પ્રતિકુર્યાં યથા તસ્ય તદ્ભવન્તો બ્રુવન્તુ મે। અપિ તત્કર્મ વિદિતં ભવતાં યેન પન્નગમ્
હું એના પ્રત્યે કેવી રીતે વર્તવું, એ તમે મને કહો. શું તમને ખબર છે કે કયા રીતે એ સાપ જવાબદાર હતો?
તક્ષકં સંપ્રદીપ્તેઽગ્નૌ પ્રક્ષિપેયં સબાન્ધવમ્। યથા તેન પિતા મહ્યં પૂર્વં દગ્ધો વિષાગ્નિના।। તથાઽહમપિ તં પાપં દગ્ધુમિચ્છામિ પન્નગમ્
હું તક્ષક અને તેના સંબંધીઓને જ્વલંત અગ્નિમાં નાખી દઈશ—જે રીતે મારા પિતાને પહેલાં સાપના ઝેરથી સળગાવી દીધા હતા, એ જ રીતે હું પણ એ પાપી સાપને ભસ્મ કરી દેવા માંગું છું.
અસ્તિ રાજન્મહાત્સત્રં ત્વદર્થં દેવનિર્મિતમ્। સર્વસત્રમિતિ ખ્યાતં પુરાણે પરિપઠ્યતે
રાજા, તમારા માટે દેવતાઓએ એક મહાન યજ્ઞ રચ્યો છે, જે પુરાણોમાં 'સર્વયજ્ઞ' તરીકે ઓળખાય છે.
આહર્તા તસ્ય સત્રસ્ય ત્વન્નાન્યોઽસ્તિ નરાધિપ। ઇતિ પૌરાણિકાઃ પ્રાહુરસ્માકં ચાસ્તિ સ ક્રતુઃ
પુરાણિકો કહે છે કે એ યજ્ઞ કરવા માટે મનુષ્યોમાં માત્ર તમે જ યોગ્ય છો; એ યજ્ઞ અમારી પાસે છે.
એવમુક્તઃ સ રાજર્ષિર્મેને દગ્ધં હિ તક્ષકમ્। હુતાશનમુખે દીપ્તે પ્રવિષ્ટમિતિ સત્તમ
આ રીતે કહેવામાં આવતા રાજર્ષિએ માન્યું કે તક્ષક ખરેખર જ્વલંત અગ્નિમાં પ્રવેશી ને ભસ્મ થઈ ગયો છે.
તતોઽબ્રવીન્મન્ત્રવિદસ્તાન્રાજા બ્રાહ્મણાંસ્તદા। આહરિષ્યામિ તત્સત્રં સંભારાઃ સંભ્રિયન્તુ મે
પછી મંત્રજ્ઞ રાજાએ બ્રાહ્મણોને કહ્યું: 'હું એ યજ્ઞ કરાવીશ—મારે જે સામગ્રી જોઈએ, એ તૈયાર કરો.'
તતસ્ત ઋત્વિજસ્તસ્ય શાસ્ત્રતો દ્વિજસત્તમ। તં દેશં માપયામાસુર્યજ્ઞાયતનકારણાત્
પછી શાસ્ત્રવિદ્ યજ્ઞકર્તા બ્રાહ્મણોએ યજ્ઞસ્થળ નિર્ધારિત કર્યું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, યજ્ઞ માટે યોગ્ય જગ્યા માપી.
યથાવદ્વેદવિદ્વાંસઃ સર્વે બુદ્ધેઃ પરંગતાઃ। ઋદ્ધ્યા પરમયા યુક્તમિષ્ટં દ્વિજગણૈર્યુતમ્
બધા વિદ્વાન વેદપાઠીઓ, ઊંચી બુદ્ધિ અને સમૃદ્ધિ ધરાવતા, અનેક બ્રાહ્મણો સાથે ત્યાં ભેગા થયા.
પ્રભૂતધનધાન્યાઢ્યમૃત્વિગ્ભિઃ સુનિષેવિતમ્। નિર્માય ચાપિ વિધિવદ્યજ્ઞાયતનમીપ્સિતમ્
ધન અને અનાજથી ભરપૂર, યજ્ઞકર્તા બ્રાહ્મણોની સેવા હેઠળ, તેમણે વિધિ મુજબ ઇચ્છિત યજ્ઞસ્થળ બાંધ્યું.
રાજાનં દીક્ષયામાસુઃ સર્પસત્રાપ્તયે તદા। ઇદં ચાસીત્તત્ર પૂર્વં સર્પસત્રે ભવિષ્યતિ
પછી તેમણે રાજાને સર્પયજ્ઞ માટે દિક્ષા આપી; અને એ સર્પયજ્ઞમાં આ પહેલું કાર્ય થયું.
નિમિત્તં મહદુત્પન્નં યજ્ઞવિઘ્નકરં તદા। યજ્ઞસ્યાયતને તસ્મિન્ક્રિયમાણે વચોઽબ્રવીત્
ત્યારે એક મોટું અપશકુન થયું, જે યજ્ઞમાં વિઘ્ન લાવતું હતું; યજ્ઞસ્થળ તૈયાર થતું હતું ત્યારે એક અવાજ આવ્યો.
સ્થપતિર્બુદ્ધિસંપન્નો વાસ્તુવિદ્યાવિશારદઃ। ઇત્યબ્રવીત્સૂત્રધારઃ સૂતઃ પૌરાણિકસ્તદા
મહાન બુદ્ધિશાળી અને વાસ્તુશાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત સ્થાપતીએ, તથા સુતાએ અને પુરાણકથાકારે એ સમયે વાત કરી.
યસ્મિન્દેશે ચ કાલે ચ માપનેયં પ્રવર્તિતા। બ્રાહ્મણં કારણં કૃત્વા નાયં સંસ્થાસ્યતે ક્રતુઃ
આ જગ્યાએ અને આ સમયે, બ્રાહ્મણને કારણ બનાવી માપણી શરૂ થઈ છે, તેથી આ યજ્ઞ પૂર્ણ થશે નહીં.
એતચ્છ્રુત્વા તુ રાજાસૌ પ્રાગ્દીક્ષાકાલમબ્રવીત્। ક્ષત્તારં ન હિ મે કશ્ચિદજ્ઞાતઃ પ્રવિશેદિતિ
આ સાંભળીને રાજાએ દિક્ષા પહેલાં કહ્યું: 'મારો પરિચય ન હોય એવો કોઈ પણ અહીં પ્રવેશી ન શકે, હે કાર્યકર્તા.'
તતઃ કર્મ પ્રવવૃતે સર્પસત્રવિધાનતઃ। પર્યક્રામંશ્ચ વિદિવત્સ્વે સ્વે કર્મણિ યાજકાઃ
પછી સર્પયજ્ઞની વિધિ પ્રમાણે કાર્ય શરૂ થયું; યજ્ઞકર્તાઓએ દરેકે પોતપોતાનું કામ યોગ્ય રીતે કર્યું.
પ્રાવૃત્ય કૃષ્ણવાસાંસિ ધૂમ્રસંરક્તલોચનાઃ। જુહુવુર્મન્ત્રવચ્ચૈવ સમિદ્ધં જાતવેદસમ્
કાળા કપડાં પહેરી, ધૂમાથી આંખો લાલ થયેલી, તેમણે મંત્રોચ્ચાર સાથે પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં આહુતિ આપી.
કમ્પયન્તશ્ચ સર્વેષામુરગાણાં મનાંસિ ચ। સર્પાનાજુહુવુસ્તત્ર સર્વાનગ્નિમુખે તદા
તેમણે બધા સાપોના મનમાં ભય પેદા કર્યો અને એ સમયે બધા સાપોને અગ્નિમુખે બોલાવી લીધા.
તતઃ સર્પાઃ સમાપેતુઃ પ્રદીપ્તે હવ્યવાહને। વિચેષ્ટમાનાઃ કૃપણમાહ્વયન્તઃ પરસ્પરમ્
પછી બધા સાપો જ્વલંત યજ્ઞાગ્નિમાં ભેગા થયા, દુઃખથી તડપતા અને એકબીજાને બોલાવતા.
વિસ્ફુરન્તઃ શ્વસન્તશ્ચ વેષ્ટયન્તઃ પરસ્પરમ્। પુચ્છૈઃ શિરોભિશ્ચ ભૃશં ચિત્રભાનું પ્રપેદિરે
સાંપો ધ્રૂજતા, ઊંડો શ્વાસ લેતા અને એકબીજાને લપેટી લેતા, તેમની પૂંછડી અને માથાથી જોરદાર રીતે તેજસ્વી ચિત્રભાનુ તરફ દોડી ગયા.
શ્વેતાઃ કૃષ્ણાશ્ચ નીલાશ્ચ સ્થવિરાઃ શિશવસ્તથા। નદન્તો વિવિધાન્નાદાન્પેતુર્દીપ્તે વિભાવસૌ
સફેદ, કાળા, નીલા, વૃદ્ધ અને બાળ—all જાતના સાપો વિવિધ અવાજો કરતા તેજસ્વી અગ્નિમાં દોડી પડ્યા.
ક્રોશયોજનમાત્રા હિ ગોકર્ણસ્ય પ્રમાણતઃ। પતન્ત્યજસ્રં વેગેન વહ્નાવગ્નિમતાં વર
ગોકર્ણનું માપ એક ક્રોશ જેટલું છે; એ સાપો સતત અને ઝડપથી અગ્નિમાં પડતા રહ્યા, હે અગ્નિવંતોમાં શ્રેષ્ઠ.
એવં શતસહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ। અવશાનિ વિનષ્ટાનિ પન્નગાનાં તુ તત્ર વૈ
એ રીતે હજારો, લાખો, કરોડો—અસહાય અને વિનાશ પામેલા—સાંપો ત્યાં નાશ પામ્યા.
તુરગા ઇવ તત્રાન્યે હસ્તિહસ્તા ઇવાપરે। મત્તા ઇવ ચ માતઙ્ગા મહાકાયા મહાબલાઃ
કેટલાક ઘોડા જેવા, કેટલાક હાથી જેવા; અને કેટલાક ઉન્મત્ત હાથી જેવું બળ ધરાવતા, વિશાળ શરીરવાળા અને મહાન બળવાન હતા.
ઉચ્ચાવચાશ્ચ બહવો નાનાવર્ણા વિષોલ્બણાઃ। ઘોરાશ્ચ પરિઘપ્રખ્યા દન્દશૂકા મહાબલાઃ। પ્રપેતુરગ્નાવુરગા માતૃવાગ્દણ્ડપીડિતાઃ
ઉંચા-નાના, અનેક રંગના, વિષથી ભરેલા, ભયાનક અને લોખંડના ગદાના સમાન, શક્તિશાળી એવા અનેક સાપો માતાની today અને દંડથી પીડાઈને અગ્નિમાં પડ્યા.
સર્પસત્રે તદા રાજ્ઞઃ પાણ્ડવેયસ્ય ધીમતઃ। જનમેજયસ્ય કે ત્વાસન્નૃત્વિજઃ પરમર્ષયઃ
પાંડવ વંશના વિદ્વાન રાજા જનમેજયના સાપયજ્ઞમાં કયા ઋત્વિજ હતા, હે મહાન ઋષિઓ?
કે સદસ્યા બભૂવુશ્ચ સર્પસત્રે સુદારુણે। વિષાદજનનેઽત્યર્થં પન્નગાનાં મહાભય
એ ભયાનક સાપયજ્ઞમાં, જેનાથી વિષનું સર્જન અને સાપોમાં મહાભય ફેલાયું, ત્યાં કયા સભ્ય હાજર હતા?
સર્વં વિસ્તરશસ્તાત ભવાઞ્છંસિતુમર્હતિ। સર્પસત્રવિધાનજ્ઞવિજ્ઞેયાઃ કે ચ સૂતજ
હે પિતા, તમે બધું વિગતે વર્ણવો જોઈએ; સાપયજ્ઞની વિધિ જાણનારા કયા સૂત હતા?
હન્ત તે કથયિષ્યામિ નામાનીહ મનીષિણામ્। યે ઋત્વિજઃ સદસ્યાશ્ચ તસ્યાસન્નૃપતેસ્તદા
હવે હું તને તે વિદ્વાનોના નામ કહું છું, જે રાજાને ઋત્વિજ અને સભ્ય તરીકે ત્યારે હાજર હતા.
તત્ર હોતા બભૂવાથ બ્રાહ્મણશ્ચણ્ડભાર્ગવઃ। ચ્યવનસ્યાન્વયે ખ્યાતો જાતો વેદવિદાં વરઃ
ત્યાં હોતા તરીકે બ્રાહ્મણ ચંડભારગવ હતા, જે ચ્યવન વંશમાં પ્રસિદ્ધ અને વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ હતા.
ઉદ્ગાતા બ્રાહ્મણો વૃદ્ધો વિદ્વાન્કૌત્સૌઽથ જૈમિનિઃ। બ્ર્હમાઽભવચ્છાર્ઙ્ગરવોઽથાધ્વર્યુશ્ચાપિ પિઙ્ગલઃ
ઉદગાતા તરીકે વૃદ્ધ અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણ કૌત્સ તથા જૈમિની હતા; બ્રહ્મા તરીકે શાર્ણ્ગરવ અને અધ્વર્યુ તરીકે પિંગલ હતા.