દિદૃક્ષુરસ્મિ સંપ્રાપ્તો બન્દિનં રાજસંસદિ। નિવેદયસ્વ માં દ્વાઃસ્થ રાજ્ઞે પુષ્કરમાલિને
હું રાજદરબારમાં વંદીને જોવા ઇચ્છું છું, એ માટે અહીં આવ્યો છું. દ્વારપાળ, કૃપા કરીને મને નીલકમળની માળાવાળા રાજાને જાણ કરજે.
દ્રષ્ટાસ્યદ્ય વદતોઽસ્માન્દ્વારપાલ મનીષિભિઃ। સહ વાદે વિવૃદ્ધે તુ વન્દિનં ચાપિ નિર્જિતમ્
દ્વારપાળ, આજે તમે જોશો કે અમે જ્ઞાની લોકો સાથે ચર્ચા કરીશું અને એ ચર્ચામાં વંદી હારશે.
પશ્યન્તુ વિપ્રાઃ પરિપૂર્ણવિદ્યાઃ સહૈવ રાજ્ઞા સપુરોધમુખ્યાઃ। ઉતાહો વાઽપ્યુચ્ચતાં નીચતાં વા તૂષ્ણીંભૂતેષ્વેવ સર્વેષ્વથાદ્ય
આજે બધાં જ્ઞાનપૂર્વક ભણેલા બ્રાહ્મણો, રાજા અને મુખ્ય પુરોહિતો જોઈ લેશે કે હું અહીં ઊંચો ચઢું છું કે નીચે પડું છું, જ્યારે બધા બીજાં શાંત રહેશે.
કથં યજ્ઞં દશવર્ષો વિશેસ્ત્વં વિનીતાનાં વિદુષાં સંપ્રવેશમ્। ઉપાયતઃ પ્રયતિષ્યે તવાહં પ્રવેશને કુરુ યત્નં યથાવત્
તમે તો માત્ર દસ વર્ષના છો, તો યજ્ઞમાં શિસ્તબદ્ધ અને જ્ઞાની લોકો કરતાં કેવી રીતે આગળ વધશો? હું યોગ્ય રીતે તમને અંદર જવા દઈશ, તમે પણ યોગ્ય રીતે પ્રયત્ન કરો.
એષ રાજા સંશ્રવણે સ્થિતસ્તે સ્તુહ્યેનં ત્વં વચસા સંસ્કૃતેન। સ ચાનુજ્ઞાં દાસ્યતિ પ્રીતિયુક્તઃ પ્રવેશને યચ્ચ કિંચિત્તવેષ્ટમ્
આ રહ્યો રાજા, ધ્યાનથી ઊભો છે; તમે સંસ્કારી વચનોથી તેની સ્તુતિ કરો. તે પ્રસન્ન થઈને તમને અંદર જવાની પરવાનગી અને જે પણ જોઈએ તે આપશે.
ભોભો રાજઞ્જનકાનાં વરિષ્ઠ ત્વં વૈ સમ્રાટ્ ત્વયિ સર્વં સમૃદ્ધમ્। ત્વં વા કર્તા કર્મણાં યજ્ઞિયાનાં યયાતિરેકો નૃપતિર્વા પુરસ્તાત્
હે રાજા, જનકમાં શ્રેષ્ઠ, તમે ખરેખર સમ્રાટ છો; તમારી પાસે બધું સમૃદ્ધ છે. તમે મહાન યજ્ઞો કરનાર છો, યયાતિ અને પૂર્વના રાજાઓ કરતાં પણ વધારે.
વિદ્વાન્વન્દી વાદવિદો નિગૃહ્ય વાદે ભગ્નાનપ્રતિશઙ્કમાનઃ। ત્વયાઽભિસૃષ્ટૈઃ પુરુષૈરાપ્તકૃદ્ભિ- ર્જલે સર્વાન્મજ્જયતીતિ નઃ શ્રુતમ્
જ્ઞાની વંદી ચર્ચામાં પારંગત છે, અને નિર્ભય થઈને વિરોધીઓને હરાવે છે. કહેવાય છે કે, તમારી તરફથી મોકલાયેલા કાબેલિયતવાળા લોકો બીજાને પાણીમાં પથ્થર જેમ ડૂબાડી દે છે.
સોઽહં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણાનાં સકાશે બ્રહ્માદ્ય વૈ કથયિતુમાગતોસ્મિ। ક્વાસૌ વનદી યાવદેનં સમેત્ય નક્ષત્રાણીવ સવિતા નાશયામિ
બ્રાહ્મણોમાં આ વાત સાંભળી, આજે હું બ્રહ્મ વિશે બોલવા આવ્યો છું. એ વંદી ક્યાં છે? હું તેને મળીને, જેમ સૂર્ય તારા ઓગાળી દે છે તેમ, તેને હરાવી દઈશ.
આશંસસે વન્દિનં વૈ વિજેતુ- મવિજ્ઞાય ત્વં વાક્યબલં પરસ્ય। વિજ્ઞાતવીર્યૈઃ શક્યમેવં પ્રવક્તું દૃષ્ટશ્ચાસૌ બ્રાહ્મણૈર્વાદશીલૈઃ
તમે વંદીને હરાવવાની આશા રાખો છો, પણ તેના વચનશક્તિ જાણ્યા વિના. જે તેની શક્તિ જાણે છે એ જ આવું બોલી શકે; અને એ તો ચર્ચામાં પારંગત બ્રાહ્મણો દ્વારા પણ પરખાઈ ચૂક્યો છે.
આશંસમાના વન્દિનં વૈ બિજેતુ- મવિજ્ઞાત્વા તુ બલં વન્દિનોઽસ્ય। સમાગતા બ્રાહ્મણાસ્તેન પૂર્વં ન શોભન્તે ભાસ્કરેણેવ તારાઃ
જે લોકો વંદીને હરાવવાની આશા રાખતા, પણ તેની શક્તિ જાણ્યા વિના, તેઓ બ્રાહ્મણો સાથે મળીને પણ, સૂર્ય સામે તારાઓ જેમ, ફિક્કા પડી ગયા.
આશાનુબન્ધો હિ તવાત્ર યત્નઃ સ વન્દિમાસાદ્યતથા વિનશ્યતિ। વિજ્ઞાનવન્તો નિકૃતાસ્તુ તાત કથં સદસ્તર્તુમિદં સમર્થઃ
તમારો પ્રયત્ન આશા પર આધારિત છે, પણ જ્યારે વંદી સામે આવશો ત્યારે એ વ્યર્થ જશે. જ્ઞાનીઓ પણ હરાઈ ગયા છે—પછી, બાલક, તમે અહીં કેવી રીતે સફળ થશો?
વિવાદિતોઽસૌ ન હિ માદૃશૈર્હિ સિંહીકૃતસ્તેન વદન્યભીતઃ। સમેત્ય માં નિહતઃ શેષ્યતેઽદ્ય માર્ગે ભગ્નં શકટમિવાબલાક્ષમ્
એને મારા જેવા કોઈએ હારાવ્યો નથી, અને એ બીજાં ચર્ચાકારોથી પણ ડરતો નથી. પણ આજે, જ્યારે એ મને મળશે, ત્યારે એ રસ્તા પર તૂટી પડેલા ગાડા જેવો પડી રહેશે, જેમ નબળી આંખવાળા વાછરડાએ ગાડું તોડી નાખ્યું હોય.
ષણ્નાભેર્દ્વાદશાક્ષસ્ય ચતુર્વિંશતિપર્વણઃ। યસ્ત્રિષષ્ટિશતારસ્ય વેદાર્થં સ પરઃ કવિઃ
જે વ્યક્તિ એ વેદનો અર્થ જાણે છે, જેમાં છ આડા, બાર કિનારા અને ચોવીસ ભાગ છે, એ સાચો મહાન જ્ઞાની કહેવાય છે.
ચતુર્વિંશતિપર્વ ત્વાં ષણઅનાભિ દ્વાદશપ્રધિ। તત્રિષષ્ટિશતારં વૈ ચક્રં પાતુ સદાગતિ
જે ચક્રમાં ચોવીસ ભાગ, છ આડા અને બાર કિનારા છે, એ ચક્ર તારો માર્ગ હંમેશા સુરક્ષિત રાખે એવી શુભ કામના.
બડબે ઇવ સંયુક્તે શ્યેનપાતે દિવૌકસામ્। કસ્તયોર્ગર્ભમાધત્તે ગર્ભં સુષુવતુશ્ચ કમ્
બે જોડાયેલ ઘોડીઓ જેમ કે દેવતાઓમાં ગર્જનારો શ્યેનપક્ષી — એ બંનેમાં બીજ કોણ મૂકે છે અને તેમનું સંતાન કોણ જન્માવે છે?
મા સ્મ ભૂઃ સ્વગૃહે રાજઞ્શાત્રવાણામપિ ધ્રુવમ્। વાતસારથિરાધત્તે ગર્ભં સુષુવતુશ્ચ તમ્
રાજા, તું તારા ઘરમાં ન રહે, કારણ કે દુશ્મનના ઘરમાં પણ પવનના સરથીએ બીજ મૂકે છે અને સંતાન જન્માવે છે.
કિંસ્વિત્સ્તુપ્તં ન નિમિષતિ કિંસ્વિજ્જાતં ન ચોપતિ। કસ્યખિદ્ધૃદયં નાસ્તિ કિંસ્વિદ્વેગેન વર્ધતે
કયું એવું છે કે ઊંઘે છતાં આંખ બંધ થતી નથી? કયું જન્મે છે પણ ઊભું થતું નથી? કોનું હૃદય દુઃખથી રહિત છે? કયું ઝડપથી વધે છે?
મત્સ્યઃ સુપ્તો ન નિમિષત્યણ્ડં જાતં ન ચોપતિ। અશ્મનો હૃદયં નાસ્તિ નદી વેગેન વર્ધતે
માછલી ઊંઘે છે પણ આંખ બંધ કરતી નથી; ઈંડું જન્મે છે પણ ઊભું થતું નથી; પથ્થરને હૃદય નથી; નદી ઝડપથી વધે છે.
ન ત્વાં મન્યે માનુષં દેવસત્વ ન ત્વં બાલઃ સ્થવિરઃ સંમતો મે। ન તે તુલ્યો વિદ્યતે વાક્પ્રલાપે તસ્માદ્દ્વારં વિતરામ્યેષ વિદ્વન્
હું તને માનવ નથી માનતો, તું તો દેવતુલ્ય છે; તું ન બાળક છે, ન વૃદ્ધ. તારી વાણીમાં તારો કોઈ સરખાવ નથી. એથી, જ્ઞાની, હું તને અંદર આવવાની પરવાનગી આપું છું.
અત્રોગ્રસેનસમિતેષુ રાજન્ સમાગતેષ્વપ્રતિમેષુ રાજસુ। ન મે વિવિત્સાન્તરમસ્તિ વાદિનાં મહાજને હંસવિવાદિનામિવ
રાજા, અહીં ઉગ્રસેન જેવી શક્તિશાળી રાજાઓની સભામાં, મને કોઈ સાથે વાદવિવાદ કરવાની ઈચ્છા નથી, જેમ હંસો લોકોની ભીડમાં સ્પર્ધા કરતા નથી.
ન મોક્ષ્યસે વૈ વદમાનો નિમજ્જન્ જલં પ્રપન્નઃ સરિતામિવાધનઃ। હુતાશનસ્યેવ સમિદ્ધતેજસઃ સ્થિરો ભવસ્વેહ મમાદ્ય વન્દિન્
તું વાદ કરીને છૂટકારો નહીં પામે, જેમ ગરીબ માણસ પાણીમાં જઈને ડૂબી જાય છે; જેમ બળથી પ્રગટેલી અગ્નિ, એમ આજે મારા સામે સ્થિર રહીને જવાબ આપ.
વ્યાઘ્રં શયાનં પ્રતિ મા પ્રબોધ આશીવિષં સૃક્વિણી સંલિહાનમ્। પદા હતસ્યેહ શિરોભિહત્ય નાદષ્ટો વૈ મોક્ષ્યસે તન્નિબોધ
સુતા વાઘને જગાડવું નહીં, લપસતો ઝેરી સાપ સ્પર્શવો નહીં; પગ કે માથાથી માર્યા પછી, એનું ડંખ ટાળી શકાતું નથી — આ જાણ.
યો વૈ દર્પાત્સંહનનોપપન્નઃ સુદુર્બલઃ પર્વતમાવિહન્તિ। તસ્યૈવ પાણિઃ સનખો વિદીર્યતે ન ચૈવ શૈલસ્ય હિ દૃશ્યતે વ્રણઃ
જે માણસ અહંકારથી અને નબળી તાકાતથી પર્વતને મારવા જાય છે, એના હાથ અને નખ જ ઘાયલ થાય છે, પર્વતને તો કંઈ થતું જ નથી.
સર્વે રાજ્ઞો મૈથિલસ્ય મૈનાકસ્યેવ પર્વતાઃ। નિકૃષ્ટભૂતા રાજાનો વત્સા હ્યનડુહો યથા
મૈથિલ રાજા બધા રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, જેમ મૈનાક પર્વત બધા પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે, કે જેમ વાછરડા ગાયની સામે નાની ગણાય છે.
યથા મહેન્દ્રઃ પ્રવરઃ સુરાણાં નદીષુ ગઙ્ગા પ્રવરા યથૈવ। તથા નૃપાણાં પ્રવરસ્ત્વમેકો વન્દિં સમભ્યાનય મત્સકાશમ્
જેમ મહેન્દ્ર દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, ગંગા નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેમ તું રાજાઓમાં એકલો શ્રેષ્ઠ છે; વંદીને મારા સમક્ષ લાવ.
એવમષ્ટાવક્રઃ સમિતૌ હિ ગર્જ- ઞ્જાતક્રોધો વન્દિનમાહ રાજન્। ઉક્તે વાક્યે ચોત્તરં મે બ્રવીહિ વાક્યસ્ય ચાપ્યુત્તરં તે બ્રવીમિ
આ રીતે અષ્ટાવક્રએ સભામાં ક્રોધથી ગર્જના કરી અને વંદીને કહ્યું: 'મારા વચનનો જવાબ આપ, પછી હું પણ તારા વચનનો જવાબ આપીશ.'
એક એવાગ્નિર્બહુધા સમિધ્યતે એકઃ સૂર્યઃ સર્વમિદં વિભાતિ। એકોઽવીરો દેવરાજોઽરિહન્તા યમઃ પિતૃણામીશ્વરશ્ચૈક એવ
એક જ અગ્નિ છે, જે અનેક રીતે પ્રગટે છે; એક જ સૂર્ય છે, જે બધું પ્રકાશિત કરે છે; એક જ ઇન્દ્ર છે, દુશ્મનોને હરાવનાર; અને એક જ યમ છે, પિતૃઓનો સ્વામી.
દ્વાવિન્દ્રાગ્ની ચરતો વૈ સખાયૌ દ્વૌ દેવર્ષી નારદપર્વતૌ ચ। દ્વાવશ્વિનૌ દ્વે રથસ્યાપિ ચક્રે ભાર્યાપતી દ્વૌ વિહિતૌ વિધાત્રા
ઇન્દ્ર અને અગ્નિ બે મિત્ર છે; નારદ અને પર્વત બે દેવઋષિ છે; અશ્વિનીકુમાર પણ બે છે; રથના બે ચકરા છે; અને પતિ-પત્ની પણ બે છે, જે સર્જનહારએ નક્કી કર્યા છે.
ત્રિઃ સૂયતે કર્મણા વૈ પ્રજેયં ત્રયો યુક્તા વાજપેયં વહન્તિ। અધ્વર્યવસ્ત્રિસવનાનિ તન્વતે ત્રયો લોકાસ્ત્રીણિ જ્યોતીંષિ ચાહુઃ
કર્મથી સંતાન ત્રણ રીતે થાય છે; ત્રણ ઘોડા વાજપેય યજ્ઞને ખેંચે છે; ત્રણ અધ્વર્યુ ત્રણ સોમયજ્ઞ કરે છે; ત્રણ લોક અને ત્રણ પ્રકાશ પણ કહેવાય છે.
ચતુષ્ટયં બ્રાહ્મણાનાં નિકેતં ચત્વારો વર્ણા યજ્ઞમિમં વહન્તિ। દિશશ્ચતસ્રો વર્ણચતુષ્ટયં ચ ચતુષ્પદા ગૌરપિ શશ્વદુક્તા
બ્રાહ્મણોના ચાર નિવાસસ્થાન છે; ચાર વર્ણો આ યજ્ઞને વહન કરે છે; ચાર દિશાઓ અને ચાર વર્ણો કહેવાય છે; ગાયને પણ હંમેશા ચાર પગ છે.