તસ્મૈ પ્રાદાદ્વરાનિન્દ્ર ઉક્તવાન્યાન્મહાતપાઃ। પ્રતિભાસ્યન્તિ તે વેદાઃ પિત્રા સહ યથેપ્સિતાઃ
પછી મહાતપસ્વી ઇન્દ્રે તેને વરદાન આપ્યા અને કહ્યું: 'વેદો તને અને તારા પિતાને ઈચ્છ્યા પ્રમાણે પ્રાપ્ત થશે.'
યચ્ચાન્યત્કાઙ્ક્ષસે કામં યવક્રીર્ગમ્યતામિતિ। સ લબ્ધકામ પિતરં સમેત્યાથેદમબ્રવીત્
અને યવક્રીત, તું જે બીજું ઈચ્છે છે, તે પણ પૂરું થાય. ઈચ્છિત ફળ પામીને, તેણે પિતાને મળીને આ વાત કહી.
પ્રતિભાસ્યન્તિ વૈ વેદા મમ તાતસ્ય ચોભયોઃ। અપિ ચાન્યાન્ભવિષ્યાવો વરા લબ્ધાસ્તથા મયા
વેદો મને અને મારા પિતાને ચોક્કસ દેખાશે; અને પણ, મેં બીજા પણ અનેક વરદાન મેળવ્યા છે.
દર્પસ્તે ભવિતા તાત વરાઁલ્લબ્ધ્વા યથેપ્સિતાન્। સ દર્પપર્ણઃ કૃપણઃ ક્ષિપ્રમેવ વિનઙ્ક્ષ્યસિ
પિતાજી, જ્યારે તમે મનગમતાં વરદાન મેળવો ત્યારે તમને અહંકાર આવશે; પણ એ અહંકારથી તમે ટૂંક સમયમાં દુઃખી અને દયનીય બનીને નાશ પામશો.
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમા ગાથા દેવૈરુદાહૃતાઃ। મુનિરાસીત્પુરા પુત્ર બાલધિર્નામ વિશ્રુતઃ
આ વિષયમાં દેવોએ કહેલી કેટલીક ગાથાઓ પણ કહેવાય છે: પુત્ર, એક વખત બાલધી નામે પ્રસિદ્ધ ઋષિ હતા.
સ પુત્રશોકાદુદ્વિગ્રસ્તપસ્તેપે સુદુષ્કરમ્। ભવેન્મમ સુતોઽમર્ત્ય ઇતિતં લબ્ધવાંશ્ચ સઃ
પુત્રના શોકથી દુઃખી થઈને તેમણે કઠિન તપ કર્યું અને ઇચ્છા કરી કે, 'મારો પુત્ર અમર બને'; અને એમને એ વરદાન મળ્યું.
તસ્ય પ્રસાદો વૈ દેવૈઃ કૃતો ન ત્વમરૈઃ સમઃ। નામર્ત્યો વિદ્યતે મર્ત્યો નિમિત્તાયુર્ભવિષ્યતિ
દેવોએ એમને પ્રસન્ન થઈને વરદાન તો આપ્યું, પણ અમર દેવો જેવું સમાનત્વ નહોતું આપ્યું; કારણ કે, મરનાર માણસ ક્યારેય અમર બની શકે નહીં, તેનું આયુષ્ય તો નિશ્ચિત જ હોય છે.
યથેમે પર્વતાઃ શશ્વત્તિષ્ઠન્તિ સુરસત્તમાઃ। તાવજ્જીવેન્મમ્ સુતો નિર્વાણમુત મે મતઃ
હે શ્રેષ્ઠ દેવો, જેટલા સમય સુધી આ પર્વતો અડગ ઊભા છે, એટલા સમય સુધી મારો પુત્ર જીવશે; મુક્તિ વિષે મારી એવી માન્યતા છે.
તસ્ય પુત્રસ્તદા જત્રે મેધાવી ક્રોધનસ્તદા। સ તુ લબ્ધવરો દર્પાદૃષીંશ્ચૈવાવમન્યત
એ સમયે તેનો પુત્ર બુદ્ધિશાળી અને ગુસ્સાવાળો હતો; વરદાન મળતાં જ અહંકારથી તેણે ઋષિઓની અવગણના કરી.
વિકુર્વાણો મુનીનાં ચ વ્યચરત્સ મહીમિમામ્। આસસાદ મહાવીર્યં ધનુષાક્ષં મનીષિણમ્
એ ઋષિઓની અવગણના કરીને, એ પુત્ર સમગ્ર ધરતી પર ફરતો રહ્યો અને પછી મહાન પરાક્રમી અને વિદ્વાન ધનુષાક્ષાને મળ્યો.
તસ્યાપચક્રે મેધાવી તં શશાપ સ વીર્યવાન્। ભવ ભસ્મેતિ ચોક્તઃ સ ન ભસ્મ સમપદ્યત
મેધાવીએ ધનુષાક્ષાને અપમાન આપ્યું, તો એ શક્તિશાળી ઋષિએ એને શાપ આપ્યો: 'ભસ્મ બની જા'; છતાંયે એ ભસ્મ થયો નહીં.
ધનુષાક્ષસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા મેધાવિનમનામયમ્। `મુનિસ્તત્કારણં જ્ઞાત્વા સ્વયં મહિષરૂપધૃત્। શૃઙ્ગેણાદ્રીનચલયત્તતોઽયંભસ્મસાદભૂત્
ધનુષાક્ષાએ મેધાવીને અખંડિત જોઈને અને કારણ સમજીને પોતે મહિષનું રૂપ ધારણ કર્યું અને શિંગાથી પર્વતો હલાવી નાખ્યા; ત્યારબાદ મેધાવી ભસ્મ થઈ ગયો.
નિમિત્તમસ્ય મહર્ષિર્ભેદયામાસ પર્વતાન્। સ નિમિત્તે વિનષ્ટે તુ મમાર સહસા શિશુઃ
મહાન ઋષિએ એનું કારણ જાણીને પર્વતો તોડી નાખ્યા; કારણ નાશ પામતાં જ એ બાળક તુરંત મરી ગયો.
તં મૃતં પુત્રમાદાય વિલલાપ તતઃ પિતા
પિતાએ મરેલા પુત્રને ઉઠાવ્યો અને પછી દુઃખથી રડવા લાગ્યા.
લાલપ્યમાનં તં દૃષ્ટ્વા મુનયઃ પરમાર્તવત્। ઊચુર્વેદવિદઃ સર્વૈ ગાથાં યાં તાં નિબોધ મે
પિતાને એ રીતે ભારે દુઃખમાં રડતો જોઈને, દયાળુ ઋષિઓએ, બધા વેદજ્ઞોએ, કેટલીક ગાથાઓ કહી; એ હું તને સંભળાવું છું, સાંભળ.
ન દિષ્ટમર્થમત્યેતુમીશોઽમર્ત્યઃ કથંચન। મહર્ષિર્ભેદયામાસ ધનુષાક્ષો મહીધરાન્
કોઈ પણ અમર જીવ ક્યારેય ભાગ્યને પાર કરી શકતો નથી; ધનુષાક્ષા મહાન ઋષિએ પર્વતો તોડી નાખ્યા.
એવં લબ્ધ્વા વરાન્બાલા દર્પપૂર્ણાસ્તપસ્વિનઃ। ક્ષિપ્રમેવ વિનશ્યન્તિ યથા ન સ્યાત્તથા ભવાન્
આ રીતે, જ્યારે બાળકો વરદાન મેળવે અને અહંકારથી ભરાઈ જાય, ત્યારે તપસ્વીઓ ટૂંક સમયમાં નાશ પામે છે; તું એવો ન થા.
એષ રૈભ્યો મહાવીર્યઃ પુત્રૌ ચાસ્ય તથાવિધૌ। તં યથા પુત્ર નાભ્યેષિ તથા કુર્યાસ્ત્વતન્દ્રિતઃ
આ રૈભ્ય પણ મહાન પરાક્રમી છે અને તેના પુત્રો પણ એવા જ છે; પુત્ર, તું એનો વિરોધ ન કર, ચેતન રહીને વર્ત.
સ હિ ક્રુદ્ધઃ સમર્થસ્ત્વાં પુત્ર પીડયિતું રુષા। રૈભ્યશ્ચાપિ તપસ્વી ચ કોપનશ્ચ મહાનૃષિઃ
પુત્ર, જો રૈભ્ય ગુસ્સે થાય તો તે તને દુઃખ આપી શકે છે; રૈભ્ય તપસ્વી, ગુસ્સાવાળો અને મહાન ઋષિ છે.
એવ કરિષ્યે મા તાપં તાત કાર્ષીઃ કથંચન। યથા હિ મે ભવાન્માન્યસ્તથા રૈભ્યઃ પિતા મમ
હું એમ જ કરીશ; પિતાજી, તમે કોઈ રીતે ચિંતા ન કરો. જેમ તમે મને માન્ય છો, તેમ રૈભ્ય પણ મારા માટે પિતાજી સમાન છે.
ઉક્ત્વા સ પિતરં શ્લક્ષ્ણ યવક્રીરકુતોભયઃ। વિપ્રકુર્વન્નૃષીનન્યાનતુષ્યત્પરયા મુદા
યવક્રીએ પોતાના પિતાને નમ્રતાથી વાત કરી, પણ પછી તે બેફિકર બનીને બીજા ઋષિઓને તકલીફ આપવા લાગ્યો અને પોતાનાં આનંદમાં ખૂબ ખુશ થયો.
ચઙ્ક્રમ્યમાણઃ સ તદા યવક્રીરકુતોભયઃ। જગામ માધવે માસિ રૈભ્યાશ્રમપદં પ્રતિ
પછી યવક્રી વસંત મહિનામાં ફરતો ફરતો રૈભ્યના આશ્રમ તરફ روانો થયો.
સ દદર્શાશ્રમે રમ્યે પુષ્પતદ્રુમભૂષિતે। વિચરન્તીં સ્નુષાં તસ્ય કિન્નરીમિવ ભારત
તે ત્યાં સુંદર ફૂલોવાળા વૃક્ષોથી શોભાયમાન એવા આશ્રમમાં રૈભ્યની વહુને, જે દેવકન્યાની જેમ તેજસ્વી હતી, ફરતી જોઈ.
યવક્રીસ્તામુવાચેદમુપતિષ્ઠસ્વ મામિનિ। નિર્લજ્જો લજ્જયા યુક્તાં કામેન હૃતચેતનઃ
યવક્રી, જે શરમભર્યો નહોતો અને કામવાસનાથી અંધ થયો હતો, તેણે તેને કહ્યું: 'મારી પાસે આવો, સુન્દરી.'
સા તસ્ય શીલમાજ્ઞાય તસ્માચ્છાપાચ્ચ બિભ્યતી। તેજસ્વિતાં ચ રૈભ્યસ્ તથેત્યુક્ત્વા જગામ હ
તેણે યવક્રીનું સ્વભાવ જાણીને અને તેના શાપથી ડરીને, તેમજ રૈભ્યના તેજને યાદ રાખીને, 'જેમ કહો તેમ' એમ કહીને ત્યાંથી ચાલતી થઈ.
તત એકાન્તમાનીય લજ્જયામાસ ભારત। આજગામ તદા રૈભ્યઃ સ્વમાશ્રમમરિંદમ
પછી તેને એકાંતમાં લઈ જઈ, તે ખૂબ શરમાઈ ગઈ. એ સમયે, રૈભ્ય પોતાનાં આશ્રમમાં પાછા ફર્યા.
રુદતીં ચ સ્નુષાં દૃષ્ટ્વા ભાર્યામાર્તા પરાવસોઃ। સાન્ત્વયઞ્શ્લક્ષ્ણયા વાચા પર્યપૃચ્છદ્યુધિષ્ઠિર
રૈભ્યે પોતાના પુત્રવધૂ, પરાવસુની પત્નીને, દુઃખથી રડતી જોઈ અને તેને નમ્ર શબ્દોમાં સાંત્વના આપી, પછી પૂછપરછ કરી.
સા તસ્મૈ સર્વમાચષ્ટ યવક્રીભાષિતં શુભા। પ્રત્યુક્તં ચ યવક્રીતં પ્રેક્ષાપૂર્વં તથાઽઽત્મના
તે શુભા સ્ત્રીએ રૈભ્યને બધું કહી દીધું—યવક્રીએ શું કહ્યું અને પોતે શું જવાબ આપ્યો, તે પણ જેમ બન્યું તેમ બધું સમજાવ્યું.
શૃણ્વાનસ્યૈવ રૈભ્યસ્ય યવક્રેસ્તદ્વિચેષ્ટનમ્। દહન્નિવ તદા ચેતઃ ક્રોધઃ સમભવન્મહાન્
તેના મોઢેથી યવક્રીની કરતૂત સાંભળીને, રૈભ્યનું મન જાણે અગ્નિથી દહાઈ ગયું અને તેમાં ભારે ક્રોધ ઉઠ્યો.
સ તદા મન્યુનાઽઽવિષ્ટસ્તપસ્વી કોપનો ભૃશમ્। અવલુપ્ય જટામેકાં જુહાવાગ્નૌ સુસંસ્કૃતે
પછી તે તપસ્વી ઋષિ ભારે ગુસ્સાથી ભરાઈને, પોતાની એક જટા ઉપાડી અને સારી રીતે તૈયાર કરેલી અગ્નિમાં આહુતિ આપી.