આશાનુબન્ધો હિ તવાત્ર યત્નઃ સ વન્દિમાસાદ્યતથા વિનશ્યતિ। વિજ્ઞાનવન્તો નિકૃતાસ્તુ તાત કથં સદસ્તર્તુમિદં સમર્થઃ
તમારો પ્રયત્ન આશા પર આધારિત છે, પણ જ્યારે વંદી સામે આવશો ત્યારે એ વ્યર્થ જશે. જ્ઞાનીઓ પણ હરાઈ ગયા છે—પછી, બાલક, તમે અહીં કેવી રીતે સફળ થશો?
વિવાદિતોઽસૌ ન હિ માદૃશૈર્હિ સિંહીકૃતસ્તેન વદન્યભીતઃ। સમેત્ય માં નિહતઃ શેષ્યતેઽદ્ય માર્ગે ભગ્નં શકટમિવાબલાક્ષમ્
એને મારા જેવા કોઈએ હારાવ્યો નથી, અને એ બીજાં ચર્ચાકારોથી પણ ડરતો નથી. પણ આજે, જ્યારે એ મને મળશે, ત્યારે એ રસ્તા પર તૂટી પડેલા ગાડા જેવો પડી રહેશે, જેમ નબળી આંખવાળા વાછરડાએ ગાડું તોડી નાખ્યું હોય.
ષણ્નાભેર્દ્વાદશાક્ષસ્ય ચતુર્વિંશતિપર્વણઃ। યસ્ત્રિષષ્ટિશતારસ્ય વેદાર્થં સ પરઃ કવિઃ
જે વ્યક્તિ એ વેદનો અર્થ જાણે છે, જેમાં છ આડા, બાર કિનારા અને ચોવીસ ભાગ છે, એ સાચો મહાન જ્ઞાની કહેવાય છે.
ચતુર્વિંશતિપર્વ ત્વાં ષણઅનાભિ દ્વાદશપ્રધિ। તત્રિષષ્ટિશતારં વૈ ચક્રં પાતુ સદાગતિ
જે ચક્રમાં ચોવીસ ભાગ, છ આડા અને બાર કિનારા છે, એ ચક્ર તારો માર્ગ હંમેશા સુરક્ષિત રાખે એવી શુભ કામના.
બડબે ઇવ સંયુક્તે શ્યેનપાતે દિવૌકસામ્। કસ્તયોર્ગર્ભમાધત્તે ગર્ભં સુષુવતુશ્ચ કમ્
બે જોડાયેલ ઘોડીઓ જેમ કે દેવતાઓમાં ગર્જનારો શ્યેનપક્ષી — એ બંનેમાં બીજ કોણ મૂકે છે અને તેમનું સંતાન કોણ જન્માવે છે?
મા સ્મ ભૂઃ સ્વગૃહે રાજઞ્શાત્રવાણામપિ ધ્રુવમ્। વાતસારથિરાધત્તે ગર્ભં સુષુવતુશ્ચ તમ્
રાજા, તું તારા ઘરમાં ન રહે, કારણ કે દુશ્મનના ઘરમાં પણ પવનના સરથીએ બીજ મૂકે છે અને સંતાન જન્માવે છે.
કિંસ્વિત્સ્તુપ્તં ન નિમિષતિ કિંસ્વિજ્જાતં ન ચોપતિ। કસ્યખિદ્ધૃદયં નાસ્તિ કિંસ્વિદ્વેગેન વર્ધતે
કયું એવું છે કે ઊંઘે છતાં આંખ બંધ થતી નથી? કયું જન્મે છે પણ ઊભું થતું નથી? કોનું હૃદય દુઃખથી રહિત છે? કયું ઝડપથી વધે છે?
મત્સ્યઃ સુપ્તો ન નિમિષત્યણ્ડં જાતં ન ચોપતિ। અશ્મનો હૃદયં નાસ્તિ નદી વેગેન વર્ધતે
માછલી ઊંઘે છે પણ આંખ બંધ કરતી નથી; ઈંડું જન્મે છે પણ ઊભું થતું નથી; પથ્થરને હૃદય નથી; નદી ઝડપથી વધે છે.
ન ત્વાં મન્યે માનુષં દેવસત્વ ન ત્વં બાલઃ સ્થવિરઃ સંમતો મે। ન તે તુલ્યો વિદ્યતે વાક્પ્રલાપે તસ્માદ્દ્વારં વિતરામ્યેષ વિદ્વન્
હું તને માનવ નથી માનતો, તું તો દેવતુલ્ય છે; તું ન બાળક છે, ન વૃદ્ધ. તારી વાણીમાં તારો કોઈ સરખાવ નથી. એથી, જ્ઞાની, હું તને અંદર આવવાની પરવાનગી આપું છું.
અત્રોગ્રસેનસમિતેષુ રાજન્ સમાગતેષ્વપ્રતિમેષુ રાજસુ। ન મે વિવિત્સાન્તરમસ્તિ વાદિનાં મહાજને હંસવિવાદિનામિવ
રાજા, અહીં ઉગ્રસેન જેવી શક્તિશાળી રાજાઓની સભામાં, મને કોઈ સાથે વાદવિવાદ કરવાની ઈચ્છા નથી, જેમ હંસો લોકોની ભીડમાં સ્પર્ધા કરતા નથી.
ન મોક્ષ્યસે વૈ વદમાનો નિમજ્જન્ જલં પ્રપન્નઃ સરિતામિવાધનઃ। હુતાશનસ્યેવ સમિદ્ધતેજસઃ સ્થિરો ભવસ્વેહ મમાદ્ય વન્દિન્
તું વાદ કરીને છૂટકારો નહીં પામે, જેમ ગરીબ માણસ પાણીમાં જઈને ડૂબી જાય છે; જેમ બળથી પ્રગટેલી અગ્નિ, એમ આજે મારા સામે સ્થિર રહીને જવાબ આપ.
વ્યાઘ્રં શયાનં પ્રતિ મા પ્રબોધ આશીવિષં સૃક્વિણી સંલિહાનમ્। પદા હતસ્યેહ શિરોભિહત્ય નાદષ્ટો વૈ મોક્ષ્યસે તન્નિબોધ
સુતા વાઘને જગાડવું નહીં, લપસતો ઝેરી સાપ સ્પર્શવો નહીં; પગ કે માથાથી માર્યા પછી, એનું ડંખ ટાળી શકાતું નથી — આ જાણ.
યો વૈ દર્પાત્સંહનનોપપન્નઃ સુદુર્બલઃ પર્વતમાવિહન્તિ। તસ્યૈવ પાણિઃ સનખો વિદીર્યતે ન ચૈવ શૈલસ્ય હિ દૃશ્યતે વ્રણઃ
જે માણસ અહંકારથી અને નબળી તાકાતથી પર્વતને મારવા જાય છે, એના હાથ અને નખ જ ઘાયલ થાય છે, પર્વતને તો કંઈ થતું જ નથી.
સર્વે રાજ્ઞો મૈથિલસ્ય મૈનાકસ્યેવ પર્વતાઃ। નિકૃષ્ટભૂતા રાજાનો વત્સા હ્યનડુહો યથા
મૈથિલ રાજા બધા રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, જેમ મૈનાક પર્વત બધા પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે, કે જેમ વાછરડા ગાયની સામે નાની ગણાય છે.
યથા મહેન્દ્રઃ પ્રવરઃ સુરાણાં નદીષુ ગઙ્ગા પ્રવરા યથૈવ। તથા નૃપાણાં પ્રવરસ્ત્વમેકો વન્દિં સમભ્યાનય મત્સકાશમ્
જેમ મહેન્દ્ર દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, ગંગા નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેમ તું રાજાઓમાં એકલો શ્રેષ્ઠ છે; વંદીને મારા સમક્ષ લાવ.
એવમષ્ટાવક્રઃ સમિતૌ હિ ગર્જ- ઞ્જાતક્રોધો વન્દિનમાહ રાજન્। ઉક્તે વાક્યે ચોત્તરં મે બ્રવીહિ વાક્યસ્ય ચાપ્યુત્તરં તે બ્રવીમિ
આ રીતે અષ્ટાવક્રએ સભામાં ક્રોધથી ગર્જના કરી અને વંદીને કહ્યું: 'મારા વચનનો જવાબ આપ, પછી હું પણ તારા વચનનો જવાબ આપીશ.'
એક એવાગ્નિર્બહુધા સમિધ્યતે એકઃ સૂર્યઃ સર્વમિદં વિભાતિ। એકોઽવીરો દેવરાજોઽરિહન્તા યમઃ પિતૃણામીશ્વરશ્ચૈક એવ
એક જ અગ્નિ છે, જે અનેક રીતે પ્રગટે છે; એક જ સૂર્ય છે, જે બધું પ્રકાશિત કરે છે; એક જ ઇન્દ્ર છે, દુશ્મનોને હરાવનાર; અને એક જ યમ છે, પિતૃઓનો સ્વામી.
દ્વાવિન્દ્રાગ્ની ચરતો વૈ સખાયૌ દ્વૌ દેવર્ષી નારદપર્વતૌ ચ। દ્વાવશ્વિનૌ દ્વે રથસ્યાપિ ચક્રે ભાર્યાપતી દ્વૌ વિહિતૌ વિધાત્રા
ઇન્દ્ર અને અગ્નિ બે મિત્ર છે; નારદ અને પર્વત બે દેવઋષિ છે; અશ્વિનીકુમાર પણ બે છે; રથના બે ચકરા છે; અને પતિ-પત્ની પણ બે છે, જે સર્જનહારએ નક્કી કર્યા છે.
ત્રિઃ સૂયતે કર્મણા વૈ પ્રજેયં ત્રયો યુક્તા વાજપેયં વહન્તિ। અધ્વર્યવસ્ત્રિસવનાનિ તન્વતે ત્રયો લોકાસ્ત્રીણિ જ્યોતીંષિ ચાહુઃ
કર્મથી સંતાન ત્રણ રીતે થાય છે; ત્રણ ઘોડા વાજપેય યજ્ઞને ખેંચે છે; ત્રણ અધ્વર્યુ ત્રણ સોમયજ્ઞ કરે છે; ત્રણ લોક અને ત્રણ પ્રકાશ પણ કહેવાય છે.
ચતુષ્ટયં બ્રાહ્મણાનાં નિકેતં ચત્વારો વર્ણા યજ્ઞમિમં વહન્તિ। દિશશ્ચતસ્રો વર્ણચતુષ્ટયં ચ ચતુષ્પદા ગૌરપિ શશ્વદુક્તા
બ્રાહ્મણોના ચાર નિવાસસ્થાન છે; ચાર વર્ણો આ યજ્ઞને વહન કરે છે; ચાર દિશાઓ અને ચાર વર્ણો કહેવાય છે; ગાયને પણ હંમેશા ચાર પગ છે.
પઞ્ચાગ્નયઃ પઞ્ચપદા ચ પઙ્ક્તિ- ર્યજ્ઞાઃ પઞ્ચૈવાપ્યથ પઞ્ચેનદ્રિયાણિ। દૃષ્ટ્વા વેદે પઞ્ચચૂડાપ્સરાશ્ચ લોકે ખ્યાતં પઞ્ચનદં ચ પુણ્યમ્
પાંચ અગ્નિ, પાંચ પગવાળી છંદ, પાંચ યજ્ઞ અને પાંચ ઇન્દ્રિયો, વેદમાં દર્શાવેલી પાંચ જટાવાળી અપ્સરાઓ અને દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ પવિત્ર પાંચ નદીઓનું દર્શન થાય છે.
ષડાધાને દક્ષિણામાહુરેકે ષટ્ ચૈવેમે ઋતવઃ કાલચક્રમ્। ષડિન્દ્રિયાણ્યુત ષટ્ કૃત્તિકાશ્ચ ષટ્ સાદ્યસ્કાઃ સર્વવેદેષુ દૃષ્ટાઃ
કેટલાંક જણોએ છ પ્રકારના દાન જણાવ્યા છે; આ છ ઋતુઓ, સમયચક્ર, છ ઇન્દ્રિયો, છ કૃત્તિકા અને છ સાધ્યસ્કા પણ બધા વેદોમાં જોવા મળે છે.
સપ્ત ગ્રામ્યાઃ પશવઃ સપ્ત વન્યાઃ સપ્ત ચ્છન્દાંસિ ક્રતુમેકં વહન્તિ। સપ્તર્ષયઃ સપ્ત ચાપ્યર્હણાનિ સપ્તન્ત્રી પ્રથિતા ચૈવ વીણા
સાત ઘરેલુ પશુ, સાત જંગલી પશુ, સાત છંદ એક યજ્ઞને વહન કરે છે; સાત ઋષિ, સાત પૂજાઓ અને સાત તારવાળી વિણા પણ જાણીતી છે.
અષ્ટૌ શાણાઃ શતમાનં વહન્તિ તથાષ્ટપાદઃ શરભઃ સિંહઘાતી। અષ્ટૌ વસૂઞ્શુશ્રુમ દેવતાસુ યૂપશ્ચાષ્ટાસ્રિર્વિહિતઃ સર્વયજ્ઞે
આઠ દોરડા સો માન વેઠે છે; એ જ રીતે, આઠ પગવાળો શરભ, સિંહનો વધ કરનાર; દેવોમાં આઠ વસુઓનું પણ મેં સાંભળ્યું છે અને દરેક યજ્ઞમાં આઠ ખૂણાવાળો યૂપ સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
નવૈવોક્તાઃ સામિધેન્યઃ પિતૄણાં તથા પ્રાહુર્નવયોગં વિસર્ગમ્। નવાક્ષરા બૃહતી સંપ્રદિષ્ટા નવૈવ યોગો ગણનામેતિ શશ્વત્
પિતૃઓ માટે નવ સમિધાઓ જણાવવામાં આવી છે; તેવી જ રીતે, નવ પ્રકારના યોગ અને વિસર્ગ કહેવામાં આવે છે; બૃહતી છંદ નવ અક્ષરવાળી કહેવાય છે અને હંમેશા ગણતરી માટે નવ સંખ્યા માનવામાં આવે છે.
દિશો દશોક્તાઃ પુરુષસ્ય લોકે સહસ્રમાહુર્દશપૂર્ણં શતાનિ। દશૈવ માસાન્બિભ્રતિ ભર્ગવત્યો દશૈરકા દશદાશા દશાર્હાઃ
માણસોના લોકમાં દસ દિશાઓ કહેવાય છે; હજાર એટલે દસ ગણી સો; ભર્ગવ સ્ત્રીઓ દસ મહિના સુધી ગર્ભ ધારણ કરે છે અને દસ આંગળીઓ, દસ દાન અને દસ યોગ્યો ગણાય છે.
એકાદશૈકાદશિનઃ પશૂના- મેકાદશૈવાત્ર ભવન્તિ યૂપાઃ। એકાદશ પ્રાણભૃતાં વિકારા એકાદશોક્તા દિવિ દેવેષુ રુદ્રાઃ
એકાદશી નામના અગિયાર પશુ છે; અહીં પણ અગિયાર યૂપો છે; પ્રાણીઓના અગિયાર પ્રકારના રૂપ છે અને સ્વર્ગમાં દેવોમાં અગિયાર રુદ્રો કહેવાય છે.
સંવત્સરં દ્વાદશમાસમાહુ- ર્જગત્યાઃ પાદો દ્વાદશૈવાક્ષરાણિ। દ્વાદશાહઃ પ્રાકૃતો યજ્ઞ ઉક્તો દ્વાદશાદિત્યાન્કથયન્તીહ ઘીરાઃ
વર્ષમાં બાર મહિના ગણાય છે; જગતી છંદમાં બાર અક્ષરો છે; પ્રાકૃત યજ્ઞ બાર દિવસનો કહેવાય છે અને અહીં સ્તુતિઓ બાર આદિત્યોનું વર્ણન કરે છે.
એતાવદુક્ત્વા વિરરામ વન્દી શ્લોકસ્યાર્ધં વ્યાજહારાષ્ટવક્રઃ
આટલું કહીને વંદી થોભી ગયો; અષ્ટાવક્રએ અર્ધો શ્લોક ઉચ્ચાર્યો.
તતો મહાનુદતિષ્ઠન્નિનાદ- સ્તૂષ્ણીંભૂતં સૂતપુત્રં નિશમ્ય। અધોમુખં ધ્યાનપરં તદાની- મષ્ટાવક્રં ચાપ્યુદીર્યન્તમેવ
પછી મહાન ધ્વનિ ઉઠી, અને સુતપુત્ર શાંતિથી માથું નમાવી ધ્યાનમાં લીન થયો, ત્યારે અષ્ટાવક્ર બોલવા લાગ્યા.