કિંચિચ્ચાભુગ્નશીર્ષેણ દીર્ઘરોમાઞ્ચિતેન ચ। લાઙ્ગૂલેનોર્ધ્વગતિના ધ્વજેનેવ વિરાજિતમ્
થોડું વળેલું માથું, લાંબા ઊભેલા વાળથી ઢંકાયેલું, અને ધ્વજ જેવો ઊંચો ઉઠેલો પૂંછ, એના રૂપને વધુ તેજસ્વી બનાવતો હતો.
હ્રસ્વૌષ્ઠં તામ્રજિહ્વાસ્યં રક્તકર્ણં ચલદ્ધુવમ્। અપશ્યદ્વદનં તસ્ય રશ્મિવન્તમિવોડુપમ્
એનું ચહેરું નાનાં હોઠ, તાંબું જેવી જીભ, લાલ કાન અને હલતી દાઢી સાથે, કિરણોથી ભરેલા ચંદ્ર જેવું તેજાળુ લાગતું હતું.
વદનાભ્યન્તરગતૈઃ શુક્લૈર્દન્તૈરલંકૃતમ્। કેસરોત્કરસંમિશ્રમશોકાનામિવોત્કરમ્
એના મોઢામાં સફેદ દાંત ચમકતા, અને સુવર્ણ વાળ સાથે મળીને, આશોકના ફૂલોની ગૂંચડી જેવું શોભતા.
હિરણ્મયીનાં મધ્યસ્થં કદલીનાં મહાદ્યુતિમ્। દીપ્યમાનેન વપુષા સ્વર્ચિષ્મન્તમિવાનલમ્। નિરીક્ષન્તમપત્રસ્તં લોચનૈર્મધુપિઙ્ગલૈઃ
સુવર્ણ પલાણાઓ વચ્ચે, એનું શરીર અગ્નિ જેવી જ્યોતિથી ઝળહળતું, મધ જેવાં પીળા નેત્રોથી નિર્ભયતાથી જુએ છે.
તં વાનરવરં ધીમાનતિકાયં મહાબલમ્। સ્વર્ગપન્થાનમાવૃત્ય હિમવન્તમિવ સ્તિતમ્
એ બુદ્ધિશાળી, મહાબળવાન અને વિશાળકાય શ્રેષ્ઠ વાનર, સ્વર્ગના માર્ગને રોકી, હિમાલય જેવો ઊભો હતો.
દૃષ્ટ્વા ચૈનં મહાબાહુરેકં તસ્મિન્મહાવને। અથોપસૃત્યતરસા ભીમો ભીમપરાક્રમઃ
એ મહાવનમાં એકલો તેને જોઈ, ભયંકર પરાક્રમી અને મહાબાહુ ભીમ ઝડપથી તેની તરફ આગળ વધ્યો.
સિંહનાદં ચકારોગ્રં વજ્રાશનિસમં બલી। તેન શબ્દેન ભીમસ્ય વિત્રેસુર્મૃગપક્ષિણઃ
ભીમએ સિંહ જેવો ગર્જન કર્યો, જે વીજળી અને ગર્જના જેટલું ભયાનક હતું; એ અવાજ સાંભળીને જંગલનાં બધા પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ ડરી ગયા.
હનૂમાંશ્ચ મહાસત્વ ઈષદુન્મીલ્ય લોચને। દૃષ્ટ્વા તમથ સાવજ્ઞં લોચનૈર્મધુપિઙ્ગલૈઃ
હનુમાન, જે મહાન બળવાન હતા, તેમણે થોડુંક આંખો ખોલી અને ભીમને મધ જેવી પીળી આંખોથી નિરાદરભાવે જોયા.
તતઃ પવનજઃ શ્રીમાનન્તિકસ્થં મહૌજસમ્'। સ્મિતેન ચૈનમાસાદ્યહનૂમાનિદમબ્રવીત્
પવનપુત્ર હનુમાન, જે ત્યાં નજીક જ હતા અને અત્યંત શક્તિશાળી હતા, તેમણે હળવી સ્મિત સાથે ભીમ પાસે આવીને એમને કહ્યું.
કિમર્થં સરુજસ્તેઽહં સુખસુપ્તઃ પ્રબોધિતઃ। નનુ નામ ત્વયા કાર્યા દયા ભૂતેષુ જાનતા
'હે ભાઈ, તું દુઃખી થઈને મને આરામદાયક ઊંઘમાંથી કેમ જગાડ્યો? તને તો બધાં જીવ પ્રત્યે દયા રાખવી જોઈએ, એ જાણીને પણ કેમ આવું કર્યું?'
વયં ધર્મં ન જાનીમસ્તિર્યગ્યોનિમુપાશ્રિતાઃ। નરાસ્તુ બુદ્ધિસંપન્ના દયાં કુર્વન્તિ જન્તુષુ
'અમે તો પ્રાણી જન્મ લીધેલા છીએ, અમને ધર્મની સમજ નથી; પણ મનુષ્યોને બુદ્ધિ મળે છે, તેથી તેઓ બધાં જીવ પર દયા કરે છે.'
ક્રૂરેષુ કર્મસુ કથં દેહવાક્ચિત્તદૂષિષુ। ધર્મઘાતિષુ સજ્જન્તે બુદ્દિમન્તો ભવદ્વિધાઃ
'તમારા જેવા સમજદાર માણસો કેવી રીતે એવા ક્રૂર કામ કરે છે, જે શરીર, વાણી અને મનને બગાડે છે અને ધર્મનો નાશ કરે છે?'
ન ત્વં ધર્મં વિજાનાસિ વૃદ્ધા નોપાસિતાસ્ત્વયા। અલ્પબુદ્ધિતયા બાલ્યાદુત્સાદયસિ યન્મૃગાન્
'તને ધર્મની સમજ નથી, ન તો તું વડીલોના સંગમાં રહ્યો છે; તારી બાળપણની અસમજથી તું પ્રાણીઓનો નાશ કરે છે.'
બ્રૂહિ કસ્ત્વં કિમર્થં વા કિમિદં વનમાગતઃ। વર્જિતં માનુષૈર્ભાવૈસ્તથૈવ પુરુષૈરપિ
'મને કહો, તું કોણ છે અને શા માટે આ જંગલમાં આવ્યો છે, જે મનુષ્યભાવ અને માણસો બંનેથી દૂર છે?'
ક્વ ચ ત્વયાઽદ્યગન્તવ્યં પ્રબ્રૂહિ પુરુષર્ષભ। અતઃ પરમગમ્યોઽયં પર્વતઃ સુદુરારુહઃ
'હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, આજે તારે ક્યાં જવું છે, એ મને કહો; આ પછીનો પર્વત તો અતિ કઠિન છે અને ચઢી શકાય તેમ નથી.'
વિના સિદ્ધગતિં વીર ગતિરત્ર ન વિદ્યતે। [દેવલોકસ્ય માર્ગોઽયમગમ્યો માનુષૈઃ સદા]
'હે વીર, વિના અદભુત શક્તિ વિના અહીંથી પસાર થવું શક્ય નથી; આ દેવલોક તરફનો માર્ગ છે, જે મનુષ્યો માટે હંમેશા અપ્રાપ્ય છે.'
કારુણ્યાત્ત્વામહં વીર વારયામિ નિબોધ મે। નાતઃ પરં ત્વયા શક્યં ગન્તુમાશ્વસિહિ પ્રભો
'હે વીર, હું તારી પર દયા કરીને તને રોકું છું—મારી વાત સાંભળ; આ પછી તું જઈ શકીશ નહીં, તેથી નિશ્ચિંત રહી જા, હે પ્રભુ.'
સ્વાગતં સર્વથૈવેહ તવાદ્ય મનુજર્ષભ। ઇમાન્યમૃતકલ્પાનિ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ
'હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, આજે તારો અહીં હંમેશા સ્વાગત છે; અહીં અમૃત જેવાં મૂળ અને ફળ તારા માટે છે.'
ભક્ષયિત્વા નિવર્તસ્વ મા વૃથા પ્રાપ્સ્યસે વધમ્। ગ્રાહ્યં યદિ વચો મહ્યં હિતં મનુજપુઙ્ગવ
'તું આ ખાધા પછી પાછો વળી જા; વ્યર્થમાં મૃત્યુ શોધીશ નહીં. જો મારી વાત તને હિતકારી લાગે, તો સ્વીકારી લે, હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય.'
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય વાનરેન્દ્રસ્ય ધીમતઃ। ભીમસેનસ્તદા વીરઃ પ્રોવાચામિતવિક્રમઃ
વાંદરાઓના બુદ્ધિશાળી રાજા હનુમાનના આ વચન સાંભળીને, ભીમસેન એ વીર અને અપરિમિત બળવાન, પછી બોલ્યા.
કો ભવાન્કિંનિમિત્તં વા વાનરં વપુરાશ્રિતઃ। બ્રાહ્મણાનન્તરો વર્ણઃ ક્ષત્રિયસ્ત્વાઽનુપૃચ્છતિ
'તમે કોણ છો અને વાંદરાનું રૂપ ધારણ કર્યું છે તેનું કારણ શું છે? હું ક્ષત્રિય છું અને બ્રાહ્મણ પછીનો varn છે, એ રીતે તને પૂછું છું.'
કૌરવઃ સોમવંશીયઃ કુન્ત્યા ગર્ભેણ ધારિતઃ। પાણ્ડવો વાયુતનયો ભીમસેન ઇતિ શ્રુતઃ
'હું કૌરવ છું, ચંદ્રવંશી છું, કુંતી દ્વારા ગર્ભમાં ધારણ થયેલો છું; હું પાંડવ, પવનપુત્ર, ભીમસેન તરીકે ઓળખાય છું.'
સ વાક્યં ભીમસેનસ્ય સ્મિતેન પ્રતિગૃહ્ય તત્। હનુમાન્વાયુતનયો વાયુપુત્રમભાષત
ભીમસેનના એ વચન હનુમાને સ્મિત સાથે સ્વીકારી લીધા અને પવનપુત્રને કહ્યું.
વાનરોઽહં ન તે માર્ગં પ્રદાસ્યામિ યથોપ્સિતમ્। સાધુ ગચ્છ નિવર્તસ્વ મા ત્વં પ્રાપ્સ્યસિ વૈશસમ્
'હું વાંદરો છું; તને તારી ઇચ્છા પ્રમાણે માર્ગ આપી શકતો નથી. સારું એ જ છે કે તું પાછો વળી જા; નહિંતર તને દુઃખ મળશે.'
વૈશસં વાઽસ્તુ યદ્વાન્યન્ન ત્વાં રપૃચ્ચામિ વાનર। પ્રયચ્છ માર્ગમુત્તિષ્ઠ મા મત્તઃ પ્રાપ્સ્યસે વ્યથામ્
હું તારી પાસે પૂછતો નથી કે તું મારું અવરોધ કરે છે કે બીજું કંઈ કરે છે, વાનર. મને રસ્તો આપ, ઊભો થા, અને મારી તરફથી તું મને કોઈ દુઃખ ન આપ.
નાસ્તિ શક્તિર્મમોત્થાતું જરયા ક્લેશિતો હ્યહમ્। યદ્યવશ્યં પ્રયાતવ્યં લઙ્ઘયિત્વા પ્રયાહિ મામ્
મારે ઊભા થવાની શક્તિ નથી, હું વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાયો છું. જો તારે જવું જ હોય, તો મને લાંઘીને આગળ જઈશ.
નિર્ગુણઃ પરમાત્મા તુ દેહં તે વ્યાપ્ય તિષ્ઠતે। તમહં જ્ઞાનવિજ્ઞેયં નાવમન્યે ન લઙ્ઘયે
પરમાત્મા, જે ગુણોથી રહિત છે, તે તારા શરીરમાં વ્યાપી રહ્યો છે. એ જ્ઞાનથી ઓળખવાનો અને સમજવાનો છે; હું એનું અપમાન કરતો નથી અને એને લાંઘતો પણ નથી.
યદ્યાગમૈર્ન વિદ્યાં ચ તમહં ભૂતભાવનમ્। ક્રમેયં ત્વાં ગિરિં ચૈવ હનીમાનિવ સાગરમ્
જો હું યજ્ઞ કે જ્ઞાનથી તને અને આ પર્વતને લાંઘી શકું, તો હું હનુમાન જેવો સાગર લાંઘી જઉં.
ક એષ હનુમાન્નામ સાગરો યેન લઙ્ઘિતઃ। પૃચ્ચામિ ત્વાં નરશ્રેષ્ઠ કથ્યતાં યદિ શક્યતે
હનુમાન નામે કોણ છે, જેના દ્વારા સાગર લાંઘવામાં આવ્યો? હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, હું તને પૂછું છું, જો તને શક્ય હોય તો કહેજે.
ભ્રાતા મમ ગુણશ્લાઘ્યો બુદ્ધિસત્વબલાન્વિતઃ। રામાયણેઽતિવિખ્યાતઃ શ્રીમાન્વાનરપુઙ્ગવઃ
એ મારા ભાઈ છે, જેમની સદ્ગુણોની બધે પ્રશંસા થાય છે, જ્ઞાન, ધીરજ અને બળથી યુક્ત છે, રામાયણમાં બહુ પ્રસિદ્ધ છે, અને વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ છે.