એષા મધુવિલા નામ સમઙ્ગા સંપ્રકાશતે। એતત્કર્દમિલં નામ ભરતસ્યાભિષેચનમ્
આ નદીનું નામ મધુવિલા છે, અને સમંગા અહીં પ્રકાશે છે; આ કર્દમિલા છે, જ્યાં ભરતનું અભિષેક થયું હતું.
અલક્ષ્મ્યા કિલ સંયુક્તો વૃત્રં હત્વા શચીપતિઃ। આપ્લુતઃ સર્વપાપેભ્યઃ સમઙ્ગાયાં વ્યમુચ્યત
ઇન્દ્રે, દુર્ભાગ્યથી પીડાઈને, વૃત્રને માર્યા પછી સમંગા નદીમાં સ્નાન કર્યું અને બધા પાપોથી મુક્ત થયો.
એતદ્વિનશનં કુક્ષૌ મૈનાકસ્ય નરર્ષભ। અદિતિર્યત્રપુત્રાર્થં તદન્નમપચત્પુરા
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, આ મૈનાક પર્વતના ગર્ભમાં વિનાશનું સ્થાન છે; અહીં અદિતીએ પોતાના પુત્ર માટે ક્યારેક ભોજન બનાવ્યું હતું.
એનં પર્વતરાજાનમારુહ્ય ભરતર્ષભાઃ। અયશસ્યામસંશબ્દ્યામલક્ષ્મીં વ્યપનોત્સ્યથ
હે ભરતવંશી, તું આ પર્વતરાજ પર ચઢીશ તો અશુભ યશ અને દુર્ભાગ્ય દૂર કરી શકીશ.
એતે કનખલા રાજન્નૃષીણાં દયિતા નગાઃ। એષા પ્રકાશતે ગઙ્ગા યુધિષ્ઠિર યશસ્વિની
હે રાજા, આ કનખલ પર્વતો ઋષિઓને પ્રિય છે; અહીં પ્રસિદ્ધ ગંગા, હે યુધિષ્ઠિર, પ્રકાશે છે.
સનત્કુમારો ભગવાનત્ર સિદ્ધિમગાત્પુરા। આજમીઢાવગાહ્યૈનાં સર્વપાપૈઃ પ્રમોક્ષ્યસે
અહીં ભગવાન સનત્કુમારે ક્યારેક સિદ્ધિ મેળવી હતી; હે અજમીઢ, તું અહીં સ્નાન કરશ તો બધા પાપોથી મુક્ત થઈશ.
અપાં હ્રદં ચ પુણ્યાખ્યં ભૃગુતુન્દં ચ પર્વતમ્। તૂષ્ણીં ગઙ્ગાં ચ કૌન્તેય સાનુજઃ સમુપસ્પૃશ
કુંતીપુત્ર, તું અને તારા ભાઈઓએ મળીને પવિત્ર તળાવ, ભૃગુતુંડ નામનું પર્વત અને ગંગાજળને શાંતિથી સ્પર્શ કર્યા.
આશ્રમઃ સ્થૂલશિરસો રમણીયઃ પ્રકાશતે। અત્ર માનં ચ કૌન્તેય ક્રોધં ચૈવ વિવર્જય
અહીં સ્થૂલશિરસનું સુંદર આશ્રમ દેખાય છે; કુંતીપુત્ર, અહીં અભિમાન અને ક્રોધને છોડે દે.
એષ રૈભ્યાશ્રમઃ શ્રીમાન્પાણ્ડવેય પ્રકાશતે। ભારદ્વાજો યત્રકવિર્યવક્રીતો વ્યનશ્યત
પાંડુપુત્ર, અહીં રૈભ્યનું તેજસ્વી આશ્રમ છે, જ્યાં યવક્રીત દ્વારા છેતરાયેલા ભારદ્વાજ ઋષિનું અંત થયું હતું.
કથં યુક્તોઽભવદૃષિર્ભરદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્। કિમર્થં ચ યવક્રીતઃ પુત્રોઽનશ્યત વૈ મુનેઃ
મુનિ, ભારદ્વાજ ઋષિ પર આવી સ્થિતિ કેમ આવી અને યવક્રીત નામનો પુત્ર શા માટે નષ્ટ થયો?
એતત્સર્વં યથાવૃત્તં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ। કર્મભિર્દેવકલ્પાનાં કીર્ત્યમાનૈર્ભૃશં રમે
મારે આ બધું સાચું-સાચું સાંભળવું છે; દેવતુલ્ય મહાન પુરુષોના કાર્યો સાંભળવામાં મને ખૂબ આનંદ આવે છે.
ભરદ્વાજશ્ચ રૈભ્યશ્ચ સખાયૌ સંબભૂવતુઃ। તાવૂષતુરિહાત્યન્તં પ્રીયમાણૌ વનાન્તરે
ભારદ્વાજ અને રૈભ્ય મિત્ર બન્યા; બંને અહીં જંગલમાં ખૂબ આનંદથી રહેતા હતા.
રૈભ્યસ્ય તુ સુતાવાસ્તામર્વાવસુપરાવસૂ। આસીદ્યવક્રીઃ પુત્રસ્તુ ભરદ્વાજસ્ય ભારત
રૈભ્યને બે પુત્રો હતા—અર્વાવા અને પરાવસુ; અને ભારદ્વાજને યવક્રીત નામનો પુત્ર હતો, હે ભરતવંશી.
રૈભ્યો વિદ્વાન્સહાપત્યસ્તપસ્વી ચેતરોઽભવત્। તયોશ્ચાપ્યતુલા પ્રીતિરભવદ્ભરતર્ષભ
રૈભ્યનો પુત્ર અર્વાવા વિદ્વાન અને તપસ્વી હતો; અને બંને વચ્ચે અનન્ય પ્રેમ હતો, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
યવક્રીઃ પિતરં દૃષ્ટ્વા તપસ્વિનમસત્કૃતમ્। દૃષ્ટ્વા ચ સત્કૃતં વિપ્રૈ રૈભ્યં પુત્રૈઃ સહાનઘઃ
પાપરહિત, યવક્રીતે જોયું કે તેનો તપસ્વી પિતા માન નથી પામતો અને રૈભ્ય બ્રાહ્મણો અને પોતાના પુત્રો સાથે સન્માન પામે છે,
પર્યતપ્યત તેજસ્વી મન્યુનાઽભિપરિપ્લુતઃ। તપસ્તેપે તતો ઘોરં વેદજ્ઞાનાય પાણ્ડવ
તો તે ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈ દુઃખી થયો અને પાંડવ, વેદજ્ઞાન મેળવવા માટે કઠિન તપ શરૂ કર્યું.
સુસમિદ્ધે મહત્યગ્નૌ શરીરમુપતાપયન્। જનયામાસ સંતાપમિન્દ્રસ્ય સુમહાતપાઃ
મોટા અગ્નિમાં પોતાનું શરીર તપાવી, યવક્રીતના ઘોર તપથી ઈન્દ્ર પણ દુઃખી થયો.
તત ઇન્દ્રો યવક્રીતમુપગમ્ય યુધિષ્ઠિર। અબ્રવીત્કસ્ય હેતોસ્ત્વમાસ્થિતસ્તપ ઉત્તમમ્
પછી, હે યુધિષ્ઠિર, ઈન્દ્ર યવક્રીત પાસે આવ્યો અને પૂછ્યું: 'તમે આ શ્રેષ્ઠ તપ શા માટે કરો છો?'
દ્વિજાનામનધીતા વૈ વેદાઃ સુરગણાર્ચિત। પ્રતિભાન્ત્વિતિ તપ્યેહમિદં પરમકં તપઃ
'દેવતાઓ પણ જે વેદોને પૂજે છે, તે વેદો અધ્યયન વિના બ્રાહ્મણોને પ્રાપ્ત થતા નથી; એટલે હું આ ઉત્તમ તપ કરું છું.'
સ્વાધ્યાયાર્થં સમારમ્ભો મમાયં પાકશાસન। તપસા જ્ઞાતુમિચ્છામિ સર્વજ્ઞાનાનિ કૌશિક
'પાકશાસન, મારું આ પ્રયત્ન સ્વાધ્યાય માટે છે; તપ દ્વારા હું બધું જ્ઞાન મેળવવા માંગું છું, હે કૌશિક.'
કાલેન મહતા વેદાઃ શક્યા ગુરુમુખાદ્વિભો। પ્રાપ્તું તસ્માદયં યત્નઃ પરમો મે સમાસ્થિતઃ
'મહાન, વેદો ગુરુના મુખેથી લાંબા સમય પછી જ મળે છે; એટલે હું આ શ્રેષ્ઠ પ્રયત્નમાં લાગ્યો છું.'
અમાર્ગ એષ વિપ્રર્ષે યેન ત્વં યાતુમિચ્છસિ। કિં વિઘાતેન તે વિપ્ર ગચ્છાધીહિ ગુરોર્મુખાત્
'હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તું જે માર્ગે જવા માંગે છે એ યોગ્ય નથી; વ્યર્થ દુઃખ કેમ કરે છે? ગુરુ પાસે જઈને અધ્યયન કર.'
એવમુક્ત્વા ગતઃ શક્રો યવક્રીરપિ ભારત। ભૂય એવાકરોદ્યત્નં તપસ્યમિતવિક્રમઃ
શક્રે આમ કહીને વિદાય લીધી, પણ યવક્રીત પોતાના સંકલ્પમાં અડગ રહી ફરી તપ કરવા લાગ્યો.
ઘોરેણ તપસા રાજંસ્તપ્યમાનો મહત્તપઃ। સંતાપયામાસ ભૃશં દેવેન્દ્રમિતિ નઃ શ્રુતમ્
રાજા, તે મહાન તપસ્વીએ ભયાનક તપ કરીને દેવેન્દ્રને ખૂબ જ દુઃખ આપ્યું—આમ અમે સાંભળ્યું છે.
તં તથા તપ્યમાનં તુ તપસ્તીવ્રં મહામુનિમ્। ઉપેત્ય બલભિદ્દેવો વારયામાસ વૈ પુનઃ
જ્યારે તે મહાન ઋષિ કઠિન તપસ્યામાં લીન હતા, ત્યારે શક્તિનો નાશ કરનાર દેવ ફરી આવ્યા અને તેમને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો.
અશક્યોઽર્થઃ સમારબ્ધો નૈતદ્બુદ્ધિકૃતં તવ। પ્રતિભાસ્યન્તિ વૈ વેદાસ્તવ ચૈવ પિતુશ્ચ તે
તમે અશક્ય કાર્ય શરૂ કર્યું છે; આ તમારો યોગ્ય વિચાર નથી. વેદો તો તમારે અને તમારા પિતાને અવશ્ય પ્રાપ્ત થશે.
ન ચૈતદેવં ક્રિયતે દેવરાજસમીપ્સિતમ્। મહતા નિયમેનાહં તપ્સ્યે ઘોરતરં તપઃ
પણ જો દેવરાજે જે ઈચ્છ્યું છે એ રીતે ન થાય, તો હું વધુ કઠિન નિયમથી ભયાનક તપ કરીશ.
સમિદ્ધેઽગ્નાવુપકૃત્યાઙ્ગમઙ્ગં હોષ્યામિ વા મઘવંસ્તન્નિબોધ। યદ્યેતદેવં ન કરોષિ કામં મમેપ્સિતં દેવરાજેહ સર્વમ્
જ્યારે અગ્નિ પ્રજ્વલિત હશે, ત્યારે હું મારા અંગો એક પછી એક હોળી ચઢાવીશ—મઘવાન, આ જાણો. જો તમે અહીં મારી ઈચ્છા પૂરી નહીં કરો, દેવરાજ, તો હું આવું કરીશ.
નિશ્ચયં તમભિજ્ઞાય મુનેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ। પ્રતિવારણહેત્વર્થં બુદ્ધ્યા સંચિન્ત્ય બુદ્ધિમાન્
તે મહાન આત્માવાળા મુનિનો દૃઢ નિશ્ચય જાણી, બુદ્ધિશાળી દેવે તેને અટકાવવાનો ઉપાય વિચાર્યો.
તત ઇન્દ્રોઽકરોદ્રૂપં બ્રાહ્મણસ્ય તપસ્વિનઃ। અનેકશતવર્ષસ્ય દુર્બલસ્ય સયક્ષ્મણઃ
પછી ઇન્દ્રે અનેક વર્ષોથી વૃદ્ધ અને દુર્બળ, રોગગ્રસ્ત બ્રાહ્મણ તપસ્વીનું રૂપ ધારણ કર્યું.