્યું હોય એમ, ફરીથી પૂંછડું ઉંચક્યું, પણ મહાબળવાન હોવા છતાં એ ઉંચકી શક્યો નહીં.
ઉત્ક્ષિપ્તભ્રૂર્વિવૃત્તાક્ષઃ સંહતભ્રકુટીમુખઃ। સ્વિન્નગાત્રોઽભવદ્ભીમો ન ચોદ્ધર્તુંશશાક તમ્
ભીમે ભ્રૂ ઉંચકીને, આંખો પહોળી કરીને અને મોઢું ભીનું કરીને, આખું શરીર પસીનામાં ભીંજાઈ ગયું, છતાં એ પૂંછડું ઉંચકી શક્યો નહીં.