એતત્સર્વં યથાવૃત્તં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ। કર્મભિર્દેવકલ્પાનાં કીર્ત્યમાનૈર્ભૃશં રમે
મારે આ બધું સાચું-સાચું સાંભળવું છે; દેવતુલ્ય મહાન પુરુષોના કાર્યો સાંભળવામાં મને ખૂબ આનંદ આવે છે.
ભરદ્વાજશ્ચ રૈભ્યશ્ચ સખાયૌ સંબભૂવતુઃ। તાવૂષતુરિહાત્યન્તં પ્રીયમાણૌ વનાન્તરે
ભારદ્વાજ અને રૈભ્ય મિત્ર બન્યા; બંને અહીં જંગલમાં ખૂબ આનંદથી રહેતા હતા.
રૈભ્યસ્ય તુ સુતાવાસ્તામર્વાવસુપરાવસૂ। આસીદ્યવક્રીઃ પુત્રસ્તુ ભરદ્વાજસ્ય ભારત
રૈભ્યને બે પુત્રો હતા—અર્વાવા અને પરાવસુ; અને ભારદ્વાજને યવક્રીત નામનો પુત્ર હતો, હે ભરતવંશી.
રૈભ્યો વિદ્વાન્સહાપત્યસ્તપસ્વી ચેતરોઽભવત્। તયોશ્ચાપ્યતુલા પ્રીતિરભવદ્ભરતર્ષભ
રૈભ્યનો પુત્ર અર્વાવા વિદ્વાન અને તપસ્વી હતો; અને બંને વચ્ચે અનન્ય પ્રેમ હતો, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
યવક્રીઃ પિતરં દૃષ્ટ્વા તપસ્વિનમસત્કૃતમ્। દૃષ્ટ્વા ચ સત્કૃતં વિપ્રૈ રૈભ્યં પુત્રૈઃ સહાનઘઃ
પાપરહિત, યવક્રીતે જોયું કે તેનો તપસ્વી પિતા માન નથી પામતો અને રૈભ્ય બ્રાહ્મણો અને પોતાના પુત્રો સાથે સન્માન પામે છે,
પર્યતપ્યત તેજસ્વી મન્યુનાઽભિપરિપ્લુતઃ। તપસ્તેપે તતો ઘોરં વેદજ્ઞાનાય પાણ્ડવ
તો તે ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈ દુઃખી થયો અને પાંડવ, વેદજ્ઞાન મેળવવા માટે કઠિન તપ શરૂ કર્યું.
સુસમિદ્ધે મહત્યગ્નૌ શરીરમુપતાપયન્। જનયામાસ સંતાપમિન્દ્રસ્ય સુમહાતપાઃ
મોટા અગ્નિમાં પોતાનું શરીર તપાવી, યવક્રીતના ઘોર તપથી ઈન્દ્ર પણ દુઃખી થયો.
તત ઇન્દ્રો યવક્રીતમુપગમ્ય યુધિષ્ઠિર। અબ્રવીત્કસ્ય હેતોસ્ત્વમાસ્થિતસ્તપ ઉત્તમમ્
પછી, હે યુધિષ્ઠિર, ઈન્દ્ર યવક્રીત પાસે આવ્યો અને પૂછ્યું: 'તમે આ શ્રેષ્ઠ તપ શા માટે કરો છો?'
દ્વિજાનામનધીતા વૈ વેદાઃ સુરગણાર્ચિત। પ્રતિભાન્ત્વિતિ તપ્યેહમિદં પરમકં તપઃ
'દેવતાઓ પણ જે વેદોને પૂજે છે, તે વેદો અધ્યયન વિના બ્રાહ્મણોને પ્રાપ્ત થતા નથી; એટલે હું આ ઉત્તમ તપ કરું છું.'
સ્વાધ્યાયાર્થં સમારમ્ભો મમાયં પાકશાસન। તપસા જ્ઞાતુમિચ્છામિ સર્વજ્ઞાનાનિ કૌશિક
'પાકશાસન, મારું આ પ્રયત્ન સ્વાધ્યાય માટે છે; તપ દ્વારા હું બધું જ્ઞાન મેળવવા માંગું છું, હે કૌશિક.'
કાલેન મહતા વેદાઃ શક્યા ગુરુમુખાદ્વિભો। પ્રાપ્તું તસ્માદયં યત્નઃ પરમો મે સમાસ્થિતઃ
'મહાન, વેદો ગુરુના મુખેથી લાંબા સમય પછી જ મળે છે; એટલે હું આ શ્રેષ્ઠ પ્રયત્નમાં લાગ્યો છું.'
અમાર્ગ એષ વિપ્રર્ષે યેન ત્વં યાતુમિચ્છસિ। કિં વિઘાતેન તે વિપ્ર ગચ્છાધીહિ ગુરોર્મુખાત્
'હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તું જે માર્ગે જવા માંગે છે એ યોગ્ય નથી; વ્યર્થ દુઃખ કેમ કરે છે? ગુરુ પાસે જઈને અધ્યયન કર.'
એવમુક્ત્વા ગતઃ શક્રો યવક્રીરપિ ભારત। ભૂય એવાકરોદ્યત્નં તપસ્યમિતવિક્રમઃ
શક્રે આમ કહીને વિદાય લીધી, પણ યવક્રીત પોતાના સંકલ્પમાં અડગ રહી ફરી તપ કરવા લાગ્યો.
ઘોરેણ તપસા રાજંસ્તપ્યમાનો મહત્તપઃ। સંતાપયામાસ ભૃશં દેવેન્દ્રમિતિ નઃ શ્રુતમ્
રાજા, તે મહાન તપસ્વીએ ભયાનક તપ કરીને દેવેન્દ્રને ખૂબ જ દુઃખ આપ્યું—આમ અમે સાંભળ્યું છે.
તં તથા તપ્યમાનં તુ તપસ્તીવ્રં મહામુનિમ્। ઉપેત્ય બલભિદ્દેવો વારયામાસ વૈ પુનઃ
જ્યારે તે મહાન ઋષિ કઠિન તપસ્યામાં લીન હતા, ત્યારે શક્તિનો નાશ કરનાર દેવ ફરી આવ્યા અને તેમને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો.
અશક્યોઽર્થઃ સમારબ્ધો નૈતદ્બુદ્ધિકૃતં તવ। પ્રતિભાસ્યન્તિ વૈ વેદાસ્તવ ચૈવ પિતુશ્ચ તે
તમે અશક્ય કાર્ય શરૂ કર્યું છે; આ તમારો યોગ્ય વિચાર નથી. વેદો તો તમારે અને તમારા પિતાને અવશ્ય પ્રાપ્ત થશે.
ન ચૈતદેવં ક્રિયતે દેવરાજસમીપ્સિતમ્। મહતા નિયમેનાહં તપ્સ્યે ઘોરતરં તપઃ
પણ જો દેવરાજે જે ઈચ્છ્યું છે એ રીતે ન થાય, તો હું વધુ કઠિન નિયમથી ભયાનક તપ કરીશ.
સમિદ્ધેઽગ્નાવુપકૃત્યાઙ્ગમઙ્ગં હોષ્યામિ વા મઘવંસ્તન્નિબોધ। યદ્યેતદેવં ન કરોષિ કામં મમેપ્સિતં દેવરાજેહ સર્વમ્
જ્યારે અગ્નિ પ્રજ્વલિત હશે, ત્યારે હું મારા અંગો એક પછી એક હોળી ચઢાવીશ—મઘવાન, આ જાણો. જો તમે અહીં મારી ઈચ્છા પૂરી નહીં કરો, દેવરાજ, તો હું આવું કરીશ.
નિશ્ચયં તમભિજ્ઞાય મુનેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ। પ્રતિવારણહેત્વર્થં બુદ્ધ્યા સંચિન્ત્ય બુદ્ધિમાન્
તે મહાન આત્માવાળા મુનિનો દૃઢ નિશ્ચય જાણી, બુદ્ધિશાળી દેવે તેને અટકાવવાનો ઉપાય વિચાર્યો.
તત ઇન્દ્રોઽકરોદ્રૂપં બ્રાહ્મણસ્ય તપસ્વિનઃ। અનેકશતવર્ષસ્ય દુર્બલસ્ય સયક્ષ્મણઃ
પછી ઇન્દ્રે અનેક વર્ષોથી વૃદ્ધ અને દુર્બળ, રોગગ્રસ્ત બ્રાહ્મણ તપસ્વીનું રૂપ ધારણ કર્યું.
યવક્રીતસ્ય યત્તીર્થમુચિતં શૈચકર્મણિ। ભાગીરથ્યાં તત્ર સેતું વાલુકાભિશ્ચકાર સઃ
યવક્રીત માટે યોગ્ય તીર્થસ્થાને, ભગીરથી નદી પર રેતીથી પુલ બનાવવાનું કામ તેણે શરૂ કર્યું.
યદાઽસ્ય વદતો વાક્યં ન સ ચક્રે દ્વિજોત્તમઃ। વાલુકાભિસ્તતઃ શક્રો ગઙ્ગાં સમભિપૂરયન્
જ્યારે વારંવાર કહેવા છતાં પણ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે કંઈ કર્યું નહીં, ત્યારે ઇન્દ્રે રેતી નાખીને ગંગાને ભરવા માંડી.
વાલુકામુષ્ટિમનિશં ભાગીરથ્યાં વ્યસર્જયત્। સ્નાતુમભ્યાગતં શક્રો યવક્રીતમદર્શયત્
સારી રાતભર તેણે ભગીરથીમાં રેતીના મુઠ્ઠી મુઠ્ઠી નાખ્યા, અને જ્યારે યવક્રીત સ્નાન કરવા આવ્યો, ત્યારે ઇન્દ્રે પોતાનું રૂપ બતાવ્યું.
તં દદર્શ યવક્રીતો યત્નવન્તં નિબન્ધને। પ્રહસંશ્ચાબ્રવીદ્વાક્યમિદં સ મુનિપુઙ્ગવઃ
યવક્રીતે તેને અવરોધ બાંધવામાં પ્રયત્નશીલ જોયો અને હસીને, તે મહાન ઋષિએ કહ્યું:
કિમિદં વર્તતે બ્રહ્મન્કિંચ તે હ ચિકીર્ષિતમ્। અતીવ હિ મહાન્યત્નઃ ક્રિયતેઽયં નિરર્થકઃ
આ શું કરો છો, બ્રાહ્મણ? શું કરવા માંગો છો? તમે બહુ મહેનત કરો છો, પણ આ બધું વ્યર્થ છે.
બન્ધિષ્યે સેતુના ગઙ્ગાં સુખઃ પન્થા ભવિષ્યતિ। ક્લિશ્યતે હિ જનસ્તાત તરમાણઃ પુનઃપુનઃ
હું ગંગા પર પુલ બાંધીને રસ્તો સરળ બનાવીશ; કારણ કે પિતા, લોકો વારંવાર તરણા કરતાં બહુ કષ્ટ પામે છે.
નાયં શક્યસ્ત્વયા બદ્ધું મહાનોઘસ્તપોધન। અશક્યાદ્વિનિવર્તસ્વ શક્યમર્થં સમારભ
તપના ધન, આ મહાન પ્રવાહ તારા દ્વારા રોકી શકાશે નહીં. અશક્ય કાર્ય છોડો અને શક્ય કાર્ય કરો.
યથૈવ ભવતા ચેદ તપો વેદાર્થમુદ્યતમ્। અશક્યં તદ્વદસ્માભિરયં ભારઃ સમાહિતઃ
જેમ તમે વેદ મેળવવા માટે તપ શરૂ કર્યું છે, જે અશક્ય છે, તેમ જ મેં પણ આ કાર્ય હાથ ધર્યું છે.
યથા તવ નિરર્થોઽયમારમ્ભસ્ત્રિદશેશ્વર। તથા યદિ મમાપીદં મન્યસે પાકશાસન
જેમ ત્રિદશોના સ્વામી, તમારો આ પ્રયાસ વ્યર્થ છે, તેમ જો તમે મારા વિષયમાં પણ એવું જ માનો તો સારું.
ક્રિયતાં યદ્ભવેચ્છક્યં ત્વયા સુરગણેશ્વર। વરાંશ્ચ મે પ્રયચ્છાન્યાસન્યૈર્વિદ્વાન્ભવિતાસ્મ્યહમ્
દેવોના રાજા, તમે જે શક્ય હોય તે કરો; મને બીજાં વરદાન આપો, જેથી હું જ્ઞાનવાન બની શકું.