અષ્ટાવક્રઃ કેન ચાસૌ બભૂવ તત્સર્વં મે લોમશ શંસ તત્ત્વમ્
અષ્ટાવક્ર એવો કેવી રીતે થયો? હે લોમશ, આ બધું સાચું મને કહો.
ઉદ્દાલકસ્ય નિયતઃ શિષ્ય એકો નામ્ના કહોળેતિ બભૂવ રાજન્। શુશ્રૂષુરાચાર્યવશાનુવર્તી દીર્ઘ કાલં સોઽધ્યયનં ચકાર
ઉદ્દાલકનો એક નિષ્ઠાવાન શિષ્ય હતો, નામ કહોળ; હે રાજા, તે ગુરુની આજ્ઞા પાલન કરતો અને લાંબા સમય સુધી શિક્ષા લેતો રહ્યો.
તં વૈ વિપ્રાઃ પર્યભવંસ્તુ શિખા- સ્તં ચ જ્ઞાત્વા વિપ્રકારં ગુરુઃ સઃ। તસ્મૈ પ્રાદાત્સદ્ય એવ શ્રુતં ચ ભાર્યાં ચ વૈ દુહિતરં સ્વાં સુજાતામ્
બ્રાહ્મણોએ તેની જટા માટે તેનું ઉપહાસ કર્યું; ગુરુએ એ અપમાન જાણીને તરત જ તેને જ્ઞાન અને પોતાની પુત્રી સુજાતાને પત્ની તરીકે આપી.
તસ્યાં ગર્ભઃ સમભવદગ્નિકલ્પઃ સોઽધીયાનં પિતરમથાભ્યુવાચ। સર્વાં રાત્રિમધ્યયનં કરોષિ નેદં પિતઃ સમ્યગિવોપવર્તતે
એ સ્ત્રીના ગર્ભમાં અગ્નિ જેવો તેજસ્વી પુત્ર થયો; પિતા અભ્યાસ કરતો ત્યારે એ પુત્રે કહ્યું: 'પિતા, તમે આખી રાત અભ્યાસ કરો છો, પણ એ યોગ્ય રીતે થતું નથી.'
ઉપાલબ્ધઃ શિષ્યમધ્યે મહર્ષિઃ સ તં કોપાદુદરસ્થં શશાપ। યસ્માદ્વક્રં વર્તમાનો બ્રવીષિ તસ્માદ્વક્રો ભવિતાસ્યષ્ટધૈવ
શિષ્યો વચ્ચે અપમાન અનુભવતાં મહર્ષિએ ગુસ્સામાં ગર્ભસ્થ પુત્રને શાપ આપ્યો: 'તું ગર્ભમાં રહીને વાંકી રીતે બોલે છે, એટલે તું આઠ જગ્યાએ વાંકો થશે.'
સ વૈ તથા વક્ર એવાભ્યજાય- દષ્ટાવક્રઃ પ્રથિતો માનવેષુ। અસ્યાસીદ્વૈ માતુલઃ શ્વેતકેતુઃ સ તેન તુલ્યો વયસા બભૂવ
એ રીતે એ બાળક વાંકડું જન્મ્યું, જે મનુષ્યોમાં અષ્ટાવક્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું; તેનો મામા શ્વેતકેતુ હતો અને એ વયમાં પણ તેના બરાબર થયો.
સંપીડ્યમાના તુ તદા સુજાતા વિવર્ધમાનેન સુતેન કુક્ષૌ। ઉવાચ ભર્તારમિદં રહોગતા પ્રસાદ્ય હીના વસુના ધનાર્થિની
ત્યારે સુજાતા, પોતાના ગર્ભમાં વધતા પુત્રના ભારથી પીડાતી, એકાંતમાં પતિ પાસે ગઈ અને વિનમ્રતાથી, ધન વગર અને ધનની જરૂરિયાતમાં, એમ બોલી.
કથં કરિષ્યામ્યધુના મહર્ષે માસશ્ચાયં દશમો વર્તતે મે। નૈવાસ્તિ મે વસુ કિંચિત્પ્રદાતા યેંનાહમેતામાપદં નિસ્તરેયમ્
હવે હું શું કરું, મહર્ષિ? આ મારું દસમું મહિનો ચાલી રહ્યો છે અને મારી પાસે કંઈ જ નથી—ન ધન, ન કોઈ આપનાર—જેના સહારે હું આ મુશ્કેલીમાંથી બહાર આવી શકું.
ઉક્તસ્ત્વેવં ભાર્યયા વૈ કહોળો વિત્તસ્યાર્થે જનકમથાભ્યગચ્છત્। સ વૈ તદા વાદવિદા નિગૃહ્ય નિમજ્જિતો વન્દિનેહાપ્સુ વિપ્રઃ
પત્ની દ્વારા આવું કહેવામાં આવતા, કહોળે ધન મેળવવા માટે તેના પિતા પાસે ગયો; પણ ત્યાં, વિદ્વાનો સાથે ચર્ચામાં હારીને, કવિઓએ તેને પકડીને પાણીમાં ડૂબાડી દીધો.
ઉદ્દાલકસ્તં તુ તદા નિશમ્ય સૂતેન વાદેઽપ્સુ નિમજ્જિતં તથા। ઉવાચ તાં તત્રતતઃ સુજાત- મષ્ટવક્રે ગૂહિતવ્યોઽયમર્થઃ
પછી ઉદ્દાલકે રથચાલક પાસેથી જાણ્યું કે કહોળ ચર્ચામાં અને પાણીમાં ડૂબાડાયા છે, તો તેણે સુજાતાને કહ્યું: 'આ વાત અષ્ટાવક્રને છુપાવી રાખવી.'
રરક્ષ સા ચાપિ તમસ્ મન્ત્રં જાતોઽપ્યસૌ નૈવ શુશ્રાવ વિપ્રઃ। ઉદ્દાલકં પિતરં સોઽભિમેને તથાઽષ્ટાવક્રો ભ્રાતરં શ્વેતકેતુમ્
સુજાતાએ એ રહસ્ય મંત્રની જેમ સાચવી રાખ્યું અને છોકરો જન્મ્યો છતાં બ્રાહ્મણને ખબર પડી નહીં; અષ્ટાવક્રએ ઉદ્દાલકને પિતા માન્યો અને શ્વેતકેતુને ભાઈ ગણ્યો.
તતો વર્ષે દ્વાદશે શ્વેતકેતુ- રષ્ટાવક્રં પિતુરઙ્કે નિષણ્ણમ્। અપાકર્ષદ્ગૃહ્યપાણૌ રુદન્તં નાયં તવાઙ્કઃ પિતુરિત્યુક્તવાંશ્ચ
પછી, બારમું વર્ષ આવતા, શ્વેતકેતુએ અષ્ટાવક્રને પિતાના ખોળામાં બેઠેલો જોઈ, તેની હાથ પકડીને ખેંચી લીધો અને કહ્યું: 'આ ખોળો તારો પિતાનો નથી.'
યત્તેનોકતં દુરુક્તં તત્તદાનીં હૃદિ સ્થિતં તસ્ય સુદુઃખમાસીત્। ગૃહં ગત્વા માતરં સોઽથ વિગ્રઃ પપ્રચ્છેદં ક્વ નુ તાતો મમેતિ
એ સમયે કહેવામાં આવેલા કડવા શબ્દો તેના હૃદયમાં રહી ગયા અને તેને ખૂબ દુઃખ થયું; પછી ઘેર જઈને, દુઃખી થઈ, તેણે માતાને પૂછ્યું: 'મારા પિતા ક્યાં છે?'
તતઃ સુજાતા પરમાર્તરૂપા શાપાદ્ભીતા તત્ત્વમસ્યાચચક્ષે। તદ્વૈ તત્ત્વંસર્વમાજ્ઞાય રાત્રા- વિત્યબ્રવીચ્છ્વેતકેતું સ વિપ્રઃ
પછી સુજાતા ખૂબ જ દુઃખી અને શ્રાપથી ડરીને, આખી હકીકત કહી દીધી; બધું જાણી, બ્રાહ્મણે રાત્રે શ્વેતકેતુને કહ્યું.
ગચ્છાવ યજ્ઞં જનકસ્ય રાજ્ઞો બહ્વાશ્ચર્યઃ શ્રૂયતે તસ્ય યજ્ઞઃ। શ્રોષ્યાવોઽત્ર બ્રાહ્મણાનાં વિવાદ- મન્નં ચાગ્ર્યં તત્રભોક્ષ્યાવહે ચ
ચાલ, આપણે જનક રાજાના યજ્ઞમાં જઈએ, કેમ કે તેમના યજ્ઞ વિશે અનેક અદ્ભુત વાતો સાંભળવામાં આવે છે; ત્યાં આપણે બ્રાહ્મણોના ચર્ચા-વિવાદો સાંભળશું અને ઉત્તમ ભોજન પણ મળશે.
વિચક્ષણત્વં ચ ભવિષ્યતે નૌ શિવશ્ચ સૌમ્યશ્ચ હિ બ્રહ્મઘોષઃ
ત્યાં આપણને વિવેક મળશે અને બ્રહ્મનો શુભ અને શાંત સ્વર પણ સાંભળવા મળશે.
તૌ જગ્મતુર્માતુલભાગિનેયૌ યજ્ઞં સમૃદ્ધં જમકસ્ય રાજ્ઞઃ। અષ્ટાવક્રઃ પથિ રાજ્ઞા સમેત્ય પ્રોત્સાર્યમાણો વાક્યમિદં જગાદ
પછી મામા અને ભાણેજે મળીને જનક રાજાના વૈભવી યજ્ઞ માટે રવાના થયા; રસ્તામાં અષ્ટાવક્રને રાજાએ રોક્યો ત્યારે તેણે આ શબ્દો કહ્યા.
અન્ધસ્ય પન્થા બધિરસ્ય પન્થાઃ સ્ત્રિયઃ પન્થા ભારવાહસ્ય પન્થાઃ। રાજ્ઞઃ પન્થા બ્રાહ્મણેનાસમેત્ય સમેત્ય તુ બ્રાહ્મણસ્યૈવ પન્થાઃ
અંધ માટે એક રસ્તો છે, બહેરા માટે એક રસ્તો છે, સ્ત્રીઓ માટે એક રસ્તો છે, ભાર વહેનાર માટે એક રસ્તો છે; રાજાનો રસ્તો બ્રાહ્મણને આપવામાં આવે છે, પણ બ્રાહ્મણનો રસ્તો ક્યારેય અટકાવવો નહીં.
પન્થા અયં તેઽદ્ય મયા નિસૃષ્ટો યેનેચ્છસે તેન કામં વ્રજસ્વ। ન પાવકો વિદ્યતે વૈ લઘીયા- નિન્દ્રોપિ નિત્યં નમતે બ્રાહ્મણાનામ્
આજે હું તને આ રસ્તો આપી રહ્યો છું, તું જે રીતે ઈચ્છે તે રીતે જા; અગ્નિ કરતાં ઝડપી કંઈ નથી અને ઈન્દ્ર પણ હંમેશા બ્રાહ્મણોને નમન કરે છે.
સ એવમુક્તો માતુલેનૈવ સાર્ધં યથેષ્ટમાર્ગો યજ્ઞનિવેશનં તત્। સંપ્રાપ્ય ધર્મેણ નિવારિતઃ સન્ દ્વારિ દ્વાઃસ્થં વાક્યમિદં બભાષે
આ રીતે બોલાયા પછી, તે પોતાના મામા સાથે મનગમતા રસ્તે યજ્ઞસ્થળે પહોંચ્યો; પણ દરવાજા પર દ્વારપાળે રોક્યો ત્યારે તેણે આ શબ્દો કહ્યા.
યજ્ઞં દ્રષ્ટું પ્રાપ્તવન્તૌ સ્મ તાત કૌતૂહલં બલવદ્વૈ વિવૃદ્ધમ્। આવાં પ્રાપ્તાવતિથી સંપ્રવેશં કાઙ્ક્ષાવહે દ્વારપતે તવાજ્ઞામ્
હું અને મારા સાથી યજ્ઞ જોવા આવ્યા છીએ, કારણ કે અમારી જિજ્ઞાસા ખૂબ વધી ગઈ છે; અમે અતિથિ તરીકે આવ્યા છીએ અને, દ્વારપાળ, તમારી આજ્ઞાની રાહ જોઈ રહ્યા છીએ.
ઐન્દ્રદ્યુમ્નેર્યજ્ઞદૃશાવિહાવાં વિવક્ષૂ વૈ જનકેન્દ્રં દિદૃક્ષૂ। ન વૈ ક્રુધ્યો વન્દિના ચોત્તમેન સંયોજય દ્વારપાલ ક્ષણેન
અમે ઇન્દ્રદ્યુમ્નના યજ્ઞને જોવા ઈચ્છીએ છીએ અને જનક રાજાને પણ જોવા માંગીએ છીએ; શ્રેષ્ઠ વંદી, કૃપા કરીને ગુસ્સો ન કરો અને, દ્વારપાળ, તરત જ અમને અંદર જવા દો.
વન્દેઃ સમાદેશકરા વયં સ્મ નિબોધ વાક્યં ચ મયેર્યમાણમ્। ન વૈ બાલાઃ પ્રવિશન્ત્યત્ર વિપ્રા વૃદ્ધા વિદગ્ધાઃ પ્રવિશન્તિ દ્વિજાગ્ર્યાઃ
અમે વંદીના આદેશ પાળીએ છીએ; હવે મારા બોલેલા શબ્દો સાંભળો: અહીં બાળકોને પ્રવેશ નથી, માત્ર વૃદ્ધ અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને જ અંદર જવા મળે છે.
યદ્યત્રવૃદ્ધેષુ કૃતઃ પ્રવેશો યુક્તં મયા દ્વારપાલ પ્રવેષ્ટુમ્। વયં હિ વૃદ્ધાશ્ચરિતવ્રતાશ્ચ વેદપ્રભાવેન સમન્વિતાશ્ચ
જો અહીં વૃદ્ધોને જ પ્રવેશ મળે છે, તો દ્વારપાળ, અમને પણ અંદર જવા દેવું યોગ્ય છે; કેમ કે અમે પણ વૃદ્ધ છીએ, વ્રત પાળીએ છીએ અને વેદના પ્રભાવે યુક્ત છીએ.
શુશ્રૂષવશ્ચાપિ જિતેન્દ્રિયાશ્ચ જ્ઞાનાગમે ચાપિ ગતાઃ સ્મ નિષ્ઠામ્। ન બાલ ઇત્યેવ મન્તવ્યમાહુ- ર્બાલોઽપ્યગ્નિર્દહતિ સ્પૃશ્યમાનઃ
અમે સાંભળવા આતુર છીએ, અને અમારા ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખીએ છીએ. જ્ઞાન મેળવવામાં પણ સ્થિર છીએ. અમને માત્ર બાળક માનો નહીં. કેમ કે, બાળક પણ અગ્નિ જેવો છે—તેને સ્પર્શો તો તે પણ સળગે છે.
સરસ્વતીમીરય વેદ જુષ્ટા- મેકાક્ષરાં બહુરૂપાં વિરાજમ્। અઙ્ગાત્માનં સમવેક્ષસ્વ બાલં કિં શ્લાઘસે દુર્લભા વાદસિદ્ધિઃ
વેદોને પ્રિય એવી સરસ્વતીનું સ્મરણ કરો, જે એક અક્ષરવાળી, અનેક રૂપો ધરાવતી અને તેજસ્વી છે. બાળકને તમારો જ અંગ માનો—પછી શા માટે ગર્વ કરો? ચર્ચામાં જીતવું સહેલું નથી.
ન જ્ઞાયતે કાયવૃદ્ધ્યા વિવૃદ્ધિ- ર્યથાઽષ્ઠીલા શાલ્મલેઃ સંપ્રવૃદ્ધાઃ। હ્રસ્વોઽલ્પકાયઃ ફલિતો વિવૃદ્ધો યશ્ચાફલસ્તસ્ય ન વૃદ્ધભાવઃ
શરીર વધે એટલે જ પરિપક્વતા આવે એવું નથી. જેમ શાલમળીનું ઝાડ મોટું થાય છે પણ ફળ ઓછું આપે છે. નાનકડું શરીર હોય પણ ફળ આપે એ સાચો પરિપક્વ છે; અને જે ફળ ન આપે એ મોટો થયો હોવા છતાં પરિપક્વ કહેવાય નહીં.
વૃદ્ધેભ્ય એવેહ મતિં સ્મ બાલા ગૃહ્ણન્તિ કાલેન ભવન્તિ વૃદ્ધાઃ। ન હિ જ્ઞાતુમલ્પકાલેન શક્યં કસ્માદ્બાલઃ સ્થવિર ઇવ પ્રભાષસે
બાળકો વૃદ્ધો પાસેથી જ બુદ્ધિ મેળવે છે અને સમય જતાં પોતે પણ વૃદ્ધ બને છે. સાચું જ્ઞાન થોડા સમયમાં મળતું નથી—તો પછી, બાળક હોવા છતાં તમે વૃદ્ધની જેમ કેમ બોલો છો?
ન તેન સ્થવિરો ભવતિ યેનાસ્ય પલિતં શિરઃ। બાલોપિ યઃ પ્રજાનાતિ તં દેવાઃ સ્થવિરં વિદુઃ
માત્ર વાળ સફેદ થાય એટલે કોઈ વૃદ્ધ થતો નથી; ભગવાન પણ એ બાળકને વૃદ્ધ માને છે જે સમજદાર હોય છે.
ન હાયનૈર્ન પલિતૈર્ન વિત્તૈર્ન ચ બન્ધુભિઃ। ઋષયશ્ચક્રિરે ધર્મં યોઽનૂચાનઃ સ નો મહાન્
વર્ષોથી, સફેદ વાળથી, ધનથી કે સંબંધીઓથી ઋષિઓને ધર્મ મળ્યો નથી; જે શીખ્યો છે એ જ અમારામાં મહાન છે.