રરક્ષ સા ચાપિ તમસ્ મન્ત્રં જાતોઽપ્યસૌ નૈવ શુશ્રાવ વિપ્રઃ। ઉદ્દાલકં પિતરં સોઽભિમેને તથાઽષ્ટાવક્રો ભ્રાતરં શ્વેતકેતુમ્
સુજાતાએ એ રહસ્ય મંત્રની જેમ સાચવી રાખ્યું અને છોકરો જન્મ્યો છતાં બ્રાહ્મણને ખબર પડી નહીં; અષ્ટાવક્રએ ઉદ્દાલકને પિતા માન્યો અને શ્વેતકેતુને ભાઈ ગણ્યો.
તતો વર્ષે દ્વાદશે શ્વેતકેતુ- રષ્ટાવક્રં પિતુરઙ્કે નિષણ્ણમ્। અપાકર્ષદ્ગૃહ્યપાણૌ રુદન્તં નાયં તવાઙ્કઃ પિતુરિત્યુક્તવાંશ્ચ
પછી, બારમું વર્ષ આવતા, શ્વેતકેતુએ અષ્ટાવક્રને પિતાના ખોળામાં બેઠેલો જોઈ, તેની હાથ પકડીને ખેંચી લીધો અને કહ્યું: 'આ ખોળો તારો પિતાનો નથી.'
યત્તેનોકતં દુરુક્તં તત્તદાનીં હૃદિ સ્થિતં તસ્ય સુદુઃખમાસીત્। ગૃહં ગત્વા માતરં સોઽથ વિગ્રઃ પપ્રચ્છેદં ક્વ નુ તાતો મમેતિ
એ સમયે કહેવામાં આવેલા કડવા શબ્દો તેના હૃદયમાં રહી ગયા અને તેને ખૂબ દુઃખ થયું; પછી ઘેર જઈને, દુઃખી થઈ, તેણે માતાને પૂછ્યું: 'મારા પિતા ક્યાં છે?'
તતઃ સુજાતા પરમાર્તરૂપા શાપાદ્ભીતા તત્ત્વમસ્યાચચક્ષે। તદ્વૈ તત્ત્વંસર્વમાજ્ઞાય રાત્રા- વિત્યબ્રવીચ્છ્વેતકેતું સ વિપ્રઃ
પછી સુજાતા ખૂબ જ દુઃખી અને શ્રાપથી ડરીને, આખી હકીકત કહી દીધી; બધું જાણી, બ્રાહ્મણે રાત્રે શ્વેતકેતુને કહ્યું.
ગચ્છાવ યજ્ઞં જનકસ્ય રાજ્ઞો બહ્વાશ્ચર્યઃ શ્રૂયતે તસ્ય યજ્ઞઃ। શ્રોષ્યાવોઽત્ર બ્રાહ્મણાનાં વિવાદ- મન્નં ચાગ્ર્યં તત્રભોક્ષ્યાવહે ચ
ચાલ, આપણે જનક રાજાના યજ્ઞમાં જઈએ, કેમ કે તેમના યજ્ઞ વિશે અનેક અદ્ભુત વાતો સાંભળવામાં આવે છે; ત્યાં આપણે બ્રાહ્મણોના ચર્ચા-વિવાદો સાંભળશું અને ઉત્તમ ભોજન પણ મળશે.
વિચક્ષણત્વં ચ ભવિષ્યતે નૌ શિવશ્ચ સૌમ્યશ્ચ હિ બ્રહ્મઘોષઃ
ત્યાં આપણને વિવેક મળશે અને બ્રહ્મનો શુભ અને શાંત સ્વર પણ સાંભળવા મળશે.
તૌ જગ્મતુર્માતુલભાગિનેયૌ યજ્ઞં સમૃદ્ધં જમકસ્ય રાજ્ઞઃ। અષ્ટાવક્રઃ પથિ રાજ્ઞા સમેત્ય પ્રોત્સાર્યમાણો વાક્યમિદં જગાદ
પછી મામા અને ભાણેજે મળીને જનક રાજાના વૈભવી યજ્ઞ માટે રવાના થયા; રસ્તામાં અષ્ટાવક્રને રાજાએ રોક્યો ત્યારે તેણે આ શબ્દો કહ્યા.
અન્ધસ્ય પન્થા બધિરસ્ય પન્થાઃ સ્ત્રિયઃ પન્થા ભારવાહસ્ય પન્થાઃ। રાજ્ઞઃ પન્થા બ્રાહ્મણેનાસમેત્ય સમેત્ય તુ બ્રાહ્મણસ્યૈવ પન્થાઃ
અંધ માટે એક રસ્તો છે, બહેરા માટે એક રસ્તો છે, સ્ત્રીઓ માટે એક રસ્તો છે, ભાર વહેનાર માટે એક રસ્તો છે; રાજાનો રસ્તો બ્રાહ્મણને આપવામાં આવે છે, પણ બ્રાહ્મણનો રસ્તો ક્યારેય અટકાવવો નહીં.
પન્થા અયં તેઽદ્ય મયા નિસૃષ્ટો યેનેચ્છસે તેન કામં વ્રજસ્વ। ન પાવકો વિદ્યતે વૈ લઘીયા- નિન્દ્રોપિ નિત્યં નમતે બ્રાહ્મણાનામ્
આજે હું તને આ રસ્તો આપી રહ્યો છું, તું જે રીતે ઈચ્છે તે રીતે જા; અગ્નિ કરતાં ઝડપી કંઈ નથી અને ઈન્દ્ર પણ હંમેશા બ્રાહ્મણોને નમન કરે છે.
સ એવમુક્તો માતુલેનૈવ સાર્ધં યથેષ્ટમાર્ગો યજ્ઞનિવેશનં તત્। સંપ્રાપ્ય ધર્મેણ નિવારિતઃ સન્ દ્વારિ દ્વાઃસ્થં વાક્યમિદં બભાષે
આ રીતે બોલાયા પછી, તે પોતાના મામા સાથે મનગમતા રસ્તે યજ્ઞસ્થળે પહોંચ્યો; પણ દરવાજા પર દ્વારપાળે રોક્યો ત્યારે તેણે આ શબ્દો કહ્યા.
યજ્ઞં દ્રષ્ટું પ્રાપ્તવન્તૌ સ્મ તાત કૌતૂહલં બલવદ્વૈ વિવૃદ્ધમ્। આવાં પ્રાપ્તાવતિથી સંપ્રવેશં કાઙ્ક્ષાવહે દ્વારપતે તવાજ્ઞામ્
હું અને મારા સાથી યજ્ઞ જોવા આવ્યા છીએ, કારણ કે અમારી જિજ્ઞાસા ખૂબ વધી ગઈ છે; અમે અતિથિ તરીકે આવ્યા છીએ અને, દ્વારપાળ, તમારી આજ્ઞાની રાહ જોઈ રહ્યા છીએ.
ઐન્દ્રદ્યુમ્નેર્યજ્ઞદૃશાવિહાવાં વિવક્ષૂ વૈ જનકેન્દ્રં દિદૃક્ષૂ। ન વૈ ક્રુધ્યો વન્દિના ચોત્તમેન સંયોજય દ્વારપાલ ક્ષણેન
અમે ઇન્દ્રદ્યુમ્નના યજ્ઞને જોવા ઈચ્છીએ છીએ અને જનક રાજાને પણ જોવા માંગીએ છીએ; શ્રેષ્ઠ વંદી, કૃપા કરીને ગુસ્સો ન કરો અને, દ્વારપાળ, તરત જ અમને અંદર જવા દો.
વન્દેઃ સમાદેશકરા વયં સ્મ નિબોધ વાક્યં ચ મયેર્યમાણમ્। ન વૈ બાલાઃ પ્રવિશન્ત્યત્ર વિપ્રા વૃદ્ધા વિદગ્ધાઃ પ્રવિશન્તિ દ્વિજાગ્ર્યાઃ
અમે વંદીના આદેશ પાળીએ છીએ; હવે મારા બોલેલા શબ્દો સાંભળો: અહીં બાળકોને પ્રવેશ નથી, માત્ર વૃદ્ધ અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને જ અંદર જવા મળે છે.
યદ્યત્રવૃદ્ધેષુ કૃતઃ પ્રવેશો યુક્તં મયા દ્વારપાલ પ્રવેષ્ટુમ્। વયં હિ વૃદ્ધાશ્ચરિતવ્રતાશ્ચ વેદપ્રભાવેન સમન્વિતાશ્ચ
જો અહીં વૃદ્ધોને જ પ્રવેશ મળે છે, તો દ્વારપાળ, અમને પણ અંદર જવા દેવું યોગ્ય છે; કેમ કે અમે પણ વૃદ્ધ છીએ, વ્રત પાળીએ છીએ અને વેદના પ્રભાવે યુક્ત છીએ.
શુશ્રૂષવશ્ચાપિ જિતેન્દ્રિયાશ્ચ જ્ઞાનાગમે ચાપિ ગતાઃ સ્મ નિષ્ઠામ્। ન બાલ ઇત્યેવ મન્તવ્યમાહુ- ર્બાલોઽપ્યગ્નિર્દહતિ સ્પૃશ્યમાનઃ
અમે સાંભળવા આતુર છીએ, અને અમારા ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખીએ છીએ. જ્ઞાન મેળવવામાં પણ સ્થિર છીએ. અમને માત્ર બાળક માનો નહીં. કેમ કે, બાળક પણ અગ્નિ જેવો છે—તેને સ્પર્શો તો તે પણ સળગે છે.
સરસ્વતીમીરય વેદ જુષ્ટા- મેકાક્ષરાં બહુરૂપાં વિરાજમ્। અઙ્ગાત્માનં સમવેક્ષસ્વ બાલં કિં શ્લાઘસે દુર્લભા વાદસિદ્ધિઃ
વેદોને પ્રિય એવી સરસ્વતીનું સ્મરણ કરો, જે એક અક્ષરવાળી, અનેક રૂપો ધરાવતી અને તેજસ્વી છે. બાળકને તમારો જ અંગ માનો—પછી શા માટે ગર્વ કરો? ચર્ચામાં જીતવું સહેલું નથી.
ન જ્ઞાયતે કાયવૃદ્ધ્યા વિવૃદ્ધિ- ર્યથાઽષ્ઠીલા શાલ્મલેઃ સંપ્રવૃદ્ધાઃ। હ્રસ્વોઽલ્પકાયઃ ફલિતો વિવૃદ્ધો યશ્ચાફલસ્તસ્ય ન વૃદ્ધભાવઃ
શરીર વધે એટલે જ પરિપક્વતા આવે એવું નથી. જેમ શાલમળીનું ઝાડ મોટું થાય છે પણ ફળ ઓછું આપે છે. નાનકડું શરીર હોય પણ ફળ આપે એ સાચો પરિપક્વ છે; અને જે ફળ ન આપે એ મોટો થયો હોવા છતાં પરિપક્વ કહેવાય નહીં.
વૃદ્ધેભ્ય એવેહ મતિં સ્મ બાલા ગૃહ્ણન્તિ કાલેન ભવન્તિ વૃદ્ધાઃ। ન હિ જ્ઞાતુમલ્પકાલેન શક્યં કસ્માદ્બાલઃ સ્થવિર ઇવ પ્રભાષસે
બાળકો વૃદ્ધો પાસેથી જ બુદ્ધિ મેળવે છે અને સમય જતાં પોતે પણ વૃદ્ધ બને છે. સાચું જ્ઞાન થોડા સમયમાં મળતું નથી—તો પછી, બાળક હોવા છતાં તમે વૃદ્ધની જેમ કેમ બોલો છો?
ન તેન સ્થવિરો ભવતિ યેનાસ્ય પલિતં શિરઃ। બાલોપિ યઃ પ્રજાનાતિ તં દેવાઃ સ્થવિરં વિદુઃ
માત્ર વાળ સફેદ થાય એટલે કોઈ વૃદ્ધ થતો નથી; ભગવાન પણ એ બાળકને વૃદ્ધ માને છે જે સમજદાર હોય છે.
ન હાયનૈર્ન પલિતૈર્ન વિત્તૈર્ન ચ બન્ધુભિઃ। ઋષયશ્ચક્રિરે ધર્મં યોઽનૂચાનઃ સ નો મહાન્
વર્ષોથી, સફેદ વાળથી, ધનથી કે સંબંધીઓથી ઋષિઓને ધર્મ મળ્યો નથી; જે શીખ્યો છે એ જ અમારામાં મહાન છે.
દિદૃક્ષુરસ્મિ સંપ્રાપ્તો બન્દિનં રાજસંસદિ। નિવેદયસ્વ માં દ્વાઃસ્થ રાજ્ઞે પુષ્કરમાલિને
હું રાજદરબારમાં વંદીને જોવા ઇચ્છું છું, એ માટે અહીં આવ્યો છું. દ્વારપાળ, કૃપા કરીને મને નીલકમળની માળાવાળા રાજાને જાણ કરજે.
દ્રષ્ટાસ્યદ્ય વદતોઽસ્માન્દ્વારપાલ મનીષિભિઃ। સહ વાદે વિવૃદ્ધે તુ વન્દિનં ચાપિ નિર્જિતમ્
દ્વારપાળ, આજે તમે જોશો કે અમે જ્ઞાની લોકો સાથે ચર્ચા કરીશું અને એ ચર્ચામાં વંદી હારશે.
પશ્યન્તુ વિપ્રાઃ પરિપૂર્ણવિદ્યાઃ સહૈવ રાજ્ઞા સપુરોધમુખ્યાઃ। ઉતાહો વાઽપ્યુચ્ચતાં નીચતાં વા તૂષ્ણીંભૂતેષ્વેવ સર્વેષ્વથાદ્ય
આજે બધાં જ્ઞાનપૂર્વક ભણેલા બ્રાહ્મણો, રાજા અને મુખ્ય પુરોહિતો જોઈ લેશે કે હું અહીં ઊંચો ચઢું છું કે નીચે પડું છું, જ્યારે બધા બીજાં શાંત રહેશે.
કથં યજ્ઞં દશવર્ષો વિશેસ્ત્વં વિનીતાનાં વિદુષાં સંપ્રવેશમ્। ઉપાયતઃ પ્રયતિષ્યે તવાહં પ્રવેશને કુરુ યત્નં યથાવત્
તમે તો માત્ર દસ વર્ષના છો, તો યજ્ઞમાં શિસ્તબદ્ધ અને જ્ઞાની લોકો કરતાં કેવી રીતે આગળ વધશો? હું યોગ્ય રીતે તમને અંદર જવા દઈશ, તમે પણ યોગ્ય રીતે પ્રયત્ન કરો.
એષ રાજા સંશ્રવણે સ્થિતસ્તે સ્તુહ્યેનં ત્વં વચસા સંસ્કૃતેન। સ ચાનુજ્ઞાં દાસ્યતિ પ્રીતિયુક્તઃ પ્રવેશને યચ્ચ કિંચિત્તવેષ્ટમ્
આ રહ્યો રાજા, ધ્યાનથી ઊભો છે; તમે સંસ્કારી વચનોથી તેની સ્તુતિ કરો. તે પ્રસન્ન થઈને તમને અંદર જવાની પરવાનગી અને જે પણ જોઈએ તે આપશે.
ભોભો રાજઞ્જનકાનાં વરિષ્ઠ ત્વં વૈ સમ્રાટ્ ત્વયિ સર્વં સમૃદ્ધમ્। ત્વં વા કર્તા કર્મણાં યજ્ઞિયાનાં યયાતિરેકો નૃપતિર્વા પુરસ્તાત્
હે રાજા, જનકમાં શ્રેષ્ઠ, તમે ખરેખર સમ્રાટ છો; તમારી પાસે બધું સમૃદ્ધ છે. તમે મહાન યજ્ઞો કરનાર છો, યયાતિ અને પૂર્વના રાજાઓ કરતાં પણ વધારે.
વિદ્વાન્વન્દી વાદવિદો નિગૃહ્ય વાદે ભગ્નાનપ્રતિશઙ્કમાનઃ। ત્વયાઽભિસૃષ્ટૈઃ પુરુષૈરાપ્તકૃદ્ભિ- ર્જલે સર્વાન્મજ્જયતીતિ નઃ શ્રુતમ્
જ્ઞાની વંદી ચર્ચામાં પારંગત છે, અને નિર્ભય થઈને વિરોધીઓને હરાવે છે. કહેવાય છે કે, તમારી તરફથી મોકલાયેલા કાબેલિયતવાળા લોકો બીજાને પાણીમાં પથ્થર જેમ ડૂબાડી દે છે.
સોઽહં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણાનાં સકાશે બ્રહ્માદ્ય વૈ કથયિતુમાગતોસ્મિ। ક્વાસૌ વનદી યાવદેનં સમેત્ય નક્ષત્રાણીવ સવિતા નાશયામિ
બ્રાહ્મણોમાં આ વાત સાંભળી, આજે હું બ્રહ્મ વિશે બોલવા આવ્યો છું. એ વંદી ક્યાં છે? હું તેને મળીને, જેમ સૂર્ય તારા ઓગાળી દે છે તેમ, તેને હરાવી દઈશ.
આશંસસે વન્દિનં વૈ વિજેતુ- મવિજ્ઞાય ત્વં વાક્યબલં પરસ્ય। વિજ્ઞાતવીર્યૈઃ શક્યમેવં પ્રવક્તું દૃષ્ટશ્ચાસૌ બ્રાહ્મણૈર્વાદશીલૈઃ
તમે વંદીને હરાવવાની આશા રાખો છો, પણ તેના વચનશક્તિ જાણ્યા વિના. જે તેની શક્તિ જાણે છે એ જ આવું બોલી શકે; અને એ તો ચર્ચામાં પારંગત બ્રાહ્મણો દ્વારા પણ પરખાઈ ચૂક્યો છે.
આશંસમાના વન્દિનં વૈ બિજેતુ- મવિજ્ઞાત્વા તુ બલં વન્દિનોઽસ્ય। સમાગતા બ્રાહ્મણાસ્તેન પૂર્વં ન શોભન્તે ભાસ્કરેણેવ તારાઃ
જે લોકો વંદીને હરાવવાની આશા રાખતા, પણ તેની શક્તિ જાણ્યા વિના, તેઓ બ્રાહ્મણો સાથે મળીને પણ, સૂર્ય સામે તારાઓ જેમ, ફિક્કા પડી ગયા.