યવક્રીતં સ હત્વા તુ રાક્ષસો રૈભ્યમાગમત્। અનુજ્ઞાતસ્તુ રૈભ્યેણ તયા નાર્યા સહાવસત્
યવકૃતને મારીને રાક્ષસ રૈભ્ય પાસે ગયો; રૈભ્યની પરવાનગીથી તે સ્ત્રી સાથે ત્યાં રહેવા લાગ્યો.
ભરદ્વાજસ્તુ કૌન્તેય કૃત્વા સ્વાધ્યાયમાહ્નિકમ્। સમિત્કલાપમાદાય પ્રવિવેશ સ્વમાશ્રમમ્
કૌંતેય, ભરદ્વાજે રોજની સંધ્યા અને પાઠ કરી, સમિદ્ધીઓનો ગોઠો લઈને પોતાના આશ્રમમાં પ્રવેશ કર્યો.
તં સ્મ દૃષ્ટ્વા પુરા સર્વે પ્રત્યુત્તિષ્ઠિન્તિ પાવકાઃ। ન ત્વેનમુપતિષ્ઠન્તિ હતપુત્રં તદાઽગ્નયઃ
પહેલાં તો બધા અગ્નિઓ તેને જોઈને ઊભા રહી અભિવાદન કરતા; પણ હવે, પુત્રના મૃત્યુ પછી, અગ્નિઓએ તેની ઉપસ્થિતિનું સ્વાગત કર્યું નહીં.
વૈકૃતંત્વગ્નિહોત્રે સ લક્ષયિત્વા મહાતપાઃ। તમન્ધં શૂદ્રમાસીનં ગૃહપાલમથાબ્રવીત્
મહાન તપસ્વીએ અગ્નિહોત્રમાં વિઘ્ન જોયું અને ઘરનું રક્ષણ કરતા અંધ શૂદ્રને બેઠેલો જોઈને તેને પૂછ્યું.
કિંનુ મે નાગ્નયઃ શૂદ્ર પ્રતિનન્દન્તિ દર્શનમ્। ત્વં ચાપિ ન યથાપૂર્વં કચ્ચિત્ક્ષેમમિહાશ્રમે
શૂદ્ર, આજે અગ્નિઓ કેમ મારી હાજરીથી પ્રસન્ન નથી થતી? અને તું પણ પહેલાં જેવો નથી લાગતો— આશ્રમમાં બધું ઠીક છે ને?
કચ્ચિન્ન રૈભ્યં પુત્રો મે ગતવાનલ્પચેતનઃ। એતદાચક્ષ્વ મે શીઘ્રં ન હિ શુદ્ધ્યતિ મે મનઃ
શું મારો બુદ્ધિહીન પુત્ર રૈભ્ય પાસે ગયો છે? જલદી મને સાચું કહેજે, કેમ કે મારું મન શાંત થતું નથી.
રૈભ્યં યાતો નૂનમયં પુત્રસ્તે મન્દચેતનઃ। તથાહિ નિહતઃ શેતે રાક્ષસેન મહાત્મના
નિશ્ચયે તારો પુત્ર, જેને સમજ નહોતી, રૈભ્ય પાસે ગયો હતો; હવે તે મહાન રાક્ષસના હાથો માર્યો ગયો છે.
પ્રકાલ્યમાનસ્તેનાયં શૂલહસ્તેન રક્ષસા। અગ્ન્યગારં પ્રતિદ્વારિ મયા દોર્ભ્યાં નિવારિતઃ
જ્યારે રાક્ષસ શૂળ લઈને તેને ખેંચી રહ્યો હતો, ત્યારે હું અગ્નિગૃહના બારણે તેને હાથથી રોકતો હતો.
તતઃ સ વિહતાશોઽત્રજલકામોશુચિર્ધ્રુવમ્। નિહતઃ સોઽતિવેગેન શૂલહસ્તેન રક્ષસા
પછી તો આશા છૂટી ગઈ, પાણીની તરસમાં અને અશુદ્ધ અવસ્થામાં, તે શૂળધારી રાક્ષસે જોરથી મારી નાખ્યો.
ભરદ્વાજસ્તુ તચ્છ્રુત્વા શૂદ્રસ્ય વિપ્રિયં મહત્। ગતાસું પુત્રમાદાય વિલલાપ સુદુઃખિતઃ
શૂદ્રના દુઃખદ સમાચાર સાંભળી ભરદ્વાજે ખૂબ દુઃખી થઈ, પોતાના નિઃપ્રાણ પુત્રને ઉઠાવ્યો અને વિલાપ કરવા લાગ્યા.
રબ્રાહ્મણાનાં કિલાર્થાય નનુ ત્વં તપ્તવાંસ્તપઃ। દ્વિજાનામનધીતા વૈ વેદાઃ સંપ્રતિભાન્ત્વિતિ
બ્રાહ્મણોના કલ્યાણ માટે જ તું તપ કર્યુ હતું ને? હવે તો જે દ્વિજોએ વેદોનું અધ્યયન કર્યું નથી, તેમને પણ વેદો પ્રકાશમાન લાગે છે.
તથા કલ્યાણશીલસ્ત્વં બ્રાહ્મણેષુમહાત્મસુ। અનાગાઃ સર્વભૂતેષુ કર્કશત્વમુપેયિવાન્
તું મહાન આત્માવાળા બ્રાહ્મણોમાં સદાચારવાળો હતો, બધાં પ્રાણીઓ પ્રત્યે નિર્દોષ હતો, છતાં તું કઠોરતા તરફ વળી ગયો.
પ્રતિષિદ્ધો મયા તાત રૈભ્યાવસથદર્શનાત્। ગતવાનેવ તં ક્ષુદ્રં કાલાન્તકયમોપમમ્
પુત્ર, મેં તને રૈભ્યના ઘરે જવા માટે મનાઈ કરી હતી, છતાં તું એ દુષ્ટ પાસે ગયો, જાણે મૃત્યુ તરફ દોડી ગયો હોય.
યઃ સ જાનન્મહાતેજા વૃદ્ધસ્યૈકં મમાત્મજમ્। ગતવાનેવ કોપસ્ય વશં પરમદુર્મતિઃ
તે મહાતેજસ્વી, જાણતો હોવા છતાં, વૃદ્ધ હોવા છતાં, મારી એકમાત્ર સંતાનને ગુસ્સાના વશ થઈ, ખરેખર દુષ્ટબુદ્ધિથી ત્યાં ગયો.
પુત્રશોકમનુપ્રાપ્ત એષ રૈભ્યસ્ય કર્મણા। ત્યક્ષ્યામિ ત્વામૃતેપુત્ર પ્રાણાનિષ્ટતમાન્ભુવિ
રૈભ્યના કર્મથી મને પુત્રશોક લાગ્યો છે; હવે પુત્ર વિના, જે જીવ મને સૌથી પ્રિય છે, તેને હું ત્યજી દઈશ.
યથાઽહં પુત્રશોકેન દેહં ત્યક્ષ્યામિ કિલ્વિષી। તથા જ્યેષ્ઠઃ સુતો રૈભ્યં હિંસ્યાચ્છીઘ્રમનાગસમ્
જેમ હું પુત્રશોકથી પાપી બની દેહ ત્યજીશ, તેમ રૈભ્યનો મોટો પુત્ર પણ નિર્દોષ હોવા છતાં તેને જલ્દી દુઃખ આપે.
સુખિનો વૈ નરા યેષાં જાયા પુત્રો ન વિદ્યતે। યે પુત્રશોકમપ્રાપ્ય વિચરન્તિ યથાસુખમ્
સાચી ખુશી તો એ લોકોમાં છે, જેમને પત્ની કે દીકરો નથી; એ લોકો દીકરા ગુમાવવાનો દુઃખ વગર મનમુકીને ફરતા રહે છે.
યે તુ પુત્રકૃતાચ્છોકાદ્ભૃશં વ્યાકુલચેતસઃ। શપન્તીષ્ટાન્સખીનાર્તાસ્તેભ્યઃ પાપતરો નુ કઃ
પણ જેમના મન દીકરાના દુઃખથી ખૂબ જ વ્યાકુળ છે અને જે દુઃખમાં પોતાના પ્રિય મિત્રો પર શાપ મૂકે છે, એ કરતાં વધારે પાપી બીજો કોણ હોઈ શકે?
પરાસુશ્ચ સુતો દૃષ્ટઃ શપ્તશ્ચૈષ્ટઃ સખા મયા। ઈદૃશીમાપદં કોત્ર દ્વિતીયોઽનુવિષ્યતિ
મારે તો મારા દીકરાને બીજા ઘરમાં જોઈ લીધો છે અને મિત્રને શાપ પણ આપી દીધો છે; આવી દુર્ભાગ્યની સ્થિતિ બીજાને ક્યાં ભોગવવી પડે?
વિલપ્યૈવં બહુવિધં ભરદ્વાજોઽદહત્સુતમ્। સુસમિદ્ધં તતઃ પશ્ચાત્પ્રવિવેશ હુતાશનમ્
ભરદ્વાજે અનેક રીતે વિલાપ કરીને પોતાના દીકરાને અગ્નિમાં સળગાવ્યો; પછી અગ્નિ સારી રીતે પ્રજ્વલિત થઈ, ત્યારે પોતે પણ તેમાં પ્રવેશી ગયો.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ બૃહદ્દ્યુમ્નો મહીપતિઃ। સત્રં તેને મહાભાગો રૈભ્યયાજ્યઃ પ્રતાપવાન્
એ જ સમયે મહાન અને પ્રખ્યાત રાજા બૃહદ્દ્યુમ્ને યજ્ઞ શરૂ કર્યો, જેમાં રૈભ્ય મુખ્ય યજમાન હતો.
તેન રૈભ્યસ્ય વૈ પુત્રાવર્વાવસુપરાસૂ। વૃતૌ સહાયૌ સત્રાર્થં બૃહદ્દ્યુમ્નેન ધીમતા
આ યજ્ઞ માટે રૈભ્યના દીકરા, અર્વાવસુ અને પરાવસુ, બુદ્ધિશાળી અને સક્ષમ હતા, અને તેમણે બૃહદ્દ્યુમ્નને સહાય આપી.
તત્ર તૌ સમનુજ્ઞાતૌ પિત્રા કૌન્તેય જગ્મતુઃ। આશ્રમે ત્વભવદ્રૈભ્યો ભાર્યા ચૈવ પરાવસોઃ
ત્યાં પિતાની મંજૂરી લઈને એ બંને દીકરા ગયા, હે કુંતીપુત્ર; અને રૈભ્યની પત્ની તથા પરાવસુની પત્ની આશ્રમમાં જ રહી.
અથાવલોકકોઽગચ્છદ્ગૃહાનકઃ પરાવસુઃ। કૃષ્ણાજિનેન સંવીતં દદર્શ પિતરં વને
પછી પરાવસુ ઘર જોવા ગયો; તેણે જંગલમાં પોતાના પિતાને કાળાં કૃષ્ણમૃગના ચામડાંમાં લપેટાયેલા જોયા.
જઘન્યરાત્રે નિદ્રાન્ધઃ સાવશેષે તમસ્યાપિ। ચરન્તં ગહનેઽરણ્યે મેને સ પિતરં મૃગમ્
રાતના સૌથી અંધારા સમયે, ઊંઘ અને અંધકારથી અંધ થયો પરાવસુ, જંગલમાં ફરતા પોતાના પિતાને હરણ સમજી બેઠો.
મૃગં તુ મન્યમાનેન પિતા વૈ તેન હિંસિતઃ। અકામયાનેન તદા શરીરત્રાણમિચ્છતા
હરણ સમજીને પરાવસુએ પોતાના પિતાને ઇચ્છા વિના ઇજા કરી, કારણ કે તે પોતાનું રક્ષણ કરવા માગતો હતો.
તસ્ય સ પ્રેતકાર્યાણિ કૃત્વા સર્વાણિ ભારત। પુનરાગમ્ય તત્સત્રમબ્રવીદ્ધાતરં વચઃ
પછી પરાવસુએ પોતાના પિતાના બધા અંત્યક્રિયા વિધિ કર્યા, હે ભરતવંશી, અને પછી યજ્ઞસ્થળે પાછો આવી પિતાને સંબોધી વાત કરી.
ઇદં કર્મ ન શક્તસ્ત્વં વોઢુમેકઃ કથંચન। મયા ચ હિંસિતસ્તાતો મન્યમાનેન વૈ મૃગમ્
આ કામ તું એકલો કોઈ રીતે સંભાળી શકતો નથી; પિતા, મેં તને હરણ સમજીને ઇજા કરી છે.
સોઽસ્મદર્થે વ્રતં તાત ચર ત્વં બ્રહ્મઘાતિનામ્। સમર્થો હ્યહમેકાકી કર્મ કર્તુમિદં મુને
હવે, અમારા માટે, પિતા, બ્રાહ્મણહત્યા માટેનું વ્રત તું ધાર; કારણ કે હું એકલો આ કાર્ય કરવા સક્ષમ છું, હે મુનિ.
કરોતુ વૈ ભવાન્સત્રં બૃહદ્દ્યુમ્નસ્ય ધીમતઃ। બ્રહ્મહત્યાં ચરિષ્યેઽહં ત્વદર્થં નિયતેન્દ્રિયઃ
તમે બુદ્ધિશાળી બૃહદ્દ્યુમ્નનો યજ્ઞ કરો; હું તમારા માટે બ્રાહ્મણહત્યા માટેનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરું, અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીશ.