યવક્રીતસ્ય યત્તીર્થમુચિતં શૈચકર્મણિ। ભાગીરથ્યાં તત્ર સેતું વાલુકાભિશ્ચકાર સઃ
યવક્રીત માટે યોગ્ય તીર્થસ્થાને, ભગીરથી નદી પર રેતીથી પુલ બનાવવાનું કામ તેણે શરૂ કર્યું.
યદાઽસ્ય વદતો વાક્યં ન સ ચક્રે દ્વિજોત્તમઃ। વાલુકાભિસ્તતઃ શક્રો ગઙ્ગાં સમભિપૂરયન્
જ્યારે વારંવાર કહેવા છતાં પણ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે કંઈ કર્યું નહીં, ત્યારે ઇન્દ્રે રેતી નાખીને ગંગાને ભરવા માંડી.
વાલુકામુષ્ટિમનિશં ભાગીરથ્યાં વ્યસર્જયત્। સ્નાતુમભ્યાગતં શક્રો યવક્રીતમદર્શયત્
સારી રાતભર તેણે ભગીરથીમાં રેતીના મુઠ્ઠી મુઠ્ઠી નાખ્યા, અને જ્યારે યવક્રીત સ્નાન કરવા આવ્યો, ત્યારે ઇન્દ્રે પોતાનું રૂપ બતાવ્યું.
તં દદર્શ યવક્રીતો યત્નવન્તં નિબન્ધને। પ્રહસંશ્ચાબ્રવીદ્વાક્યમિદં સ મુનિપુઙ્ગવઃ
યવક્રીતે તેને અવરોધ બાંધવામાં પ્રયત્નશીલ જોયો અને હસીને, તે મહાન ઋષિએ કહ્યું:
કિમિદં વર્તતે બ્રહ્મન્કિંચ તે હ ચિકીર્ષિતમ્। અતીવ હિ મહાન્યત્નઃ ક્રિયતેઽયં નિરર્થકઃ
આ શું કરો છો, બ્રાહ્મણ? શું કરવા માંગો છો? તમે બહુ મહેનત કરો છો, પણ આ બધું વ્યર્થ છે.
બન્ધિષ્યે સેતુના ગઙ્ગાં સુખઃ પન્થા ભવિષ્યતિ। ક્લિશ્યતે હિ જનસ્તાત તરમાણઃ પુનઃપુનઃ
હું ગંગા પર પુલ બાંધીને રસ્તો સરળ બનાવીશ; કારણ કે પિતા, લોકો વારંવાર તરણા કરતાં બહુ કષ્ટ પામે છે.
નાયં શક્યસ્ત્વયા બદ્ધું મહાનોઘસ્તપોધન। અશક્યાદ્વિનિવર્તસ્વ શક્યમર્થં સમારભ
તપના ધન, આ મહાન પ્રવાહ તારા દ્વારા રોકી શકાશે નહીં. અશક્ય કાર્ય છોડો અને શક્ય કાર્ય કરો.
યથૈવ ભવતા ચેદ તપો વેદાર્થમુદ્યતમ્। અશક્યં તદ્વદસ્માભિરયં ભારઃ સમાહિતઃ
જેમ તમે વેદ મેળવવા માટે તપ શરૂ કર્યું છે, જે અશક્ય છે, તેમ જ મેં પણ આ કાર્ય હાથ ધર્યું છે.
યથા તવ નિરર્થોઽયમારમ્ભસ્ત્રિદશેશ્વર। તથા યદિ મમાપીદં મન્યસે પાકશાસન
જેમ ત્રિદશોના સ્વામી, તમારો આ પ્રયાસ વ્યર્થ છે, તેમ જો તમે મારા વિષયમાં પણ એવું જ માનો તો સારું.
ક્રિયતાં યદ્ભવેચ્છક્યં ત્વયા સુરગણેશ્વર। વરાંશ્ચ મે પ્રયચ્છાન્યાસન્યૈર્વિદ્વાન્ભવિતાસ્મ્યહમ્
દેવોના રાજા, તમે જે શક્ય હોય તે કરો; મને બીજાં વરદાન આપો, જેથી હું જ્ઞાનવાન બની શકું.
તસ્મૈ પ્રાદાદ્વરાનિન્દ્ર ઉક્તવાન્યાન્મહાતપાઃ। પ્રતિભાસ્યન્તિ તે વેદાઃ પિત્રા સહ યથેપ્સિતાઃ
પછી મહાતપસ્વી ઇન્દ્રે તેને વરદાન આપ્યા અને કહ્યું: 'વેદો તને અને તારા પિતાને ઈચ્છ્યા પ્રમાણે પ્રાપ્ત થશે.'
યચ્ચાન્યત્કાઙ્ક્ષસે કામં યવક્રીર્ગમ્યતામિતિ। સ લબ્ધકામ પિતરં સમેત્યાથેદમબ્રવીત્
અને યવક્રીત, તું જે બીજું ઈચ્છે છે, તે પણ પૂરું થાય. ઈચ્છિત ફળ પામીને, તેણે પિતાને મળીને આ વાત કહી.
પ્રતિભાસ્યન્તિ વૈ વેદા મમ તાતસ્ય ચોભયોઃ। અપિ ચાન્યાન્ભવિષ્યાવો વરા લબ્ધાસ્તથા મયા
વેદો મને અને મારા પિતાને ચોક્કસ દેખાશે; અને પણ, મેં બીજા પણ અનેક વરદાન મેળવ્યા છે.
દર્પસ્તે ભવિતા તાત વરાઁલ્લબ્ધ્વા યથેપ્સિતાન્। સ દર્પપર્ણઃ કૃપણઃ ક્ષિપ્રમેવ વિનઙ્ક્ષ્યસિ
પિતાજી, જ્યારે તમે મનગમતાં વરદાન મેળવો ત્યારે તમને અહંકાર આવશે; પણ એ અહંકારથી તમે ટૂંક સમયમાં દુઃખી અને દયનીય બનીને નાશ પામશો.
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમા ગાથા દેવૈરુદાહૃતાઃ। મુનિરાસીત્પુરા પુત્ર બાલધિર્નામ વિશ્રુતઃ
આ વિષયમાં દેવોએ કહેલી કેટલીક ગાથાઓ પણ કહેવાય છે: પુત્ર, એક વખત બાલધી નામે પ્રસિદ્ધ ઋષિ હતા.
સ પુત્રશોકાદુદ્વિગ્રસ્તપસ્તેપે સુદુષ્કરમ્। ભવેન્મમ સુતોઽમર્ત્ય ઇતિતં લબ્ધવાંશ્ચ સઃ
પુત્રના શોકથી દુઃખી થઈને તેમણે કઠિન તપ કર્યું અને ઇચ્છા કરી કે, 'મારો પુત્ર અમર બને'; અને એમને એ વરદાન મળ્યું.
તસ્ય પ્રસાદો વૈ દેવૈઃ કૃતો ન ત્વમરૈઃ સમઃ। નામર્ત્યો વિદ્યતે મર્ત્યો નિમિત્તાયુર્ભવિષ્યતિ
દેવોએ એમને પ્રસન્ન થઈને વરદાન તો આપ્યું, પણ અમર દેવો જેવું સમાનત્વ નહોતું આપ્યું; કારણ કે, મરનાર માણસ ક્યારેય અમર બની શકે નહીં, તેનું આયુષ્ય તો નિશ્ચિત જ હોય છે.
યથેમે પર્વતાઃ શશ્વત્તિષ્ઠન્તિ સુરસત્તમાઃ। તાવજ્જીવેન્મમ્ સુતો નિર્વાણમુત મે મતઃ
હે શ્રેષ્ઠ દેવો, જેટલા સમય સુધી આ પર્વતો અડગ ઊભા છે, એટલા સમય સુધી મારો પુત્ર જીવશે; મુક્તિ વિષે મારી એવી માન્યતા છે.
તસ્ય પુત્રસ્તદા જત્રે મેધાવી ક્રોધનસ્તદા। સ તુ લબ્ધવરો દર્પાદૃષીંશ્ચૈવાવમન્યત
એ સમયે તેનો પુત્ર બુદ્ધિશાળી અને ગુસ્સાવાળો હતો; વરદાન મળતાં જ અહંકારથી તેણે ઋષિઓની અવગણના કરી.
વિકુર્વાણો મુનીનાં ચ વ્યચરત્સ મહીમિમામ્। આસસાદ મહાવીર્યં ધનુષાક્ષં મનીષિણમ્
એ ઋષિઓની અવગણના કરીને, એ પુત્ર સમગ્ર ધરતી પર ફરતો રહ્યો અને પછી મહાન પરાક્રમી અને વિદ્વાન ધનુષાક્ષાને મળ્યો.
તસ્યાપચક્રે મેધાવી તં શશાપ સ વીર્યવાન્। ભવ ભસ્મેતિ ચોક્તઃ સ ન ભસ્મ સમપદ્યત
મેધાવીએ ધનુષાક્ષાને અપમાન આપ્યું, તો એ શક્તિશાળી ઋષિએ એને શાપ આપ્યો: 'ભસ્મ બની જા'; છતાંયે એ ભસ્મ થયો નહીં.
ધનુષાક્ષસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા મેધાવિનમનામયમ્। `મુનિસ્તત્કારણં જ્ઞાત્વા સ્વયં મહિષરૂપધૃત્। શૃઙ્ગેણાદ્રીનચલયત્તતોઽયંભસ્મસાદભૂત્
ધનુષાક્ષાએ મેધાવીને અખંડિત જોઈને અને કારણ સમજીને પોતે મહિષનું રૂપ ધારણ કર્યું અને શિંગાથી પર્વતો હલાવી નાખ્યા; ત્યારબાદ મેધાવી ભસ્મ થઈ ગયો.
નિમિત્તમસ્ય મહર્ષિર્ભેદયામાસ પર્વતાન્। સ નિમિત્તે વિનષ્ટે તુ મમાર સહસા શિશુઃ
મહાન ઋષિએ એનું કારણ જાણીને પર્વતો તોડી નાખ્યા; કારણ નાશ પામતાં જ એ બાળક તુરંત મરી ગયો.
તં મૃતં પુત્રમાદાય વિલલાપ તતઃ પિતા
પિતાએ મરેલા પુત્રને ઉઠાવ્યો અને પછી દુઃખથી રડવા લાગ્યા.
લાલપ્યમાનં તં દૃષ્ટ્વા મુનયઃ પરમાર્તવત્। ઊચુર્વેદવિદઃ સર્વૈ ગાથાં યાં તાં નિબોધ મે
પિતાને એ રીતે ભારે દુઃખમાં રડતો જોઈને, દયાળુ ઋષિઓએ, બધા વેદજ્ઞોએ, કેટલીક ગાથાઓ કહી; એ હું તને સંભળાવું છું, સાંભળ.
ન દિષ્ટમર્થમત્યેતુમીશોઽમર્ત્યઃ કથંચન। મહર્ષિર્ભેદયામાસ ધનુષાક્ષો મહીધરાન્
કોઈ પણ અમર જીવ ક્યારેય ભાગ્યને પાર કરી શકતો નથી; ધનુષાક્ષા મહાન ઋષિએ પર્વતો તોડી નાખ્યા.
એવં લબ્ધ્વા વરાન્બાલા દર્પપૂર્ણાસ્તપસ્વિનઃ। ક્ષિપ્રમેવ વિનશ્યન્તિ યથા ન સ્યાત્તથા ભવાન્
આ રીતે, જ્યારે બાળકો વરદાન મેળવે અને અહંકારથી ભરાઈ જાય, ત્યારે તપસ્વીઓ ટૂંક સમયમાં નાશ પામે છે; તું એવો ન થા.
એષ રૈભ્યો મહાવીર્યઃ પુત્રૌ ચાસ્ય તથાવિધૌ। તં યથા પુત્ર નાભ્યેષિ તથા કુર્યાસ્ત્વતન્દ્રિતઃ
આ રૈભ્ય પણ મહાન પરાક્રમી છે અને તેના પુત્રો પણ એવા જ છે; પુત્ર, તું એનો વિરોધ ન કર, ચેતન રહીને વર્ત.
સ હિ ક્રુદ્ધઃ સમર્થસ્ત્વાં પુત્ર પીડયિતું રુષા। રૈભ્યશ્ચાપિ તપસ્વી ચ કોપનશ્ચ મહાનૃષિઃ
પુત્ર, જો રૈભ્ય ગુસ્સે થાય તો તે તને દુઃખ આપી શકે છે; રૈભ્ય તપસ્વી, ગુસ્સાવાળો અને મહાન ઋષિ છે.
એવ કરિષ્યે મા તાપં તાત કાર્ષીઃ કથંચન। યથા હિ મે ભવાન્માન્યસ્તથા રૈભ્યઃ પિતા મમ
હું એમ જ કરીશ; પિતાજી, તમે કોઈ રીતે ચિંતા ન કરો. જેમ તમે મને માન્ય છો, તેમ રૈભ્ય પણ મારા માટે પિતાજી સમાન છે.