તસ્યાપચક્રે મેધાવી તં શશાપ સ વીર્યવાન્। ભવ ભસ્મેતિ ચોક્તઃ સ ન ભસ્મ સમપદ્યત
મેધાવીએ ધનુષાક્ષાને અપમાન આપ્યું, તો એ શક્તિશાળી ઋષિએ એને શાપ આપ્યો: 'ભસ્મ બની જા'; છતાંયે એ ભસ્મ થયો નહીં.
ધનુષાક્ષસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા મેધાવિનમનામયમ્। `મુનિસ્તત્કારણં જ્ઞાત્વા સ્વયં મહિષરૂપધૃત્। શૃઙ્ગેણાદ્રીનચલયત્તતોઽયંભસ્મસાદભૂત્
ધનુષાક્ષાએ મેધાવીને અખંડિત જોઈને અને કારણ સમજીને પોતે મહિષનું રૂપ ધારણ કર્યું અને શિંગાથી પર્વતો હલાવી નાખ્યા; ત્યારબાદ મેધાવી ભસ્મ થઈ ગયો.
નિમિત્તમસ્ય મહર્ષિર્ભેદયામાસ પર્વતાન્। સ નિમિત્તે વિનષ્ટે તુ મમાર સહસા શિશુઃ
મહાન ઋષિએ એનું કારણ જાણીને પર્વતો તોડી નાખ્યા; કારણ નાશ પામતાં જ એ બાળક તુરંત મરી ગયો.
તં મૃતં પુત્રમાદાય વિલલાપ તતઃ પિતા
પિતાએ મરેલા પુત્રને ઉઠાવ્યો અને પછી દુઃખથી રડવા લાગ્યા.
લાલપ્યમાનં તં દૃષ્ટ્વા મુનયઃ પરમાર્તવત્। ઊચુર્વેદવિદઃ સર્વૈ ગાથાં યાં તાં નિબોધ મે
પિતાને એ રીતે ભારે દુઃખમાં રડતો જોઈને, દયાળુ ઋષિઓએ, બધા વેદજ્ઞોએ, કેટલીક ગાથાઓ કહી; એ હું તને સંભળાવું છું, સાંભળ.
ન દિષ્ટમર્થમત્યેતુમીશોઽમર્ત્યઃ કથંચન। મહર્ષિર્ભેદયામાસ ધનુષાક્ષો મહીધરાન્
કોઈ પણ અમર જીવ ક્યારેય ભાગ્યને પાર કરી શકતો નથી; ધનુષાક્ષા મહાન ઋષિએ પર્વતો તોડી નાખ્યા.
એવં લબ્ધ્વા વરાન્બાલા દર્પપૂર્ણાસ્તપસ્વિનઃ। ક્ષિપ્રમેવ વિનશ્યન્તિ યથા ન સ્યાત્તથા ભવાન્
આ રીતે, જ્યારે બાળકો વરદાન મેળવે અને અહંકારથી ભરાઈ જાય, ત્યારે તપસ્વીઓ ટૂંક સમયમાં નાશ પામે છે; તું એવો ન થા.
એષ રૈભ્યો મહાવીર્યઃ પુત્રૌ ચાસ્ય તથાવિધૌ। તં યથા પુત્ર નાભ્યેષિ તથા કુર્યાસ્ત્વતન્દ્રિતઃ
આ રૈભ્ય પણ મહાન પરાક્રમી છે અને તેના પુત્રો પણ એવા જ છે; પુત્ર, તું એનો વિરોધ ન કર, ચેતન રહીને વર્ત.
સ હિ ક્રુદ્ધઃ સમર્થસ્ત્વાં પુત્ર પીડયિતું રુષા। રૈભ્યશ્ચાપિ તપસ્વી ચ કોપનશ્ચ મહાનૃષિઃ
પુત્ર, જો રૈભ્ય ગુસ્સે થાય તો તે તને દુઃખ આપી શકે છે; રૈભ્ય તપસ્વી, ગુસ્સાવાળો અને મહાન ઋષિ છે.
એવ કરિષ્યે મા તાપં તાત કાર્ષીઃ કથંચન। યથા હિ મે ભવાન્માન્યસ્તથા રૈભ્યઃ પિતા મમ
હું એમ જ કરીશ; પિતાજી, તમે કોઈ રીતે ચિંતા ન કરો. જેમ તમે મને માન્ય છો, તેમ રૈભ્ય પણ મારા માટે પિતાજી સમાન છે.
ઉક્ત્વા સ પિતરં શ્લક્ષ્ણ યવક્રીરકુતોભયઃ। વિપ્રકુર્વન્નૃષીનન્યાનતુષ્યત્પરયા મુદા
યવક્રીએ પોતાના પિતાને નમ્રતાથી વાત કરી, પણ પછી તે બેફિકર બનીને બીજા ઋષિઓને તકલીફ આપવા લાગ્યો અને પોતાનાં આનંદમાં ખૂબ ખુશ થયો.
ચઙ્ક્રમ્યમાણઃ સ તદા યવક્રીરકુતોભયઃ। જગામ માધવે માસિ રૈભ્યાશ્રમપદં પ્રતિ
પછી યવક્રી વસંત મહિનામાં ફરતો ફરતો રૈભ્યના આશ્રમ તરફ روانો થયો.
સ દદર્શાશ્રમે રમ્યે પુષ્પતદ્રુમભૂષિતે। વિચરન્તીં સ્નુષાં તસ્ય કિન્નરીમિવ ભારત
તે ત્યાં સુંદર ફૂલોવાળા વૃક્ષોથી શોભાયમાન એવા આશ્રમમાં રૈભ્યની વહુને, જે દેવકન્યાની જેમ તેજસ્વી હતી, ફરતી જોઈ.
યવક્રીસ્તામુવાચેદમુપતિષ્ઠસ્વ મામિનિ। નિર્લજ્જો લજ્જયા યુક્તાં કામેન હૃતચેતનઃ
યવક્રી, જે શરમભર્યો નહોતો અને કામવાસનાથી અંધ થયો હતો, તેણે તેને કહ્યું: 'મારી પાસે આવો, સુન્દરી.'
સા તસ્ય શીલમાજ્ઞાય તસ્માચ્છાપાચ્ચ બિભ્યતી। તેજસ્વિતાં ચ રૈભ્યસ્ તથેત્યુક્ત્વા જગામ હ
તેણે યવક્રીનું સ્વભાવ જાણીને અને તેના શાપથી ડરીને, તેમજ રૈભ્યના તેજને યાદ રાખીને, 'જેમ કહો તેમ' એમ કહીને ત્યાંથી ચાલતી થઈ.
તત એકાન્તમાનીય લજ્જયામાસ ભારત। આજગામ તદા રૈભ્યઃ સ્વમાશ્રમમરિંદમ
પછી તેને એકાંતમાં લઈ જઈ, તે ખૂબ શરમાઈ ગઈ. એ સમયે, રૈભ્ય પોતાનાં આશ્રમમાં પાછા ફર્યા.
રુદતીં ચ સ્નુષાં દૃષ્ટ્વા ભાર્યામાર્તા પરાવસોઃ। સાન્ત્વયઞ્શ્લક્ષ્ણયા વાચા પર્યપૃચ્છદ્યુધિષ્ઠિર
રૈભ્યે પોતાના પુત્રવધૂ, પરાવસુની પત્નીને, દુઃખથી રડતી જોઈ અને તેને નમ્ર શબ્દોમાં સાંત્વના આપી, પછી પૂછપરછ કરી.
સા તસ્મૈ સર્વમાચષ્ટ યવક્રીભાષિતં શુભા। પ્રત્યુક્તં ચ યવક્રીતં પ્રેક્ષાપૂર્વં તથાઽઽત્મના
તે શુભા સ્ત્રીએ રૈભ્યને બધું કહી દીધું—યવક્રીએ શું કહ્યું અને પોતે શું જવાબ આપ્યો, તે પણ જેમ બન્યું તેમ બધું સમજાવ્યું.
શૃણ્વાનસ્યૈવ રૈભ્યસ્ય યવક્રેસ્તદ્વિચેષ્ટનમ્। દહન્નિવ તદા ચેતઃ ક્રોધઃ સમભવન્મહાન્
તેના મોઢેથી યવક્રીની કરતૂત સાંભળીને, રૈભ્યનું મન જાણે અગ્નિથી દહાઈ ગયું અને તેમાં ભારે ક્રોધ ઉઠ્યો.
સ તદા મન્યુનાઽઽવિષ્ટસ્તપસ્વી કોપનો ભૃશમ્। અવલુપ્ય જટામેકાં જુહાવાગ્નૌ સુસંસ્કૃતે
પછી તે તપસ્વી ઋષિ ભારે ગુસ્સાથી ભરાઈને, પોતાની એક જટા ઉપાડી અને સારી રીતે તૈયાર કરેલી અગ્નિમાં આહુતિ આપી.
તતઃ સમભવન્નારી તસ્યા રૂપેણ સંમિતા। અવલુપ્યાપરાં ચાપિ જુહાવાગ્નૌ જટાં પુનઃ
તેમાંથી, તેની જેવી જ રૂપાળી એક સ્ત્રી પ્રગટ થઈ; પછી તેણે બીજી જટા ઉપાડી અને ફરીથી અગ્નિમાં નાખી.
તતઃ સમભવદ્રક્ષો દીપ્તાસ્યં ઘોરદર્શનમ્। અબ્રૂતાં તૌ તદા રૈભ્યં કિં કાર્યં કરવામહે
તેમાંથી ભયાનક અને અગ્નિ જેવા મોઢાવાળો રાક્ષસ પ્રગટ થયો; બંનેએ રૈભ્યને પૂછ્યું: 'હવે શું કરવું?'
તાવબ્રવીદૃષિઃ ક્રુદ્ધો યવક્રીર્વધ્યતામિતિ। જગ્મતૃસ્તૌ તથેત્યુક્ત્વા યવક્રીતજિઘાંસયા
ઋષિએ ગુસ્સામાં કહ્યું: 'યવક્રીને મારી નાખો.' બંનેએ 'જેમ કહો તેમ' કહી યવક્રીને મારવા નીકળી પડ્યા.
તતસ્તં સમુપાસ્થાય કૃત્યા સૃષ્ટા મહાત્મના। કમણ્ડલું જહારાસ્ય મોહયિત્વા તુ ભારત
પછી મહાન ઋષિએ ઉત્પન્ન કરેલી કૃત્યાએ યવક્રી પાસે જઈ, તેને ભ્રમિત કરીને તેનો કમંડલુ લઈ લીધો.
ઉચ્છિષ્ટં તુ યવક્રીતમપકૃષ્ટકમણ્ડલુમ્। તત ઉદ્યતશૂલઃ સ રાક્ષસઃ સમુપાદ્રવત્
યવક્રી હવે અશુદ્ધ અને કમંડલુ વિના રહ્યો; ત્યારે રાક્ષસ ઉંચું શૂળ લઈને તેની તરફ દોડી આવ્યો.
તમાદ્રવન્તં સંપ્રેક્ષ્ય શૂલહસ્તં જિઘાંસયા। યવક્રીઃ સહસોત્થાય પ્રાદ્રવદ્યત્રવૈ સરઃ
શૂળધારી રાક્ષસને પોતાને મારવા દોડતો જોઈ, યવક્રી તુરંત ઊભો થઈ અને સરોવર તરફ ભાગ્યો.
જલહીનં સરો દૃષ્ટ્વા યવક્રીસ્ત્વરિતઃ પુનઃ। જગામ સરિતઃ સર્વાસ્તાશ્ચાપ્યાસન્વિશોષિતાઃ
યવક્રીએ સરોવર સુકાઈ ગયેલું જોયું, તો ઝડપથી બધી નદીઓ તરફ દોડ્યો, પણ એ પણ સુકાઈ ગઈ હતી.
સ કાલ્યમાનો ઘોરેણ શૂલહસ્તેન રક્ષસા। અગ્નિહોત્રે પિતુર્ભીતઃ સહસા પ્રવિવેશ હ
ભયાનક શૂળધારી રાક્ષસ તેની પાછળ હતો, અને ડરીને યવક્રી અચાનક પોતાના પિતાના યજ્ઞકુંડમાં ઘૂસી ગયો.
સ વૈ પ્રવિશમાનસ્તુ શુદ્રેણાન્ધેન રક્ષિણા। નિગૃહીતો બલાદ્દ્વારિ સોઽવાતિષ્ઠત પાર્થિવ
જ્યારે તે અંદર જતો હતો ત્યારે એક અંધ શૂદ્ર રક્ષકે તેને બળજબરીથી બારણે અટકાવી લીધો, રાજા.
નિગૃહીતં તુ શૂદ્રેણ યવક્રીતં સ રાક્ષસઃ। તાડયામાસ શૂલેન સ ભિન્નહૃદયોઽપતત્
શૂદ્રે યવકૃતને પકડી રાખ્યો હતો ત્યારે રાક્ષસે શૂળથી તેને ઘાયલ કર્યો; તેનું હૃદય ભેદાઈ ગયું અને તે જમીન પર પડી મરી ગયો.