બહુપુષ્પફલોપેતં મુનિસઙ્ઘૈર્નિષેવિતમ્। સ્રવન્ત્યા ચ સમાયુક્તં મહત્યા પુણ્યતોયયા
અહીં અનેક પ્રકારના ફૂલો અને ફળોથી શોભાયમાન, ઋષિ-મુનિઓથી હંમેશા ભરેલું અને એક મહાન પવિત્ર નદીથી જોડાયેલું એવું સ્થાન હતું.
ઋષીણામાશ્રમાઃ પુણ્યા દૃશ્યન્તે વિવિધા મુને। કસ્યાયમાશ્રમઃ પુણ્યઃ કસ્યેમે મુનયોઽમલાઃ। એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું વદ ત્વં વદતાંવર
હે મુનિ, અહીં વિવિધ ઋષિ-મુનિઓના પવિત્ર આશ્રમો દેખાય છે. આ પવિત્ર આશ્રમ કોનો છે? અને આ નિર્મળ મુનિઓ કોણ છે? હું આ બધું સાંભળવા ઈચ્છું છું, કૃપા કરીને કહો, બોલનારામાં શ્રેષ્ઠ.
શૃણુ રાજેનદ્ર ભદ્રં તે વનસ્યાસ્ય પુરાતનમ્। વૃત્તાન્તં નિખિલેનાદ્ય પ્રોચ્યમાનં મયાઽનઘ
હે રાજા, તને શુભ થાય, આ વનનો પ્રાચીન ઇતિહાસ હું તને સંપૂર્ણ રીતે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
મૃકણ્ડુપુત્રો મેધાવી માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ। બાલ એવ મહાબુદ્ધિઃ સર્વવિદ્યાવિશારદઃ
મૃકંડુનો પુત્ર, મહાન બુદ્ધિશાળી અને સર્વવિધ વિદ્યા જાણનાર મહર્ષિ માર્કંડેયે બાળપણથી જ અતિ તેજસ્વી હતો.
માતાપિત્રોઃ પ્રિયં કુર્વંસ્તપોર્થં વનમાવિશત્। અત્રાશ્રમપદં કૃત્વા તપસ્તેપે સુદારુણમ્
માર્કંડેયે માતા-પિતાને પ્રસન્ન કરવા અને તપ માટે વનમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યાં આશ્રમ બનાવીને અત્યંત કઠિન તપ કર્યું.
ગ્રીષ્મે પઞ્ચતપા ભૂત્વા વર્ષાસ્વાકાશસંશ્રયઃ। જલસ્થઃ શિશિરે યોગી બહુકાલમવર્તત
ઉનાળે તેણે પાંચ અગ્નિની કઠિન તપશ્ચર્યા કરી, વરસાદમાં આકાશ નીચે રહ્યો અને શિયાળામાં લાંબા સમય સુધી પાણીમાં યોગ સાધના કરી.
ઊર્ધ્વબાહુર્નિરાલમ્બઃ પાદાઙ્ગુષ્ઠાગ્રવિષ્ઠિતઃ। જિતેન્દ્રિયો જિતપ્રાણશ્ચિન્તયન્દૃઢમવ્યયમ્। અનાહારો જિતક્રોધશ્ચિરમેવમવર્તત
તે યોગીએ હાથ ઉપર ઉંચા રાખીને, આધાર વિના, પગના અંગૂઠા પર ઊભા રહી, ઇન્દ્રિયો અને શ્વાસને જીતીને, અખંડ પરમ તત્વમાં દૃઢ ધ્યાન કરીને, ઉપવાસ અને ક્રોધને જીતીને લાંબા સમય સુધી આવી સ્થિતિમાં રહ્યો.
એતસ્મિન્નન્તરે રાજન્નનાવૃષ્ટિઃ સુદારુણા। સંભૂતા સર્વસંહર્ત્રી તયા દગ્ધં ચરાચરમ્
આ દરમિયાન, હે રાજા, એક ભયાનક દુષ્કાળ પડ્યો, જેના કારણે સર્વ જીવંત અને અજડ વસ્તુઓ નષ્ટ થઈ ગઈ.
અનાવૃષ્ટ્યાં પ્રવૃત્તાયાં સર્વે ચ નિધનં ગતાઃ। કેચિદન્યે મહાત્માનો મુનયો દ્વિજપુઙ્ગવાઃ
જ્યારે દુષ્કાળ ચાલતો રહ્યો ત્યારે બધા નાશ પામ્યા, પણ કેટલાક મહાત્મા મુનિઓ અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજજન બચી ગયા.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા સર્વાશ્ચ યોષિતઃ। પશુપક્ષિમૃગાઃ સર્વે ક્ષુત્પિપાસાસમાકુલાઃ। કૃશાઃ શુષ્કોષ્ઠકણ્ઠાશ્ચ શ્રાન્તા ભ્રાન્તા વિચેતસઃ
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર, તમામ સ્ત્રીઓ અને બધા પશુ, પક્ષી, જંગલી પ્રાણી—all ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને, દુર્બળ, સુકાઈ ગયેલા ગળા, થાકેલા, ભટકતા અને મૂર્છિત અવસ્થામાં હતા.
કેનચિત્પુણ્યશેષેણ માર્કણ્ડેયસ્ય ધીમતઃ। આશ્રમં શનકૈઃ પ્રાપ્તા મૂર્ચ્છિતાઃ સહસાઽપતન્
કોઈક પુણ્યના અવશેષથી, તેઓ ધીરે ધીરે માર્કંડેયના આશ્રમ સુધી પહોંચ્યા અને અચાનક મૂર્છા ખાઈને પડી ગયા.
સમાધિવિરતો યોગી માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ। તદ્વનં નિબિડં દૃષ્ટ્વા જનૈઃ ક્ષુત્તૃટ્સમાકલૈઃ
મહાન તપસ્વી યોગી માર્કંડેયે, ધ્યાનમાંથી બહાર આવી, વનમાં ભૂખ અને તરસથી પીડાતા લોકોથી ભરેલું દૃશ્ય જોયું.
દયાર્દ્રહૃદયો યોગી શિવં ધ્યાત્વા હૃદમ્બુજે। તેષાં સંરક્ષણાર્થાય વેદગન્ધિસ્વરેણ સઃ। આજુહાવ તદા ગઙ્ગાં તપોયોગેન ભારત
કરુણાથી ભરેલા હૃદયથી, યોગીએ હૃદયના કમળમાં શિવનું ધ્યાન કરીને, તેમની રક્ષા માટે, વેદમંત્રના સ્વરે અને તપની શક્તિથી ગંગાને બોલાવી.
ગઙ્ગા સમાગતા શીઘ્રં તેનાહૂતાઽતિપાવના। નામ્ના વેદનદીત્યેવ પ્રખ્યાતા લોકપાવના
તેની આહ્વાનથી, પવિત્ર ગંગા તરત જ આવી, જે 'વેદનદી' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને સમગ્ર જગતને પવિત્ર કરતી છે.
પર્જન્યશ્ચ સમાહૂતઃ સુખં વર્ષતિ ભારત। સસ્યાનિ ચ સમૃદ્ધાનિ ફલમૂલાન્યનેકશઃ। સંભૂતાન્યત્રરાજેનદ્ર સર્વે તે રક્ષિતા જનાઃ
પછી મેઘરાજ પણ બોલાવાયા અને તેમણે સુખથી વરસાદ વરસાવ્યો. પાક-પેદાશો, ફળો અને મૂળો બહુજ ઉગ્યા. એ બધા લોકો ત્યાં સુરક્ષિત રહ્યા, હે રાજા.
માર્કણ્ડેયં પ્રશંસન્તો જનાઃ સર્વે દ્વિજાત્તયઃ। ચિરં સુખમવર્તન્ત તેન સંરક્ષિતા નૃપ
બધા લોકો અને ત્રણેય દ્વિજ વર્ગો માર્કંડેયની પ્રશંસા કરતા, અને તેની રક્ષામાં લાંબા સમય સુધી સુખથી રહ્યા, હે રાજન.
એવં વિધાય રક્ષાં સ સર્વેષાં પુણ્યકર્મણામ્। પુનશ્ચચાર ચ તપઃ પરમેશ્વરતુષ્ટયે
આ રીતે સર્વ પુણ્યશાળી લોકોની રક્ષા કરીને, તેણે ફરી પરમેશ્વરને પ્રસન્ન કરવા માટે તપ શરૂ કર્યું.
એવં બહુતિથે કાલે પ્રાદુરાસીન્મહેશ્વરઃ
આ રીતે ઘણો સમય વીતી ગયો, પછી મહાદેવ પ્રગટ થયા.
દૃષ્ટ્વા ચ સર્વદેવેશં ચન્દ્રમૌલિમુમાપતિમ્। બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિભિર્દેવૈઃ સિદ્ધવિદ્યાધરોરગૈઃ
બધા દેવોના સ્વામી, ચંદ્રમાને શોભતા ઉમાના પતિને, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને અન્ય દેવતાઓ તથા સિદ્ધ, વિદ્યા ધરાવનારા અને નાગો સાથે જોઈને,
ગન્ધર્વયક્ષપ્રવરૈઃ સકિન્નરપતત્રિભિઃ। સ્તૂયમાનં મહાદેવમવ્યયં નિષ્કલં શિવમ્। પ્રણનામ મુનિર્ભક્ત્યા સાષ્ટાઙ્ગં ચ પુનઃ પુનઃ
ગાંધીર્વ, યક્ષ, કિન્નર અને રાજાઓ પણ મહાદેવને, જે અવિનાશી અને નિષ્કલ છે, એવા કલ્યાણમય મહાદેવને સ્તુતિ કરતા હતા. એ સમયે મુનિએ ભક્તિપૂર્વક વારંવાર અષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો.
પ્રણમ્યોત્થાય સહસા બદ્ધાઞ્જલિપુટો મુનિઃ। તુષ્ટાવ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્મહાદેવં જગત્પતિમ્
પ્રણામ કરીને, મુનિ ઝડપથી ઊભા થયા, હાથ જોડીને વિવિધ સ્તોત્રો દ્વારા જગતના સ્વામી મહાદેવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
તમુવાચ મહાદેવો માર્કણ્ડેયં મહામુનિમ્। વરં વરય ભદ્રં તે વરદોસ્મિ મુને તવ
પછી મહાદેવે મહામુનિ માર્કંડેયને કહ્યું: 'હે શુભકામના ધરાવનારા, તું મનગમતો વર માંગ; હું તારા માટે વરદાતા છું.'
એવં સંબોધિતસ્તેન શિવેન પરમાત્મના। સગદ્ગદમિદં વાક્યમુવાચ પરમેશ્વરમ્
શિવ, પરમાત્માએ આમ સંબોધ્યા ત્યારે, મુનિ ભાવાવેશથી ગળું ભરાઈ જતાં, પરમેશ્વરને આ રીતે બોલ્યા:
નાન્યં વરં વૃણે શંભો ---ત્વત્પાદપઙ્કજે। ભક્તિંહ્યનન્યસુલભાં સ્વ વ્યભિચારિણીમ્
'હે શંભુ, હું બીજું કશું માંગતો નથી; માત્ર તારા પાવન ચરણોમાં દુર્લભ અને અવિચલ ભક્તિ જ ઇચ્છું છું.'
એવમુક્તોઽથ મુનિના ભરતગીશ્વરેશ્વરઃ। પુનરેવાબ્રવીદ્વાક્યં માર્કણ્ડેય મહામુનિમ્
મુનિએ આમ કહ્યું ત્યારે, ભરતવંશના સ્વામી અને દેવોના દેવએ ફરીથી મહામુનિ માર્કંડેયને કહ્યું:
સમ્યગારાધિતઃ પિત્રા તવ પુત્રાર્થમાદરાત્
'તારા પિતાએ પુત્ર માટે ખૂબ શ્રદ્ધાથી મારી યોગ્ય રીતે પૂજા કરી હતી.'
શતાયુર્નિર્ગુણઃ પુત્રઃ શુભઃ ષોડશવાર્ષિકઃ। ઉભયોરન્યમિચ્છ ત્વમિત્યુક્તઃ સોઽબ્રવીચ્ચ મામ્
'પુત્ર તરીકે લાંબુ આયુષ્ય, ગુણરહિત, શુભ અને સોળ વર્ષનો પુત્ર માંગ્યો હતો. અથવા તું બીજું પણ પસંદ કરી શકે છે,' એમ તેને કહ્યું હતું અને તેણે મને એમ જવાબ આપ્યો હતો.
નિર્ગુણો માસ્તુ દેવેશ શતાયુઃ ષોડશાબ્દકઃ। સુગુણોઽસ્તુ સુતો મેઽદ્ય ઇતિ પિત્રાવૃત પુરા
'હે દેવોના સ્વામી, મારો પુત્ર ગુણરહિત અને માત્ર સોળ વર્ષનું આયુષ્ય ધરાવતો ન હોય; આજે મારો પુત્ર ગુણવાન થાય,' એમ તારા પિતાએ પહેલાં માંગ્યું હતું.
ત્વયા તપ્તેન તપસા તોષિતોઽહં ભૃશં મુને। દીર્ઘમાયુર્મયા દત્તં મૃત્યુશ્ચ પ્રતિષેધિતઃ
'હે મુનિ, તારા તપથી હું ખૂબ પ્રસન્ન થયો છું; મેં તને લાંબુ આયુષ્ય આપ્યું છે અને મૃત્યુને દૂર રાખ્યો છે.'
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાનીશસ્તત્રૈવાન્તરધીયત। તસ્યાયમાશ્રમઃ પુણ્યસ્તસ્યેમે મુનયોઽમલાઃ
આ રીતે ભગવાન ઈશ્વરે કહ્યું અને ત્યાં જ અંતર્ધાન પામ્યા. આ તેમનો પવિત્ર આશ્રમ છે અને આ તેમના નિર્મળ મુનિઓ છે.