સંત્રસ્તરૂપસ્ત્રાણાર્થી ત્વત્તો ભીતો મહાદ્વિજ। મત્સકાશમનુપ્રપ્તઃ પ્રાણગૃધ્નુરયં દ્વિજઃ
મહાન પક્ષી, ડરીને અને તારી પાસે આશરો શોધી રહ્યો છે, તે મારા પાસે જીવવા માટે આવ્યો છે, દ્વિજ.
એવમભ્યાગતસ્યેહ કપોતસ્યાભયાર્થિનઃ। અપ્રદાને પરો ધર્મઃ કિં ત્વં શ્યેનેહ પશ્યસિ
જ્યારે કપોત અહીં આશરો માંગતો આવે છે, ત્યારે તેને આશ્રય ન આપવો એ કરતાં વધુ ધર્મ તું શ્યેનમાં ક્યાં જુએ છે?
પ્રસ્પન્દમાનઃ સંભ્રાન્તઃ કપોતઃ શ્યેન લક્ષ્યતે। મત્સકાશં જીવિતાર્થી તસ્ય ત્યાગો વિગર્હિતઃ
કપોત ડરથી કાંપે છે અને શ્યેન તેને નિશાન બનાવે છે; તે જીવવા માટે મારા પાસે આવ્યો છે, તેને છોડવું નિંદનીય છે.
[યો હિ કશ્ચિદ્દ્વિજાન્હન્યાદ્ગાં વા લોકસ્ય માતરમ્। શરણાગતં ચ ત્યજતે તુલ્યં તેષાં હિ પાતકમ્]
જે કોઈ દ્વિજને કે ગૌમાતાને મારે છે, અથવા આશરો માંગનારને ત્યાગે છે, એ બધાનું પાપ સમાન છે.
આહારત્સર્વભૂતાનિ સંભવન્તિ મહીપતે। આહારેણ વિવર્ધન્તે તેન જીવન્તિ જન્તવઃ
રાજા, સર્વ પ્રાણીઓનું જીવન આહારથી થાય છે; આહારથી જ તેઓ વધે છે અને જીવંત રહે છે.
શક્યતે દુસ્ત્યજેઽપ્યર્થે ચિરરાત્રાય જીવિતુમ્। ન તુ ભોજનમુત્સૃજ્ય શક્યં વર્તયિતું ચિરમ્
મુશ્કેલીમાં પણ લાંબા સમય સુધી જીવી શકાય છે, પણ ભોજન વિના લાંબો સમય જીવવું શક્ય નથી.
ભક્ષ્યાદ્વિલોપિતસ્યાદ્ય મમ પ્રાણા વિશાંપતે। વિસૃજ્યકાયમેષ્યન્તિ પન્થાનમપુનર્ભવમ્
રાજાઓના રાજા, જો આજે મને ખાવાનું ન મળે, તો મારા પ્રાણ છૂટશે અને હું શરીર છોડીને પાછો ન આવતો માર્ગ પકડીશ.
પ્રમૃતે મયિ ધર્માત્મન્પુત્રદારાદિ નઙ્ક્ષ્યતિ। રક્ષમાણઃ કપોતં ત્વં બહૂન્પ્રાણાન્ન રક્ષસિ
ધર્મનિષ્ઠ, જો હું મરી જાઉં તો મારા સંતાન, પત્ની અને બીજા બધા નાશ પામશે; કપોતને બચાવીને તું અનેકના પ્રાણ બચાવતો નથી.
બહૂન્યો બાધતે ધર્મો ન સ ધર્મઃ કુવર્ત્મ તત્। અવિરોધી તુ યો ધર્મઃ સ ધર્મઃ સત્યવિક્રમ
જે ધર્મથી અનેકને દુઃખ થાય, એ ધર્મ નથી, એ ખોટો માર્ગ છે; સાચો ધર્મ એ છે, જે કોઈને નુકસાન ન પહોંચાડે.
વિરોધિષુ મહીપાલ નિશ્ચિત્ય ગુરુલાઘવમ્। ન બાધા વિદ્યતે યત્ર તં ધર્મં સમુપાચરેત્
પૃથ્વીપાલક, વિરુદ્ધ ધર્મોમાં કયું ભારે અને કયું હલકું છે તે વિચારી, જ્યાં કોઈને દુઃખ ન થાય એ ધર્મને અપનાવવો જોઈએ.
ગુરુલાઘવમાજ્ઞાય ધર્માધર્મવિનિશ્ચયે। યતો ભૂયાંસ્તતો રાજન્કુરુ ધર્મવિનિશ્ચયમ્
ધર્મ અને અધર્મનું તુલનાત્મક મહત્વ સમજીને, રાજા, જ્યાં વધુ પુણ્ય હોય ત્યાં ધર્મનો નિર્ણય કરવો જોઈએ.
બહુકલ્યાણસંયુક્તં ભાષસે વિહગોત્તમ। સુપર્ણઃ પક્ષિરાટ્ કિં ત્વં ધર્મં જ્ઞાત્વાઽભિભાષસે
તમે બહુ સારા અને કલ્યાણકારી શબ્દો બોલો છો, પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ સુપર્ણ, શું તમે ધર્મને સમજ્યા પછી આવું બોલો છો?
તથાહિ ધર્મસંયુક્તં બહુચિત્રં ચ ભાષસે। ન તેઽસ્ત્યવિદિતં કિંચિદિતિ ત્વાં લક્ષયામ્યહમ્। શરણૈષિપરિત્યાગં કથં સાધ્વિતિ મન્યસે
તમે ધર્મની ઘણી વાતો કરો છો અને એમાં વિવિધતા છે; મને લાગે છે કે તમને કંઈ અજાણ નથી. તો પછી આશ્રય માંગનારને છોડવું તમે કેવી રીતે યોગ્ય માનો છો?
આહારાર્થં સમારમ્ભસ્તવ ચાયં વિહંગમ। શક્યશ્ચાપ્યન્યથા કર્તુમાહારોઽપ્યધિકસ્ત્વયા
પંખી, આ બધું તો તારા ખોરાક માટેનું પ્રયત્ન છે; પણ તું બીજાં many રસ્તે પણ ખોરાક મેળવી શકે છે અને વધુ પણ મેળવી શકે છે.
ગોવૃષો વા વરાહો વા મૃગો વા મહિષોપિ વા। ત્વદર્થમદ્ય ક્રિયતાં યચ્ચાન્યદિહ કાઙ્ક્ષસિ
ગાય, વાછરડો, હરણ કે મહિષ, જે તને ઇચ્છા હોય તે આજે તારા માટે તૈયાર કરું છું.
ન વરાહં ન ચોક્ષાણં ન મૃગાન્વિવિધાંસ્તથા। ભક્ષયામિ મહારાજ કિં મમાન્યેન કેચચિત્
હું વરાહ, ગાય કે વિવિધ હરણો ખાતો નથી, મહારાજ; મને બીજાં કોઈ પ્રાણી સાથે શું કામ?
યસ્તુ મે દૈવવિહિતો ભક્ષઃ ક્ષત્રિયપુઙ્ગવ। તમુત્સૃજ મહીપાલ કપોતમિમમેવ મે
જે મને ભાગ્યે મળેલું છે, ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ, એજ મને આપો, રાજા—આ કબૂતર જ મારું નિર્ધારિત ખોરાક છે.
શ્યેનાઃ કપોતાન્સ્વાદન્તિ શ્રુતિરેષા સનાતની। મા રાજન્સારમજ્ઞાત્વા કદલીસ્કન્ધમાસજ
શ્યેન કબૂતર ખાય છે—આ તો સદીઓથી ચાલતી પરંપરા છે; રાજા, મૂળ વાત સમજ્યા વિના ફક્ત બહારનું પકડીને ન બેસો.
રાષ્ટ્રં શિવીનામૃદ્ધં વૈ શાધિ પક્ષિભિરર્ચિતઃ। કૃત્સ્નમેતન્મયા દત્તં રાજવદ્વિહગોત્તમ
શિવિઓનું સમૃદ્ધ રાજ્ય, પંખીઓએ જેનું સન્માન કર્યું છે, એ બધું હું તને રાજા તરીકે આપું છું, પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ.
યં વા કામયસે કામં શ્યેન સર્વં દદાનિ તે। વિનેમં પક્ષિણં શ્યન શરણાર્થિનમાગતમ્
શ્યેન, તને જે પણ ઈચ્છા હોય એ બધું હું તને આપી દઈશ, પણ આ આશ્રય માંગીને આવેલો પંખી હું તને આપી શકતો નથી.
યેનેમં સ્થાપયેથાસ્ત્વં કર્મણા પક્ષિસત્તમ। તદાચક્ષ્વ કરિષ્યામિ ન હિ દાસ્યે કપોતકમ્
પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, જે રીતે તું આ પંખીને રાખી શકે તે કહેજે; હું એ કરું છું, પણ કબૂતર હું નહીં આપું.
ઉશીનર કપોતે તે યદિ સ્નેહો નરાધિપ। આત્મનો માંસમુત્કૃત્ય કપોતતુલયા ધૃતમ્
ઉશીનર રાજા, જો તને આ કબૂતર પ્રત્યે સ્નેહ હોય, તો તારા શરીરનું માંસ કાપી કબૂતરની તુલા પર મૂકી દેજે.
યદા સમં કપોતેન તવ માંસં નૃપોત્તમ। ત્વયા પ્રદેયં તન્મહ્યં સા મે તુષ્ટિર્ભવિષ્યતિ
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, જ્યારે તું તારા શરીરનું માંસ કબૂતરની બરાબર તોલે મને આપશે, ત્યારે હું સંતોષ પામીશ.
અનુગ્રહમિમં મન્યે શ્યેન યન્માભિયાચસે। તસ્માત્તેઽદ્ય પ્રદાસ્યામિ સ્વમાંસં તુલયા ધૃતમ્
શ્યેન, તું જે માગ્યું છે એ હું કૃપા માનું છું; તેથી આજે હું તારા માટે તારા માગ્યા પ્રમાણે તારા તોલે મારું માંસ આપીશ.
અથોત્કૃત્ય સ્વમાંસં તુ રાજા પરમધર્મવિત્। તુલયામાસ કૌન્તેય કપોતેન સમં વિભો
પછી ધર્મને જાણનારા રાજાએ પોતાનું માંસ કાપીને, કુંતીપુત્ર, કબૂતરની તોલે તુલા પર મૂકી દીધું.
ધ્રિયમાણઃ કપોતસ્તુ માંસેનાત્યતિરિચ્યતે। પુનશ્ચોત્કૃત્યમાંસાનિ રાજા પ્રાદાદુશીનરઃ
પણ જ્યારે કબૂતરને તોલવામાં આવ્યું, ત્યારે એ રાજાના માંસથી વધારે ભારે નીકળ્યું; રાજા ઉશીનરે ફરીથી પોતાનું માંસ કાપીને આપ્યું.
ન વિદ્યતે યદા માંસં કપોતેન સમં ધૃતમ્। તત ઉત્કૃત્તમાંસોઽસાવારુરોહ સ્વયં તુલામ્
જ્યારે કબૂતરની બરાબર તોલમાં રાજાનું માંસ ન થયું, ત્યારે રાજાએ પોતે જ કાપેલું માંસ લઈને તુલા પર ચડી ગયો.
ઇન્દ્રોઽહમસ્મિ ધર્મજ્ઞ કપોતો હવ્યવાડયમ્। જિજ્ઞાસમાનૌ ધર્મ ત્વાં યજ્ઞવાટમુપાગતૌ
હું ઇન્દ્ર છું, ધર્મને જાણનારા; આ કબૂતર અગ્નિ છે, હવનનો ગ્રહણકર્તા. અમે તારી ધર્મપરીક્ષા લેવા યજ્ઞસ્થળે આવ્યા હતા.
યત્તે માંસાનિ ગાત્રેભ્ય ઉક્તૃત્તાનિ વિશાંપતે। એષા તે શાશ્વતી કીર્તિર્લોકાનભિભવિષ્યતિ
હે રાજન, તું જે પોતાનાં શરીર પરથી માંસ કાપી દીધું છે, એ તને એવી કીર્તિ આપશે કે જે સદા માટે રહેશે અને બધા લોકોથી આગળ વધશે.
યાવલ્લોકે મનુષ્યાસ્ત્વાં કથયિષ્યન્તિ પાર્થિવ। તાવત્કીર્તિશ્ચ લોકાશ્ચ સ્થાસ્યન્તિ તવ શાશ્વતાઃ
જ્યાં સુધી દુનિયામાં લોકો તારી વાત કરે છે, રાજા, ત્યાં સુધી તારી કીર્તિ અને તારા લોક પણ સદા માટે ટકશે.