તં દૃષ્ટ્વા જ્વલમાનશ્રીર્ભગવાન્હવ્યવાહનઃ। નષ્ટતેજાઃ સમભવત્તસ્ય તેજોભિભર્ત્સિતઃ
જ્યારે તેજસ્વી અને દિવ્ય કાંતિ ધરાવતા અગ્નિદેવને જોઈ, ત્યારે એના પોતાનાં તેજ ઓગળી ગયા, કેમ કે એ વિષ્ણુના તેજથી દબાઈ ગયા.
તં દૃષ્ટ્વા વરદં દેવં વિષ્ણું દેવગણેશ્વરમ્। પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતો ભૂત્વા નમસ્કૃત્ય ચ વજ્રભૃત્। પ્રાહ વાક્યં તતસ્તત્ત્વં યતસ્તસ્ય ભયં ભવેત્
વિષ્ણુને, જે દેવતાઓના સ્વામી અને વરદાન આપનાર છે, જોઈને, વજ્રધારી ઇન્દ્રે હાથ જોડીને નમન કર્યું અને પોતાના ભયનું કારણ કહી બતાવ્યું.
જાનામિ તે ભયં શક્ર દૈત્યેન્દ્રાન્નરકાત્તતઃ। ઐન્દ્રં રપ્રાર્થયતે સ્થાનં તપઃસિદ્ધેન કર્મણા
હું જાણું છું, હે ઇન્દ્ર, તને દૈત્યરાજ નરકથી જે ભય છે, કારણ કે એ તપના ફળે ઇન્દ્રપદ મેળવવા ઈચ્છે છે.
સોહમેનં તવ પ્રીત્યા તપઃસિદ્ધમપિ ધ્રુવમ્। વિયુનજ્મિ દેહાદ્દેવેનદ્ર મુહૂર્તં પ્રતિપાલય
મારે તારા પ્રત્યે પ્રેમ હોવાથી, એ તપથી સિદ્ધિ પામેલો હોવા છતાં, હું એને તેના શરીરથી અલગ કરી દઈશ; હે ઇન્દ્ર, તું થોડી ક્ષણ રાહ જો.
તસ્ય વિષ્ણુર્મહાતેજાઃ પાણિના ચેતનાં હરત્। સ પપાત તતો ભૂમૌ ગિરિરાજ ઇવાહતઃ। તસ્યૈતદસ્થિસંઘાતં માયાવિનિહતસ્ય વૈ
મહાતેજસ્વી વિષ્ણુએ પોતાના હાથથી તેની પ્રાણ લઈ લીધી; તે પછી એ પર્વતના રાજા જેવો જમીન પર પડી ગયો. માયાવાળાએ જે દૈત્યને માર્યો, એના હાડકાંનો આ ઢગલો છે.
ઇદં દ્વિતીયમપરં વિષ્ણો કર્મ પ્રકાશતે
આ વિષ્ણુનું બીજું, અલગ કામ અહીં પ્રગટ થાય છે.
નષ્ટા વસુમતી કૃત્સ્ના પાતાલે ચૈવ મજ્જિતા। પુનરુદ્ધરિતા તેન વારાહેણૈકશૃઙ્ગિણા
આ આખી ધરતી પાતાળમાં ડૂબી ગઈ હતી; પછી એક દાંતવાળા વારાહ રૂપે વિષ્ણુએ તેને ફરી ઉપર ઉઠાવી.
મગવન્વિસ્તરેણેમાં કથાં કથય તત્ત્વતઃ
હે મઘવંત, આ કથા સાચી રીતે અને વિગતે કહો.
કથં તેન સુરેશેન નષ્ટા વસુમતી તદા। યોજનાનાં શતં બ્રહ્મન્પુનરુદ્ધરિતા તદા
હે બ્રાહ્મણ, ત્યારે દેવોના સ્વામીએ કેવી રીતે ગુમ થયેલી ધરતીને, શત યોજન ઊંડાઈમાંથી ફરી ઉપર ઉઠાવી?
કેન ચૈવ પ્રકારેણ જગતો ધરણી ધ્રુવા। શિવા દેવી મહાભાગા સર્વસસ્યપ્રરોહિણી। કસ્ય ચૈવ પ્રભાવાદ્ધિ યોજનાનાં શતં ગતા
અને એ અડગ, શુભ, મહાભાગ્યશાળી અને સર્વ અનાજની જનની ધરતીદેવી, કઈ રીતે અને કયા બળે, શત યોજન દૂર પહોંચી ગઈ હતી?
શ્રોતું વિસ્તરશઃ સર્વં ત્વં હિ તસ્ય પ્રતિશ્રયઃ
આ બધું વિગતે સાંભળવા માટે સાચો આશ્રય તો તમે જ છો.
યત્તેઽહં પરિપૃષ્ટોઽસ્મિ કથામેતાં યુધિષ્ઠિર। તત્સર્વમખિલેનેહ શ્રૂયતાં મમ ભાષતઃ
યુધિષ્ઠિર, તમે મને આ કથા વિશે પૂછ્યું છે, એટલે હવે હું જે કહું છું તે બધું ધ્યાનથી સંપૂર્ણ સાંભળો.
પુરા કૃતયુગે તાત વર્તમાને ભયંકરે। યમત્વં કારયામાસ આદિદેવઃ પુરાતનઃ
પહેલાં કૃતયુગના ભયાનક સમયમાં, પ્રાચીન અને પ્રથમ દેવએ યમરાજનો નિયમ સ્થાપ્યો હતો.
યમત્વં કુર્વતસ્તસ્ય દેવદેવસ્ય ધીમતઃ। ન તત્ર મ્રિયતે કશ્ચિજ્જાયતે વા તથાઽચ્યુત
જ્યારે તે બુદ્ધિશાળી દેવોના દેવ યમરાજનો નિયમ સ્થાપી રહ્યા હતા, અચ્યૂત, ત્યારે ત્યાં કોઈ મરતું પણ નહોતું અને કોઈ જન્મતું પણ નહોતું.
વર્ધન્તે પક્ષિસઙ્ઘાશ્ચ તથા પશુગવેડકમ્। ગવાશ્વં ચ મૃગાશ્ચૈવ સર્વે તે પિશિતાશનાઃ
પક્ષીઓના ટોળા, ગાય-છેગડાંના ઝુંડ, ગાય, ઘોડા અને જંગલના પ્રાણીઓ—આ બધા માંસખોરો વધતા જ જતા.
તથા પુરુષશાર્દૂલ માનુપાશ્ચ પરંતપ। સહસ્રશો હ્યયુતશો વર્ધન્તે સલિલં યથા
માણસો પણ, હે પુરુષશાર્દૂલ, દુશ્મનોને હરાવનારા, હજારો અને લાખોમાં પાણીની જેમ વધતા જતા.
એતસ્મિન્સંકુલે તાત વર્તમાને ભયંકરે। અતિભારાદ્વસુમતી યોજનાનાં શતં ગતા
આ ભયાનક અને ગૂંચવણભર્યા સમયમાં, હે પ્રિય, ધરતી વધારે ભારથી દુખી થઈને સો યોજન નીચે ધસી ગઈ.
સા વૈ વ્યથિતસર્વાઙ્ગી ભારેણાક્રાન્તચેતના। નારાયણં વરં દેવં પ્રપન્ના શરણં ગતા
દેખાવ અને મન બંને ભારથી પીડાયેલી ધરતી, ભગવાન નારાયણ પાસે આશ્રય લેવા ગઈ.
ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદાદ્ધિ તિષ્ઠેયં સુચિરં ત્વિહ। ભારેણાસ્મિ સમાક્રાન્તા ન શક્નોસ્મિ સ્મ વર્તિતુમ્
"હે ભગવાન, તમારી કૃપાથી હું અહીં લાંબા સમય સુધી રહી શકું, કારણ કે હું ભારથી પીડાઈ ગઈ છું અને હવે સહન કરી શકતી નથી."
મમેમં ભગવન્ભારં વ્યપનેતું ત્વમર્હસિ। શરણાગતાઽસ્મિ તે દેવ પ્રસાદં કુરુ મે વિભો
"હે ભગવાન, આ ભાર દૂર કરવા માટે તમે જ યોગ્ય છો; હું તમારી શરણ આવી છું—મારે પર કૃપા કરો, હે પ્રભુ."
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા ભગવાનક્ષરઃ પ્રભુઃ। પ્રોવાચ વચનં હૃષ્ટઃ શ્રાવ્યારસમીરિતમ્
તેના શબ્દો સાંભળીને, અવિનાશી ભગવાન આનંદિત થઈને મીઠા અને સુખદ શબ્દો બોલ્યા.
ન તે મહિ ભયં કાર્યં ભારાર્તે વસુધારિણિ। અયમેવં તથા કુર્મિ યથા લધ્વી ભવિષ્યસિ
"હે ધરતી, ભાર વહન કરનારી, તને ડરવાની જરૂર નથી; હું એવું કરીશ કે તું ફરી હલકી થઈ જઈશ."
સ તાં વિસર્જયિત્વા તુ વસુધાં શૈલકુણ્ડલામ્। તતો વરાહઃ સંવૃત્ત એકશૃઙ્ગો મહાદ્યુતિઃ
પછી, પર્વતોથી શોભાયમાન ધરતીને વિદાય આપી, તે ભગવાન એકશુંડ વરાહ રૂપે તેજસ્વી બની ગયા.
રક્તાભ્યાં નયનાભ્યાં તુ ભયમુત્પાદયન્નિવ। ધૂમં ચ જ્વલયઁલ્લક્ષ્મ્યા તત્ર દેશે વ્યવર્ધત
લાલ આંખોથી, જાણે ડર ઉભું કરે છે એમ, ધૂમ્ર અને અગ્નિ ઉત્પન્ન કરતા, ત્યાં લક્ષ્મીનો વિકાસ થયો.
સ ગૃહીત્વા વસુમતીં શૃઙ્ગેણૈકેન ભાસ્વતા। યોજનાનાં શતં વીર સમુદ્ધરતિ સોઽક્ષરઃ
તે તેજસ્વી એકશુંડ વડે ધરતીને પકડીને, અવિનાશી ભગવાને સો યોજન ઉપર ઉઠાવી, હે વીર.
તસ્યાં ચોદ્ધાર્યમાણાયાં સંક્ષોભઃ સમજાયત। દેવાઃ સંક્ષુભિતાઃ સર્વે ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ
જ્યારે ધરતી ઉપાડવામાં આવી રહી હતી, ત્યારે મોટો ગડબડાટ થયો; બધા દેવો અને તપસ્વી ઋષિઓ ગભરાઈ ગયા.
હાહાભૂતમભૂત્સર્વં ત્રિદિવં વ્યોમ ભૂસ્તથા। ન પર્યવસ્થિતઃ કશ્ચિદ્દેવો વા માનુષોપિ વા
આકાશ, પૃથ્વી અને સ્વર્ગમાં 'હાય હાય'ના રવ ફેલાઈ ગયા; ત્યાં કોઈ દેવ કે માનવ સ્થિર રહ્યો નહોતો.
તતો બ્રહ્માણમાસીનં જ્વલમાનમિવ શ્રિયા। દેવાઃ સર્ષિગણાશ્ચૈવ ઉપતસ્થુરનેકશઃ
પછી બધા દેવો અને ઋષિઓના સમૂહો તેજથી ઝળહળતા બ્રહ્માજી પાસે અનેક રીતે પહોંચ્યા.
ઉપસર્પ્ય ચ દેવેશં બ્રહ્માણં લોકસાક્ષિકમ્। ભૂત્વા પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે વાક્યમુચ્ચારયંસ્તદા
પછી બધા દેવતાઓ લોકસાક્ષી બ્રહ્માજી પાસે ગયા, હાથ જોડીને નમસ્કાર કરીને એમણે કહ્યું:
લોકાઃ સંક્ષુભિતાઃ સર્વે વ્યાકુલં ચ ચરાચરમ્। સમુદ્રાણાં ચ સંક્ષોભસ્ત્રિદશેશ પ્રકાશતે
હે અમરદેવોના સ્વામી, બધા લોકમાં ઉથલપાથલ થઈ રહી છે, ચાલતા અને અચળ બધું ગભરાયું છે, દરિયા પણ ઉલટપલટ થઈ ગયા છે.